Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti 12

एकं पदं न द्विः प्रयोज्यं प्रायेण बाहुल्येन । यथा ---- पयोदपयोदैति । किञ्चिदिवादिपदं द्विरपि प्रयोक्तव्यमिति । यथा ---- सन्तः सन्तः खलाः खलाः

ekaṃ padaṃ na dviḥ prayojyaṃ prāyeṇa bāhulyena / yathā ---- payodapayodaiti / kiñcidivādipadaṃ dvirapi prayoktavyamiti / yathā ---- santaḥ santaḥ khalāḥ khalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं संहितापादेष्वेकपदवदेकस्मिन्निव पदे । तत्र हि नित्यासंहितेत्यान्नायः । यथा ---- स,न्हितैकपदे नित्या धातूपसर्गयोःइति । अर्धान्तवर्जमर्धान्तं वर्जयित्वा

nityaṃ saṃhitāpādeṣvekapadavadekasminniva pade / tatra hi nityāsaṃhitetyānnāyaḥ / yathā ---- sa,nhitaikapade nityā dhātūpasargayoḥiti / ardhāntavarjamardhāntaṃ varjayitvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादान्तलघोर्गुरुत्वं प्रयोक्तव्यम् । न सर्वत्र , न सर्वस्मिन् वृत्त इति । यथा ---- यासां बलिर्भवति मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणैश्च विलुप्तपूर्वः । तास्वेव पूर्वबलिरूढयवाङ्कुरासु बीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥ एवंप्रायेष्वेव वृत्तेष्विति । न पुनः ---- वरूथिनीनां रजसि प्रसर्पति समस्तमासीद्विनिमीलितं जगत् । इत्यादिषु । चकारोऽर्धान्तवर्जमित्यस्यानुकर्पणार्थः

pādāntalaghorgurutvaṃ prayoktavyam / na sarvatra , na sarvasmin vṛtta iti / yathā ---- yāsāṃ balirbhavati madgṛhadehalīnāṃ haṃsaiśca sārasagaṇaiśca viluptapūrvaḥ / tāsveva pūrvabalirūḍhayavāṅkurāsu bījāñjaliḥ patati kīṭamukhāvalīḍhaḥ // evaṃprāyeṣveva vṛtteṣviti / na punaḥ ---- varūthinīnāṃ rajasi prasarpati samastamāsīdvinimīlitaṃ jagat / ityādiṣu / cakāro'rdhāntavarjamityasyānukarpaṇārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गद्ये समाप्तप्रायं वृत्तं न विधेयम् । शोभाभ्रांशत् । अन्यत्रोद्गतादिभ्यो विषमवृत्तेभ्यः संवादाद् गद्येनेति

gadye samāptaprāyaṃ vṛttaṃ na vidheyam / śobhābhrāṃśat / anyatrodgatādibhyo viṣamavṛttebhyaḥ saṃvādād gadyeneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादादौ खल्वादयः शब्दा न प्रयोज्याः । आदिशब्दः प्रकारार्थः । येषामादौ प्रयोगो न श्लोष्यति ते गृह्यन्ते । न पुनर्वतहेतप्रभृतयः

pādādau khalvādayaḥ śabdā na prayojyāḥ / ādiśabdaḥ prakārārthaḥ / yeṣāmādau prayogo na śloṣyati te gṛhyante / na punarvatahetaprabhṛtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तस्यार्थे किञ्चिदसमाप्तप्रायं न प्रयोक्तव्यम् । यथा ---- जयन्ति ताण्डवे शम्भोर्भङ्गुराङ्गुलिकोटयः । कराः कृष्णस्य च भुजाश्चक्रांशुकपिशत्विषः ॥

vṛttasyārthe kiñcidasamāptaprāyaṃ na prayoktavyam / yathā ---- jayanti tāṇḍave śambhorbhaṅgurāṅgulikoṭayaḥ / karāḥ kṛṣṇasya ca bhujāścakrāṃśukapiśatviṣaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुब्रीहिप्रतिपत्तिं करोति यः कर्मधारयः स न प्रयोक्तव्यः । यथा ---- अध्यासितश्चासौ तरुश्चाध्यासिततरुः इति

bahubrīhipratipattiṃ karoti yaḥ karmadhārayaḥ sa na prayoktavyaḥ / yathā ---- adhyāsitaścāsau taruścādhyāsitataruḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुव्रीहिरपि अक्र्मधारयप्रतिपत्तिकरो न प्रयोक्तव्यः । यथा ---- वीराः पुरुषा यस्य स वीरपुरुषः । कलो रवो यस्य स कलरवः । इति

bahuvrīhirapi akrmadhārayapratipattikaro na prayoktavyaḥ / yathā ---- vīrāḥ puruṣā yasya sa vīrapuruṣaḥ / kalo ravo yasya sa kalaravaḥ / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्भाव्यस्य निषेधस्य निवर्तने स्वौ प्रतिषेधौ प्रयोक्तव्यौ यथा ---- समरमूर्धनि येन तरस्विना न न जितो विजयी त्रिदशेश्वरः । स खलु तापसबाणपरम्पराकवलितक्षतजः क्षितिमाश्रितः ॥

sambhāvyasya niṣedhasya nivartane svau pratiṣedhau prayoktavyau yathā ---- samaramūrdhani yena tarasvinā na na jito vijayī tridaśeśvaraḥ / sa khalu tāpasabāṇaparamparākavalitakṣatajaḥ kṣitimāśritaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेष्यस्य प्रतिपत्तौ जातायां विशेषणमात्रस्यैव प्रयोगः । यथा (रघुवंश ३।९) ---- निधानगर्भामिव सागराम्बराम् अत्र हि पृथिव्या विशेषणमात्रमेव प्रयुक्तम् । एतेन क्रुद्धस्य तस्याथ पुरामरातेर्ललाटपट्टादुदगादुदैचिः । गिरेस्तडित्वानिव तावदुच्चकैर्जवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः । इत्यादयो व्याख्याताः

viśeṣyasya pratipattau jātāyāṃ viśeṣaṇamātrasyaiva prayogaḥ / yathā (Raghuvaṃśa 3.9) ---- nidhānagarbhāmiva sāgarāmbarām atra hi pṛthivyā viśeṣaṇamātrameva prayuktam / etena kruddhasya tasyātha purāmarāterlalāṭapaṭṭādudagādudaiciḥ / girestaḍitvāniva tāvaduccakairjavena pīṭhādudatiṣṭhadacyutaḥ / ityādayo vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वनाम्नानुसन्धिरनुसन्धानं प्रत्यवमर्शः । वृत्तिच्छन्नस्य वृत्तौ समासे छन्नस्य गुणीभूतस्य । यथा ---- तवापि नीलोत्पलपत्रचक्षुषो मुखस्य तद्रेणुसमानगन्धिनः । इति

sarvanāmnānusandhiranusandhānaṃ pratyavamarśaḥ / vṛtticchannasya vṛttau samāse channasya guṇībhūtasya / yathā ---- tavāpi nīlotpalapatracakṣuṣo mukhasya tadreṇusamānagandhinaḥ / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बन्धेन सन्बन्धः सम्बन्धसम्बन्धस्तस्मिन् षष्ठी प्रयोज्या क्वचित् , न सर्वत्रेति । यथा कमलस्य कन्दः इति । कमलेन संबद्धा कमलिनी तस्या कन्दः इति सम्बन्धः । तेन कदलीकाण्डादयो व्याख्याताः

sambandhena sanbandhaḥ sambandhasambandhastasmin ṣaṣṭhī prayojyā kvacit , na sarvatreti / yathā kamalasya kandaḥ iti / kamalena saṃbaddhā kamalinī tasyā kandaḥ iti sambandhaḥ / tena kadalīkāṇḍādayo vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीव कविभिः प्रयुक्तं देशभाषापदं प्रयोज्यम् । यथा ---- योषिदित्यभिललाष न हालाम् इत्यत्र हाला इति देशभाषापदम् । अनतिप्रयुक्तं तु न प्रयोज्यम् । यथा ---- कङ्केलीकाननालीरविरलविलसत्पल्लवा नर्तयन्तः इत्यत्र कङ्केलीपदम्

atīva kavibhiḥ prayuktaṃ deśabhāṣāpadaṃ prayojyam / yathā ---- yoṣidityabhilalāṣa na hālām ityatra hālā iti deśabhāṣāpadam / anatiprayuktaṃ tu na prayojyam / yathā ---- kaṅkelīkānanālīraviralavilasatpallavā nartayantaḥ ityatra kaṅkelīpadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गं चाध्याहारश्च लिङ्गाध्याहारावतिप्रयुक्तौ प्रयोज्याविति । यथा ---- वत्से ! मा बहु निःश्वसीः कुरु सुरागण्डूपमेकं शनैः इत्यादिषु गण्डूषशब्दः पुंसि भूयसा प्रयुक्तो , न स्त्रियाम् आम्नातोऽपि स्त्रीत्वं । अध्याहारो यथा ---- मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा । वाहिनीजलभरः कुलिशं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ! ॥ अत्र हि अधाक्षीत् इत्यादीनामध्याहारोऽन्वयप्रयुक्तः

liṅgaṃ cādhyāhāraśca liṅgādhyāhārāvatiprayuktau prayojyāviti / yathā ---- vatse ! mā bahu niḥśvasīḥ kuru surāgaṇḍūpamekaṃ śanaiḥ ityādiṣu gaṇḍūṣaśabdaḥ puṃsi bhūyasā prayukto , na striyām āmnāto'pi strītvaṃ / adhyāhāro yathā ---- mā bhavantamanalaḥ pavano vā vāraṇo madakalaḥ paraśurvā / vāhinījalabharaḥ kuliśaṃ vā svasti te'stu latayā saha vṛkṣa ! // atra hi adhākṣīt ityādīnāmadhyāhāro'nvayaprayuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणाशब्दाश्चातिप्रयुक्ताः प्रयोज्याः । यथा द्विरेफरोदरशब्दौ भ्रमरचक्रवाकार्थौ लक्षणापरौ । अनतिप्रयुक्ताश्च न प्रयोज्याः । यथा ---- द्विकः काक इति

lakṣaṇāśabdāścātiprayuktāḥ prayojyāḥ / yathā dvirepharodaraśabdau bhramaracakravākārthau lakṣaṇāparau / anatiprayuktāśca na prayojyāḥ / yathā ---- dvikaḥ kāka iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां लक्षणाशब्दानां बाहुल्यमेकस्मिन् वाक्ये न प्रयोज्यम् । शक्यते ह्येकस्यावाचकस्य वाचकवद्भावः कर्तुं , न बहूनामिति

teṣāṃ lakṣaṇāśabdānāṃ bāhulyamekasmin vākye na prayojyam / śakyate hyekasyāvācakasya vācakavadbhāvaḥ kartuṃ , na bahūnāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा द्वित्वाध्यासिता जातिः प्रायेण बाहुल्येने ति । यथा ---- स्त्रीणां चक्षुः इति । अथ कथं द्वित्वाविष्टत्वं जातेः ? । तद्धि द्रव्ये , न जातौ । अतद्रूपत्वाज्जातेः । न दोषः ; तदतद्रूपत्वाज्जातेः । कथं तदतद्रूपत्वं जातेः ? । तद्धि जैमिनीया जानन्ति । वयं तु लक्ष्यसिद्धौ सिद्धपरमतामुवादिनः । न चैवमतिप्रसङ्गः । लक्ष्यानुसारित्वान्न्यायस्येति । एवमन्यापि व्यवस्थोह्या

stanādīnāṃ dvitvāviṣṭā dvitvādhyāsitā jātiḥ prāyeṇa bāhulyene ti / yathā ---- strīṇāṃ cakṣuḥ iti / atha kathaṃ dvitvāviṣṭatvaṃ jāteḥ ? / taddhi dravye , na jātau / atadrūpatvājjāteḥ / na doṣaḥ ; tadatadrūpatvājjāteḥ / kathaṃ tadatadrūpatvaṃ jāteḥ ? / taddhi jaiminīyā jānanti / vayaṃ tu lakṣyasiddhau siddhaparamatāmuvādinaḥ / na caivamatiprasaṅgaḥ / lakṣyānusāritvānnyāyasyeti / evamanyāpi vyavasthohyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.