पदमेनेकार्थं भिन्नार्थमेकमनेकं वा तद्वदक्षरनावृत्तं स्थाननियमे सति यमकम् । स्ववृत्त्या सजातीयेन वा कार्त्स्न्यैकदेशाभ्यामनेकपादव्याप्तिः स्थाननियम इति । यानि त्वेकपादभागवृत्तीनि यमकानि दृश्यन्ते तेषु श्लोकान्तरस्थसंस्थानयमकापेक्षयैव स्थाननियम इति
padamenekārthaṃ bhinnārthamekamanekaṃ vā tadvadakṣaranāvṛttaṃ sthānaniyame sati yamakam / svavṛttyā sajātīyena vā kārtsnyaikadeśābhyāmanekapādavyāptiḥ sthānaniyama iti / yāni tvekapādabhāgavṛttīni yamakāni dṛśyante teṣu ślokāntarasthasaṃsthānayamakāpekṣayaiva sthānaniyama iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादः , एकस्य च पादस्यादिमध्यान्तभागाः , अनेकस्य च पादस्य त एव स्थानानि । पादयमकं यथा ---- असज्जनवचो यस्य कलिकामधुगर्हितम् । तस्य स्याद्विषतरोः कलिकामधुगर्हितम् ॥ एकपादस्थादिमध्यान्तयमकानि यथा ---- हन्त हन्तररातीनां धीर धीरर्चिता तव । कामं कामन्दकीनीतिरस्या रस्या दिवानिशम् ॥ वसुपरासु परासुमिवोज्झतीष्वविकलं विकलङ्कशशिप्रभम् । प्रियतमं यतमन्तुमनीश्वरं रसिकता सिकतास्विव तासु का ॥ सुदृशो रसरेचकितं चकितं भवतीक्षितमस्ति मितं स्तिमितम् । अपि हासलवस्तवकस्तव कस्तुलयेन्ननु कामधुरां मधुराम् ॥ पादयोरादिमध्यान्तयमकानि यथा ---- भ्रमर ! द्रुतपुष्पाणि भ्रम रत्यौ पिवन् मधु । का कुन्दकुसुमे प्रीतिः काकुं दत्त्वा विरौषि यत् ॥ अष्यशक्यं तया दत्तं दुःखं शक्यन्तरात्मनि । वाष्यो वाहीकनारीणां वेगवाही कपोलयोः ॥ सपदि कृतपदस्त्वदीक्षितेन स्मितशुचिना स्मरतत्त्वदीक्षितेन । भवति वत जनः सचित्तद्=अहो न खलु मृषा कुत एव चित्तदाहो ॥ एकान्तरपादान्तयमक यथा ---- उद्वेजयति भूतानि तस्य राज्ञः कुशासनम् । सिंहासनवियुक्तस्य तस्य क्षिप्रं कुशासनम् ॥ एवमेतान्तरपादादिमध्ययमकान्यूह्यानि । समस्तपादान्तयमकं यथा ---- नतोन्नतभ्रूगतिवद्धलास्यां विलोक्य तन्वीं शशिपेशलास्याम् । मनः किमुत्ताम्यसि चञ्चलास्यां कृती स्मराज्ञआ यदि पुष्कलास्याम् ॥ एवं समस्तपादादिमध्ययमकानि व्याख्यातव्यानि । अन्ये च सङ्करजातिभेदाः सुधियोत्प्रेक्ष्याः । अक्षरयमकं त्वेकाक्षरमनेकाक्षरं च । एकाक्षरं यथा ---- नानाकारेण कान्ताभ्रूराराधितमनोयुवा । विविक्तेन विलासेन ततक्ष हृदयं नृणाम् ॥ एवं स्थानान्तरयोगेऽपि द्रष्टव्यः । सजान्तीयनैरन्तर्यादस्य प्रकर्षो भवति । स चायं हरिप्रबोधे दृश्यते । यथा ---- विविधधववना नागगर्द्धर्द्धनाना विविततगगनानाममज्जज्जनाना । रुरुशशललना नाववन्धुन्धुनाना मम हि हिततनानाननस्वस्वनाना ॥ अनया च वर्णयमकमालया पदयमकमाला व्याख्याता
pādaḥ , ekasya ca pādasyādimadhyāntabhāgāḥ , anekasya ca pādasya ta eva sthānāni / pādayamakaṃ yathā ---- asajjanavaco yasya kalikāmadhugarhitam / tasya syādviṣataroḥ kalikāmadhugarhitam // ekapādasthādimadhyāntayamakāni yathā ---- hanta hantararātīnāṃ dhīra dhīrarcitā tava / kāmaṃ kāmandakīnītirasyā rasyā divāniśam // vasuparāsu parāsumivojjhatīṣvavikalaṃ vikalaṅkaśaśiprabham / priyatamaṃ yatamantumanīśvaraṃ rasikatā sikatāsviva tāsu kā // sudṛśo rasarecakitaṃ cakitaṃ bhavatīkṣitamasti mitaṃ stimitam / api hāsalavastavakastava kastulayennanu kāmadhurāṃ madhurām // pādayorādimadhyāntayamakāni yathā ---- bhramara ! drutapuṣpāṇi bhrama ratyau pivan madhu / kā kundakusume prītiḥ kākuṃ dattvā virauṣi yat // aṣyaśakyaṃ tayā dattaṃ duḥkhaṃ śakyantarātmani / vāṣyo vāhīkanārīṇāṃ vegavāhī kapolayoḥ // sapadi kṛtapadastvadīkṣitena smitaśucinā smaratattvadīkṣitena / bhavati vata janaḥ sacittad=aho na khalu mṛṣā kuta eva cittadāho // ekāntarapādāntayamaka yathā ---- udvejayati bhūtāni tasya rājñaḥ kuśāsanam / siṃhāsanaviyuktasya tasya kṣipraṃ kuśāsanam // evametāntarapādādimadhyayamakānyūhyāni / samastapādāntayamakaṃ yathā ---- natonnatabhrūgativaddhalāsyāṃ vilokya tanvīṃ śaśipeśalāsyām / manaḥ kimuttāmyasi cañcalāsyāṃ kṛtī smarājñaā yadi puṣkalāsyām // evaṃ samastapādādimadhyayamakāni vyākhyātavyāni / anye ca saṅkarajātibhedāḥ sudhiyotprekṣyāḥ / akṣarayamakaṃ tvekākṣaramanekākṣaraṃ ca / ekākṣaraṃ yathā ---- nānākāreṇa kāntābhrūrārādhitamanoyuvā / viviktena vilāsena tatakṣa hṛdayaṃ nṛṇām // evaṃ sthānāntarayoge'pi draṣṭavyaḥ / sajāntīyanairantaryādasya prakarṣo bhavati / sa cāyaṃ hariprabodhe dṛśyate / yathā ---- vividhadhavavanā nāgagarddharddhanānā vivitatagaganānāmamajjajjanānā / ruruśaśalalanā nāvavandhundhunānā mama hi hitatanānānanasvasvanānā // anayā ca varṇayamakamālayā padayamakamālā vyākhyātā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्कृष्टं खलु यमकं भङ्गाद्भवति
utkṛṣṭaṃ khalu yamakaṃ bhaṅgādbhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते खलु शृङ्खलादयो यमकभङ्गानां प्रकारा भवन्ति
ete khalu śṛṅkhalādayo yamakabhaṅgānāṃ prakārā bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णानां विच्छेदो वर्णविच्छेदः । तस्य चलनं यत् सा शृङ्खला । यथा ---- कालिकामधुशब्दे कामशब्दविच्छेदे मधुशब्दविच्छेदे च तस्य चलनम् । लि-म-वर्णयोर्विच्छेदात्
varṇānāṃ vicchedo varṇavicchedaḥ / tasya calanaṃ yat sā śṛṅkhalā / yathā ---- kālikāmadhuśabde kāmaśabdavicchede madhuśabdavicchede ca tasya calanam / li-ma-varṇayorvicchedāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यवर्णसंसर्गः सङ्गः । तद्विनिवृत्तौ स्वरूपस्यान्यवर्णतिरस्कृतस्यापत्तिः प्राप्तिः परिवर्तकः । यथा ---- कलिकामधु गर्हितम् । इत्यत्रार्हितमिति पदं गकारस्य व्यञ्जनस्य सङ्गाद् गर्हितमित्यन्यस्य रूपमापन्नम् । तत्र व्यञ्जनसङ्गे विनिवृत्ते स्वरूपमापद्यते ---- अर्हितमिति । अन्यवर्णसंक्रमेण भिन्नरूपस्य पदस्य ताद्रूप्यविधिरयमिति तात्पर्यार्थः । एतेनेतरावपि व्याख्यातौ
anyavarṇasaṃsargaḥ saṅgaḥ / tadvinivṛttau svarūpasyānyavarṇatiraskṛtasyāpattiḥ prāptiḥ parivartakaḥ / yathā ---- kalikāmadhu garhitam / ityatrārhitamiti padaṃ gakārasya vyañjanasya saṅgād garhitamityanyasya rūpamāpannam / tatra vyañjanasaṅge vinivṛtte svarūpamāpadyate ---- arhitamiti / anyavarṇasaṃkrameṇa bhinnarūpasya padasya tādrūpyavidhirayamiti tātparyārthaḥ / etenetarāvapi vyākhyātau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिण्डाक्षरस्य भेदे सति पदस्य स्वरूपलोपश्चूर्णम् । यथा ---- अखण्डवर्णविन्यासचलनं शृङ्खलामला । अनेन खलु भङ्गेन यमकानां विचित्रता ॥ यदन्यसङ्गमुत्सृज्य नेपथ्यमिव नर्तकः । शब्दस्वरूपमारोहेत् स ज्ञेयः , परिवर्तकः ॥ पिण्डाक्षरस्य भेदेन पूर्वापरपदाश्रयात् । वर्णयोः पदलोपो यः स भङ्गश्चूर्णसज्ञकः ॥ अप्राप्तचूर्णभङ्गानि यथास्थानस्थितान्यपि । अलकानीव नात्यर्थं यमकानि चकासति ॥ विभक्तिपरिणामेन यत्र भङ्गः क्वचिद्भवेत् । न तदिच्छन्ति यमकं यमक्कोत्कर्षकोविदाः ॥ आरूढं भूयसा यत्तु पदं यमकभूमिकाम् । दुप्येच्चेन्न पुनस्तस्य युक्तानुप्रासकल्पना ॥ विभक्तीनां विभक्तत्वं संख्यायाः कारकस्य च । आवृत्तिः सुप्तिङन्तानां मिथश्च यमकादभुतम् ॥
piṇḍākṣarasya bhede sati padasya svarūpalopaścūrṇam / yathā ---- akhaṇḍavarṇavinyāsacalanaṃ śṛṅkhalāmalā / anena khalu bhaṅgena yamakānāṃ vicitratā // yadanyasaṅgamutsṛjya nepathyamiva nartakaḥ / śabdasvarūpamārohet sa jñeyaḥ , parivartakaḥ // piṇḍākṣarasya bhedena pūrvāparapadāśrayāt / varṇayoḥ padalopo yaḥ sa bhaṅgaścūrṇasajñakaḥ // aprāptacūrṇabhaṅgāni yathāsthānasthitānyapi / alakānīva nātyarthaṃ yamakāni cakāsati // vibhaktipariṇāmena yatra bhaṅgaḥ kvacidbhavet / na tadicchanti yamakaṃ yamakkotkarṣakovidāḥ // ārūḍhaṃ bhūyasā yattu padaṃ yamakabhūmikām / dupyeccenna punastasya yuktānuprāsakalpanā // vibhaktīnāṃ vibhaktatvaṃ saṃkhyāyāḥ kārakasya ca / āvṛttiḥ suptiṅantānāṃ mithaśca yamakādabhutam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदमेकार्थमनेकार्थ च स्थानानियतं तद्विधमक्षरं च शेषः । सरूपोऽन्येन प्रयुक्तेन तुल्यरूपोऽनुप्रासः । ननु शेषोऽनुप्रास इत्येतावदेव सूत्रं कस्मान्न कृतम् । आवृत्तिशेषोऽनुप्रास इत्येव हि व्याख्यास्यते । सत्यम् । सिद्ध्यत्येवावृत्तिशेषे , किन्त्वव्याप्तिप्रसङ्गः । विशेषार्थ च सरूपग्रहणम् । कार्त्स्न्येनैवावृत्तिः । कार्त्स्न्यैकदेशाभ्यां तु सारूप्यमिति
padamekārthamanekārtha ca sthānāniyataṃ tadvidhamakṣaraṃ ca śeṣaḥ / sarūpo'nyena prayuktena tulyarūpo'nuprāsaḥ / nanu śeṣo'nuprāsa ityetāvadeva sūtraṃ kasmānna kṛtam / āvṛttiśeṣo'nuprāsa ityeva hi vyākhyāsyate / satyam / siddhyatyevāvṛttiśeṣe , kintvavyāptiprasaṅgaḥ / viśeṣārtha ca sarūpagrahaṇam / kārtsnyenaivāvṛttiḥ / kārtsnyaikadeśābhyāṃ tu sārūpyamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णानामनुप्रासः स खल्वनुल्वणो लीनः श्रेयान् । यथा ---- क्वचिन्मसृणमांसलं क्वचिदतीव तारास्पदं प्रसन्नसुभगं मुहुः स्वरतरङ्गलीलाङ्कितम् । इदं हि तव वल्लकीरणितनिर्गमैर्गुम्फितं मनो मदयतीव मे किमपि साधु संगीतकम् ॥ उल्वणस्तु न श्रेयान् । यथा ---- वल्लीबद्धोर्ध्वजूटोद्भटमटति रटत्कोटिकोदण्डदण्डः इति
varṇānāmanuprāsaḥ sa khalvanulvaṇo līnaḥ śreyān / yathā ---- kvacinmasṛṇamāṃsalaṃ kvacidatīva tārāspadaṃ prasannasubhagaṃ muhuḥ svarataraṅgalīlāṅkitam / idaṃ hi tava vallakīraṇitanirgamairgumphitaṃ mano madayatīva me kimapi sādhu saṃgītakam // ulvaṇastu na śreyān / yathā ---- vallībaddhordhvajūṭodbhaṭamaṭati raṭatkoṭikodaṇḍadaṇḍaḥ iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये पादयमकस्य भेदास्ते पादानुप्रासस्येत्यर्थः । तेषामुदाहरणानि यथा ---- कविराजमविज्ञाय कुतः काव्यक्रियादरः । कविराजं च विज्ञाय कुतः काव्यक्रियादरः ॥ आखण्डयन्ति मुहरामलकीफलानि । बालानि बालकपिलोचनपिङ्गलानि ॥ वस्त्रायन्ते नदीनां सितकुसुमधराः शक्रसङ्काश ! काशाः काशाभा भान्ति तासां नवतुलिनगताः श्रीनदीहंस हंसाः । साभाम्भोदमुक्तः स्फुरदमलरुचिर्मेदिनी चन्द्रचन्द्र- श्चन्द्राङ्कः शारदस्ते जयकृदुपगतो विद्विषां कालकालः ॥ कुवलयदलश्यामा मेघा विहाय दिवं गताः कुवलयदलश्यामो निद्रां विमुञ्चति केशवः । कुवलयदलश्यामा श्यामा लताद्य विजृम्भते कुवलयदलश्यामं चन्द्रो नभः प्रतिगाहते ॥ एवमन्येऽपि द्रष्टव्याः
ye pādayamakasya bhedāste pādānuprāsasyetyarthaḥ / teṣāmudāharaṇāni yathā ---- kavirājamavijñāya kutaḥ kāvyakriyādaraḥ / kavirājaṃ ca vijñāya kutaḥ kāvyakriyādaraḥ // ākhaṇḍayanti muharāmalakīphalāni / bālāni bālakapilocanapiṅgalāni // vastrāyante nadīnāṃ sitakusumadharāḥ śakrasaṅkāśa ! kāśāḥ kāśābhā bhānti tāsāṃ navatulinagatāḥ śrīnadīhaṃsa haṃsāḥ / sābhāmbhodamuktaḥ sphuradamalarucirmedinī candracandra- ścandrāṅkaḥ śāradaste jayakṛdupagato vidviṣāṃ kālakālaḥ // kuvalayadalaśyāmā meghā vihāya divaṃ gatāḥ kuvalayadalaśyāmo nidrāṃ vimuñcati keśavaḥ / kuvalayadalaśyāmā śyāmā latādya vijṛmbhate kuvalayadalaśyāmaṃ candro nabhaḥ pratigāhate // evamanye'pi draṣṭavyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.