Kiranatantra, chapters 1-6 (with comm.) 3

यथा हि कतकाभिधानस्य वृक्षविशेषस्य फलं ।च्रुx मेघजादि सहजकलुषयुक्त।च्रुx। एव जले प्रक्षिप्तं तस्याः कलुषलक्षणायाः शक्तेः संरोधं विदधल्लक्ष्यते। न तु जलात्किञ्चिदपि स्वभावान्तरमन्यतो ऽन्यत्र क्षिपेदिति कालुष्यमात्रमेव तस्य निवर्तयति नान्यत्किञ्चिदित्यर्थः। तथा शिव एव ज्ञानं सर्वेषां चिच्छक्तिव्यञ्जकत्वेन ज्ञानहेतुत्वात्तस्येति मलस्य शक्तिसंरोधकारकं दीक्षया तदधिकारोत्पादनाय वा शक्तिपातेनेत्युक्तम्। यदि वा शिवस्य ज्ञेयतया संबन्धि यद्दीक्षितानां नित्यकर्तव्यतया वक्ष्यमाणज्ञानं तदारब्धकार्यकर्मभोगोपरोधेनाक्षपितस्य दीक्षया सर्वात्मना मलस्यैव प्रत्यहमपचयात् क्रमेण शक्तिसंरोधकारकं न तु पुरुषस्येति। ततश्च तस्यांशे ऽपि स्वभावान्तरपरिणामाभावान्न पूर्वोक्तमचेतनत्वं दूषणं मलस्य त्वेतद्भूषणमेवेति न व्यतिरिक्तमलपक्षे कश्चिद्दोष इति। ।चोलो इति नारायणकण्ठात्मजभट्टरामकण्ठविरचितायां श्रीमत्किरणवृतौ द्वितीयं प्रकरणम् च्ह्अप्तेर् ३ अथ पदार्थानामेव परीक्षार्थं प्रश्नपूर्वं रकरणान्तरम्। अत्र च सूत्रपदार्थप्रकरणसम्बन्धाः प्राग्वद्द्रष्टव्याः। पाटलिकस्तु व्यतिरिक्तमलसिद्धेरनन्तरं मलस्यैवा रागत्वपरीक्षात्मको वाक्यात्मको ऽपि रागेण रञ्जितश्चेति ।क़ुओते रागेण रञ्जितश्च वाक्येन। ।किर्। १:१७अ। तथा च प्रश्नः। गरुड उवाच भोक्तृत्वं मलतः प्रोक्तम् अभिलाषान्न किं भवेत् । स च रागाद्यतो रागो वक्तव्यो ऽत्र मलेन किम्

yathā hi katakābhidhānasya vṛkṣaviśeṣasya phalaṃ /crux meghajādi sahajakaluṣayukta/crux/ eva jale prakṣiptaṃ tasyāḥ kaluṣalakṣaṇāyāḥ śakteḥ saṃrodhaṃ vidadhallakṣyate| na tu jalātkiñcidapi svabhāvāntaramanyato 'nyatra kṣipediti kāluṣyamātrameva tasya nivartayati nānyatkiñcidityarthaḥ| tathā śiva eva jñānaṃ sarveṣāṃ cicchaktivyañjakatvena jñānahetutvāttasyeti malasya śaktisaṃrodhakārakaṃ dīkṣayā tadadhikārotpādanāya vā śaktipātenetyuktam| yadi vā śivasya jñeyatayā saṃbandhi yaddīkṣitānāṃ nityakartavyatayā vakṣyamāṇajñānaṃ tadārabdhakāryakarmabhogoparodhenākṣapitasya dīkṣayā sarvātmanā malasyaiva pratyahamapacayāt krameṇa śaktisaṃrodhakārakaṃ na tu puruṣasyeti| tataśca tasyāṃśe 'pi svabhāvāntarapariṇāmābhāvānna pūrvoktamacetanatvaṃ dūṣaṇaṃ malasya tvetadbhūṣaṇameveti na vyatiriktamalapakṣe kaściddoṣa iti| /Colo iti nārāyaṇakaṇṭhātmajabhaṭṭarāmakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmatkiraṇavṛtau dvitīyaṃ prakaraṇam CHAPTER 3 atha padārthānāmeva parīkṣārthaṃ praśnapūrvaṃ rakaraṇāntaram| atra ca sūtrapadārthaprakaraṇasambandhāḥ prāgvaddraṣṭavyāḥ| pāṭalikastu vyatiriktamalasiddheranantaraṃ malasyaivā rāgatvaparīkṣātmako vākyātmako 'pi rāgeṇa rañjitaśceti /quote rāgeṇa rañjitaśca vākyena| /Kir/ 1:17a. tathā ca praśnaḥ| garuḍa uvāca bhoktṛtvaṃ malataḥ proktam abhilāṣānna kiṃ bhavet / sa ca rāgādyato rāgo vaktavyo 'tra malena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेतद्भोक्तृत्वमस्माभिः प्रागुक्तं तदनादि। यतो मलकारणमुक्तं ततो मलस्यानादित्वात्तदप्यनादि। एतदुक्तं भवति---अन्यदेवास्मान्मोहजनिताद्भोक्तृत्वाद्भोगयोग्यत्वलक्षणमेतद्भोक्तृत्वम्। प्रलयाकले विद्यते न तु विज्ञानकेवले कर्माभावात्। तस्य कर्मवन्मलो ऽपि कारणं परिणतमलस्य प्रलयाकलस्यापि परमेश्वरानुग्राह्यत्वान्न तत्सम्भवति यतः। ततश्च नाभिलाषो ऽस्य निमित्तमित्युच्यते अभिलाषस्तनौ सत्यां सा तनुः केन हेतुना

yadetadbhoktṛtvamasmābhiḥ prāguktaṃ tadanādi| yato malakāraṇamuktaṃ tato malasyānāditvāttadapyanādi| etaduktaṃ bhavati---anyadevāsmānmohajanitādbhoktṛtvādbhogayogyatvalakṣaṇametadbhoktṛtvam| pralayākale vidyate na tu vijñānakevale karmābhāvāt| tasya karmavanmalo 'pi kāraṇaṃ pariṇatamalasya pralayākalasyāpi parameśvarānugrāhyatvānna tatsambhavati yataḥ| tataśca nābhilāṣo 'sya nimittamityucyate abhilāṣastanau satyāṃ sā tanuḥ kena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिलाषो ऽप्ययं सति स्थूले ऽस्मिञ्छरीरे भवतीति। तच्छरीरं सूक्ष्मदेहात्मकरागादिसम्बन्धात्। रागादीनां तु प्रवृत्तौ तद्भोक्तृत्वं निमित्तमिति कथमस्याभिलाषो निमित्तमाशङ्क्यते। अभिलाषहेतोरस्य रागादेरप्येतन्निमित्तत्वात्। तत्र दृष्टान्तः पुरुषस्य तु । चौर्यं हि बीजमापेक्ष्य यथा निगडबन्धनम्

abhilāṣo 'pyayaṃ sati sthūle 'smiñcharīre bhavatīti| taccharīraṃ sūkṣmadehātmakarāgādisambandhāt| rāgādīnāṃ tu pravṛttau tadbhoktṛtvaṃ nimittamiti kathamasyābhilāṣo nimittamāśaṅkyate| abhilāṣahetorasya rāgāderapyetannimittatvāt| tatra dṛṣṭāntaḥ puruṣasya tu / cauryaṃ hi bījamāpekṣya yathā nigaḍabandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रलयकेवलिनः पशुत्वं मलमपेक्ष्य रागादयः प्रवर्तन्त इति कुतो रागस्यात्र हेतुत्वमाशङ्क्यते। तदेवं एतस्मादस्य भोक्तृत्वं तनुर्भोगो ऽन्यहेतुजः

pralayakevalinaḥ paśutvaṃ malamapekṣya rāgādayaḥ pravartanta iti kuto rāgasyātra hetutvamāśaṅkyate| tadevaṃ etasmādasya bhoktṛtvaṃ tanurbhogo 'nyahetujaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुत्वेन हि भोक्तृत्वं मायाबन्धस्तनौ स्थितः । सुखदुःखादिको भोगः कर्मतः संस्थितः पशोः । नान्यथास्य विनिर्दिष्टं भोगभोक्तृत्वबन्धनम्

paśutvena hi bhoktṛtvaṃ māyābandhastanau sthitaḥ / sukhaduḥkhādiko bhogaḥ karmataḥ saṃsthitaḥ paśoḥ / nānyathāsya vinirdiṣṭaṃ bhogabhoktṛtvabandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुत्वसंज्ञकान्मलादस्य भोक्तृत्वं मायातस्तच्छरीरं कर्मतः पुनर्भोगः कर्मणामेव सुखदुःखात्मना परिणामादिति साक्षान्निमित्तत्वमत्रोक्तं न तु परम्परया पारम्पर्येण सर्वस्यास्य मायात्मनः कर्माक्षिप्तत्वादिति दर्शयिष्यामः। ।क़ुओते इति दर्शयिष्यामः अद् ।किर्। ३:७--८। प्रोक्तञ्च श्रीमत्स्वायम्भुवे कर्मतश्च शरीराणि विषयाः करणानि च। इति। ।क़ुओते कर्मतश्च शरीराणि विषयाः करणानि च ।स्वयम्। १:१३अब्। नान्यथैतस्य भोगश्च भोक्तृत्वं च शरीरं च विनिर्दिष्टमिति। तदियता पशुपदार्थः परीक्षित इति॥ अधुना पाशपदार्थपरीक्षाविशेषार्थः प्रसङ्गात्प्रश्नः गरुड उवाच यदेतत्कर्म देवेश प्रोक्तं भोगनिबन्धनम् । कर्मार्जनं तनौ सत्यां सृष्टिकाले तनुः कुतः

paśutvasaṃjñakānmalādasya bhoktṛtvaṃ māyātastaccharīraṃ karmataḥ punarbhogaḥ karmaṇāmeva sukhaduḥkhātmanā pariṇāmāditi sākṣānnimittatvamatroktaṃ na tu paramparayā pāramparyeṇa sarvasyāsya māyātmanaḥ karmākṣiptatvāditi darśayiṣyāmaḥ| /quote iti darśayiṣyāmaḥ ad /Kir/ 3:7--8. proktañca śrīmatsvāyambhuve karmataśca śarīrāṇi viṣayāḥ karaṇāni ca| iti| /quote karmataśca śarīrāṇi viṣayāḥ karaṇāni ca /Svayam/ 1:13ab. nānyathaitasya bhogaśca bhoktṛtvaṃ ca śarīraṃ ca vinirdiṣṭamiti| tadiyatā paśupadārthaḥ parīkṣita iti|| adhunā pāśapadārthaparīkṣāviśeṣārthaḥ prasaṅgātpraśnaḥ garuḍa uvāca yadetatkarma deveśa proktaṃ bhoganibandhanam / karmārjanaṃ tanau satyāṃ sṛṣṭikāle tanuḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्।२१२ अद् ३:८७, बुत् wइथ् प्रपन्नाः फ़ोर् प्रतिपन्नाः अत्र सिद्धान्तः भगवान् उवाच यथानादिर्मलस्तस्य कर्माप्येवमनादिकम् । यद्यनादि न संसिद्धं वैचित्र्यं केन हेतुना

p.212 ad 3:87, but with prapannāḥ for pratipannāḥ atra siddhāntaḥ bhagavān uvāca yathānādirmalastasya karmāpyevamanādikam / yadyanādi na saṃsiddhaṃ vaicitryaṃ kena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किरणवृत्तौ भगवता रामकण्ठेन ऽपुरुषाणां हि सर्वथा शरीरभोगवैचित्र्यान्यथानुपपत्त्या कर्मणः सत्वम्। प्रथमसृष्टिकाले ऽपि पशुपक्षिमृगसरीसृपस्थावरमनुष्यादिवैचित्र्यश्रुतेः महाप्रलये ऽपि कर्मसिद्धितः प्रवाहानादिः कर्मशरीरप्रबन्धः सिद्ध्यतीऽति व्याख्यातम्। सिद्धान्तसारावलिव्याख्या अद् ।व्प्। ७, प्।५८, लिनेस् १८--२१। ततश्च मलस्यापि केवलस्यात्र शरीरहेतुत्वप्रतिषेधस्य सामर्थ्यसिद्धेः आद्यो हि देहः पुरुषार्थमूल इत्ययं पक्षो ऽत्यन्तायुक्त इत्युक्तं भवति। एतदेवास्य प्रवाहानादित्वमुपसंहर्तुं मायाधिकरणत्वं च दर्शयितुं सूत्रम् तस्मादनादिकं कर्म मायाप्येवं भवस्तथा । तथानादिः शिवः कर्ता सर्वस्य जगतः स्थितः

kiraṇavṛttau bhagavatā rāmakaṇṭhena `puruṣāṇāṃ hi sarvathā śarīrabhogavaicitryānyathānupapattyā karmaṇaḥ satvam| prathamasṛṣṭikāle 'pi paśupakṣimṛgasarīsṛpasthāvaramanuṣyādivaicitryaśruteḥ mahāpraLaye 'pi karmasiddhitaḥ pravāhānādiḥ karmaśarīraprabandhaḥ siddhyatī'ti vyākhyātam| Siddhāntasārāvalivyākhyā ad /VP/ 7, p.58, lines 18--21. tataśca malasyāpi kevalasyātra śarīrahetutvapratiṣedhasya sāmarthyasiddheḥ ādyo hi dehaḥ puruṣārthamūla ityayaṃ pakṣo 'tyantāyukta ityuktaṃ bhavati| etadevāsya pravāhānāditvamupasaṃhartuṃ māyādhikaraṇatvaṃ ca darśayituṃ sūtram tasmādanādikaṃ karma māyāpyevaṃ bhavastathā / tathānādiḥ śivaḥ kartā sarvasya jagataḥ sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धेतुत्वेन सर्वत्र हेतूनामनवस्थितिः॥ शस्त्रौषधादिसम्बन्धाच्चैत्रस्य व्रणरोपणे। ।क़ुओते शस्त्रौषधादि।देव्दोत् प्रकल्प्यते प्रमाणवार्त्तिक १:२४। असम्बद्धस्य किं स्थाणोः कारणत्वं प्रकल्प्यते॥ इति। नाप्यागमेन तस्याकृतकत्वेन भवद्भिरनभ्युपगमात्। तत्कृतस्यान्योन्यसंश्रयेणाप्रामाण्यात्। न च प्रमाणान्तरमस्ति भवताम्। तत्साधनप्रमाणाभावान्न कथंचिद्गम्यत इत्यर्थः। यद्येवमत एवैतद्विषयसंशयो ऽस्तु। नास्तीश्वर इति कुतो बाधकप्रमाणाभावादिति। उच्यते। वैकरण्यादमूर्तत्वात् कर्तृत्वं युज्यते कथम्

taddhetutvena sarvatra hetūnāmanavasthitiḥ|| śastrauṣadhādisambandhāccaitrasya vraṇaropaṇe| /quote śastrauṣadhādi/devdot prakalpyate Pramāṇavārttika 1:24. asambaddhasya kiṃ sthāṇoḥ kāraṇatvaṃ prakalpyate|| iti| nāpyāgamena tasyākṛtakatvena bhavadbhiranabhyupagamāt| tatkṛtasyānyonyasaṃśrayeṇāprāmāṇyāt| na ca pramāṇāntaramasti bhavatām| tatsādhanapramāṇābhāvānna kathaṃcidgamyata ityarthaḥ| yadyevamata evaitadviṣayasaṃśayo 'stu| nāstīśvara iti kuto bādhakapramāṇābhāvāditi| ucyate| vaikaraṇyādamūrtatvāt kartṛtvaṃ yujyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवोपक्रम्यते भगवान् उवाच यथा कालो ह्यमूर्तो ऽपि दृश्यते फलसाधकः । एवं शिवो ह्यमूर्तो ऽपि कुरुते कार्यमिच्छया

tathaivopakramyate bhagavān uvāca yathā kālo hyamūrto 'pi dṛśyate phalasādhakaḥ / evaṃ śivo hyamūrto 'pi kurute kāryamicchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्।३६५। अल्सो क़ुओतेद् अद् ६:१६ अन्द् अद् ।मत्।व्प्। ७:४९, प्।२४९। अथ वैकरण्यमत्रेन्द्रियाभावो हेतुरभिप्रेतस्तत्राप्युच्यते शल्याकृष्टिकरो दृष्टो ह्य् अक्षहीनो ऽपि कर्षकः । व्यापारो न च दृश्येत कार्यमिच्छा प्रतीयते

p.365. Also quoted ad 6:16 and ad /Mat/VP/ 7:49, p.249. atha vaikaraṇyamatrendriyābhāvo heturabhipretastatrāpyucyate śalyākṛṣṭikaro dṛṣṭo hy akṣahīno 'pi karṣakaḥ / vyāpāro na ca dṛśyeta kāryamicchā pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन हि प्रयोगवचनेन भवद्भिः कर्तृमात्रं साध्यमुपक्षिप्तम्। तच्चोभयवादिसिद्धं कर्मास्त्विति श्रावणः शब्द इतिवत्सिद्धसाधनत्वादयुक्तमेतत्। यदाहुर्जैमिनीयाः। कस्यचिद्धेतुमात्रस्य यद्यधिष्ठातृतेष्यते। ।क़ुओते कस्यचिद्धेतुमात्रस्य।देव्दोत् सिद्धसाधनम् ।स्लोकस्। ७५। क़ुओतेद् अद् ।नर्। २:१४, प्।१३६। कर्मभिः सर्वभावानां तत्सिद्धेः सिद्धसाधनम्॥ इति। अत्र सिद्धान्तः। न ह्यचेतनम्

anena hi prayogavacanena bhavadbhiḥ kartṛmātraṃ sādhyamupakṣiptam| taccobhayavādisiddhaṃ karmāstviti śrāvaṇaḥ śabda itivatsiddhasādhanatvādayuktametat| yadāhurjaiminīyāḥ| kasyaciddhetumātrasya yadyadhiṣṭhātṛteṣyate| /quote kasyaciddhetumātrasya/devdot siddhasādhanam /Slokas/ 75. Quoted ad /Nar/ 2:14, p.136. karmabhiḥ sarvabhāvānāṃ tatsiddheḥ siddhasādhanam|| iti| atra siddhāntaḥ| na hyacetanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

।मत्।व्प्। ६:१००, प्।२२९ wइथ् घटादि फ़ोर् सदैव कार्यत्वात्तेन जगतः कर्ता देही प्रसज्यते॥ इति। तदयुक्तं यतः प्रोक्तः स निष्कलः स्थूलस् तथा सकलनिष्कलः । ईशः सदाशिवः शान्तः कृत्यभेदाद्विभिद्यते

/Mat/VP/ 6:100, p.229 with ghaṭādi for sadaiva kāryatvāttena jagataḥ kartā dehī prasajyate|| iti| tadayuktaṃ yataḥ proktaḥ sa niṣkalaḥ sthūlas tathā sakalaniṣkalaḥ / īśaḥ sadāśivaḥ śāntaḥ kṛtyabhedādvibhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्पेअर्स् अस् शतरत्नस।ण्ग्रह १४ (प्।२२) अन्द् इस् अत्त्रिबुतेद् तो थे ।म्र्ग्। इन् बोथ् थोसे प्लचेस् थे फ़िर्स्त् पाद रेअद्स् शक्तोद्युक्तप्रवृत्तश्च---अन् ऽइम्प्रोवेद्ऽ रेअदिन्ग् इन् wहिछ् इत् इस् नो लोन्गेर् नेचेस्सर्य् तो अस्सुमे अ दोउब्ले सन्धि। तत्र यच्छक्तत्वं कार्यं प्रति योग्यत्वं सा निष्कलावस्था शान्त इत्युच्यते। यत्तूद्युक्तत्वं सा सकलनिष्कलावस्था सदाशिवः कथ्यते। प्रवृत्तक्रियत्वं तु स्थूलावस्था ईश्वर इति। कृत्यविषयो ऽयमवस्थाभेदस्तेनोपचारादेतत्तत्त्वत्रयं भिन्नमित्युच्यते। न परमार्थत्वादित्यर्थः। यद्वक्ष्यति पुंसामनुग्रहार्थं तु परो ऽप्यपरतां गतः। इति। ।क़ुओते पुंसामनुग्रहार्थं तु परो ऽप्यपरतां गतः ।किर्। ३:२३अब् अन्द् ९:१७च्द्। एवं च ज्ञानपदार्थस्याप्यत्रैव परीक्षासिद्धिः। अत्र प्रश्नः गरुड उवाच निष्कलः स कथं ज्ञेयः सकलो ऽपि पुमांस्तदा । द्विस्वभावस्तथा यो ऽन्यो विरुद्धः स परस्परम्

appears as Śataratnasa/ṇgraha 14 (p.22) and is attributed to the /Mrg. In both those places the first pāda reads śaktodyuktapravṛttaśca---an `improved' reading in which it is no longer necessary to assume a double sandhi. tatra yacchaktatvaṃ kāryaṃ prati yogyatvaṃ sā niṣkalāvasthā śānta ityucyate| yattūdyuktatvaṃ sā sakalaniṣkalāvasthā sadāśivaḥ kathyate| pravṛttakriyatvaṃ tu sthūlāvasthā īśvara iti| kṛtyaviṣayo 'yamavasthābhedastenopacārādetattattvatrayaṃ bhinnamityucyate| na paramārthatvādityarthaḥ| yadvakṣyati puṃsāmanugrahārthaṃ tu paro 'pyaparatāṃ gataḥ| iti| /quote puṃsāmanugrahārthaṃ tu paro 'pyaparatāṃ gataḥ /Kir/ 3:23ab and 9:17cd. evaṃ ca jñānapadārthasyāpyatraiva parīkṣāsiddhiḥ| atra praśnaḥ garuḍa uvāca niṣkalaḥ sa kathaṃ jñeyaḥ sakalo 'pi pumāṃstadā / dvisvabhāvastathā yo 'nyo viruddhaḥ sa parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितेद् [ब्य् ज्।ञानप्रकाश] इन् थे [ शिव- ] योगसार (प्।४९) अन्द् अत्त्रिबुतेद् तो अ योगस।ण्ग्रह । ततश्चाशक्यानुष्ठेयत्वात्तद्विषयज्ञानमनुपदेश्यमेव। नापीश्वरः सकलो भवति शरीरित्वेन देवदत्तादिवत्सर्वज्ञत्वकर्तृत्वाभावात्। नापि सकलनिष्कलं नाम वस्तु सम्भवति विरुद्धयोर्घटतदभावयोरिवैकत्र समावेशासम्भवादिति तत्त्वत्रयादस्मादेकस्य ज्ञानोपदेशवैयर्थ्याद्द्वयोश्च स्वरूपानुपपत्तेरेवावक्तव्यतेति प्रश्नार्थः। सिद्धान्तस्तु भगवान् उवाच पशोः शक्तिनिपातेन मन्त्रशक्त्या च सर्वदा । निष्कलं लक्ष्यते शक्त्या सूक्ष्मं विषविकारवत्

cited [by J/ñānaprakāśa] in the [ Śiva- ] yogasāra (p.49) and attributed to a Yogasa/ṇgraha . tataścāśakyānuṣṭheyatvāttadviṣayajñānamanupadeśyameva| nāpīśvaraḥ sakalo bhavati śarīritvena devadattādivatsarvajñatvakartṛtvābhāvāt| nāpi sakalaniṣkalaṃ nāma vastu sambhavati viruddhayorghaṭatadabhāvayorivaikatra samāveśāsambhavāditi tattvatrayādasmādekasya jñānopadeśavaiyarthyāddvayośca svarūpānupapatterevāvaktavyateti praśnārthaḥ| siddhāntastu bhagavān uvāca paśoḥ śaktinipātena mantraśaktyā ca sarvadā / niṣkalaṃ lakṣyate śaktyā sūkṣmaṃ viṣavikāravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यदेवैतत्सकलत्वं सकलशक्तिप्रसरात्मकं यद्योगादीश्वरो ऽपि सकल इत्युच्यते। न तु पुरुषवन्मायीयकलादिशरीरयोगादिति सकलशब्दवाच्यत्वे ऽप्यत्र न पुरुषत्वं तथाभूतस्य सकलत्वस्यासिद्धत्वादिति भावः। अथ कर्तृत्वात्तस्य पुरुषस्येव कथं न मायात्मिकास्ताः कलाः कल्प्यन्त इति। तत्रोच्यते निर्मलत्वाच्छिवस्यात्र न कल्प्यास्त्वसिताः कलाः

anyadevaitatsakalatvaṃ sakalaśaktiprasarātmakaṃ yadyogādīśvaro 'pi sakala ityucyate| na tu puruṣavanmāyīyakalādiśarīrayogāditi sakalaśabdavācyatve 'pyatra na puruṣatvaṃ tathābhūtasya sakalatvasyāsiddhatvāditi bhāvaḥ| atha kartṛtvāttasya puruṣasyeva kathaṃ na māyātmikāstāḥ kalāḥ kalpyanta iti| tatrocyate nirmalatvācchivasyātra na kalpyāstvasitāḥ kalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यात्यन्तभिन्नसृष्ट्यादिकार्यपञ्चकनिर्वर्तनाय कलाः शक्तेर्भागा इव कथितास्ताभिः सह तदानीं कार्यनिर्वर्तकत्वेन वर्तत इति सकलः प्रोक्तः। एतदुक्तं भवति---नात्र निष्कलात्सकलादेः परिणामान्तरत्वेन चेतनान्यत्वं परिणामो ऽचेतनस्येत्यादिना तस्य निषेधात्। ।क़ुओते परिणामो ऽचेतनस्य ।किर्। २:२६अ। नापि विवर्तभेदेनासत्यत्वात्तदाकारस्यासत्यरूपोपग्राहिता विवर्तो यतः। न चाप्यण्वन्तरतयानन्तादीनामिव परमेश्वरात्मनो ऽत्रैकत्वेनैव श्रुतेः। प्रागवस्थाभेदेन कल्पित एव भेदः प्रोक्तः। संस्कार्याण्वपेक्षया तत्र स्थूलसूक्ष्मपरभेदेन क्रियाशक्त्यभिव्यक्तिक्रमेण सातिशयत्वादीश्वरसदाशिवशिवतत्त्वदीक्षितानां वास्तवभेद इति तत्त्वत्रयमेतत्कल्पितमेवास्ति। कथं तर्हि पञ्चवक्त्राद्याकारः शास्त्रे भगवानुक्तः इति तदर्थमेतत् तैः प्रकल्प्य शरीरं स्वं शुद्धाक्षाध्यासितं महत्

tasyātyantabhinnasṛṣṭyādikāryapañcakanirvartanāya kalāḥ śakterbhāgā iva kathitāstābhiḥ saha tadānīṃ kāryanirvartakatvena vartata iti sakalaḥ proktaḥ| etaduktaṃ bhavati---nātra niṣkalātsakalādeḥ pariṇāmāntaratvena cetanānyatvaṃ pariṇāmo 'cetanasyetyādinā tasya niṣedhāt| /quote pariṇāmo 'cetanasya /Kir/ 2:26a. nāpi vivartabhedenāsatyatvāttadākārasyāsatyarūpopagrāhitā vivarto yataḥ| na cāpyaṇvantaratayānantādīnāmiva parameśvarātmano 'traikatvenaiva śruteḥ| prāgavasthābhedena kalpita eva bhedaḥ proktaḥ| saṃskāryāṇvapekṣayā tatra sthūlasūkṣmaparabhedena kriyāśaktyabhivyaktikrameṇa sātiśayatvādīśvarasadāśivaśivatattvadīkṣitānāṃ vāstavabheda iti tattvatrayametatkalpitamevāsti| kathaṃ tarhi pañcavaktrādyākāraḥ śāstre bhagavānuktaḥ iti tadarthametat taiḥ prakalpya śarīraṃ svaṃ śuddhākṣādhyāsitaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैरीशानादिभिः शिवात्मकैर्मन्त्रैर्मूर्धादिभेदेन तदवान्तराष्टत्रिंशत्कलाभेदेनेन्द्रियाद्यात्मना चाध्यासितं स्वं शरीरं ध्येयाद्याकारं परिकल्प्य भगवानत्र यावदेवमिति वक्ष्यमाणप्रकारेण सृष्ट्याद्यनुग्रहं न करोति तावन्न गुरुसाधकादिक्रम इति वक्ष्यति लक्ष्यते सकलं ध्यानादिति। ।क़ुओते लक्ष्यते सकलं ध्यानात् ।किर्। ३:२०च्। अयमर्थः---भोगमोक्षप्रदध्यानादिकर्मोपायभूतत्वेन स्वात्मनो रूपं कल्पितं न तु तत्तस्य पारमार्थिकं शरीरमिति। तथा हि कुरुते ऽनुग्रहं देही सर्वेषामेव देहिनाम्

tairīśānādibhiḥ śivātmakairmantrairmūrdhādibhedena tadavāntarāṣṭatriṃśatkalābhedenendriyādyātmanā cādhyāsitaṃ svaṃ śarīraṃ dhyeyādyākāraṃ parikalpya bhagavānatra yāvadevamiti vakṣyamāṇaprakāreṇa sṛṣṭyādyanugrahaṃ na karoti tāvanna gurusādhakādikrama iti vakṣyati lakṣyate sakalaṃ dhyānāditi| /quote lakṣyate sakalaṃ dhyānāt /Kir/ 3:20c. ayamarthaḥ---bhogamokṣapradadhyānādikarmopāyabhūtatvena svātmano rūpaṃ kalpitaṃ na tu tattasya pāramārthikaṃ śarīramiti| tathā hi kurute 'nugrahaṃ dehī sarveṣāmeva dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरद्वारेण हि सेव्यमानो राजादिरनुग्रहं कुर्वन्दृश्यते नाशरीरी। अस्मदाद्यगोचरत्वादित्यत्राराधनोपायत्वेनाकारोपदेशो ऽयं भगवत इति॥ ननु यदि भगवतस्त्वपारमार्थिकं शरीरं कथमधिष्ठेयम्। अधिष्ठीयमानं कथं न शरीरमिति। तत्रोच्यते यथैव योगिनः शक्तिर् ग्रहणे मोचने ऽपि हि । तद्वदेवात्र बोद्धव्यं ग्रहणं मोचनं विभोः

śarīradvāreṇa hi sevyamāno rājādiranugrahaṃ kurvandṛśyate nāśarīrī| asmadādyagocaratvādityatrārādhanopāyatvenākāropadeśo 'yaṃ bhagavata iti|| nanu yadi bhagavatastvapāramārthikaṃ śarīraṃ kathamadhiṣṭheyam| adhiṣṭhīyamānaṃ kathaṃ na śarīramiti| tatrocyate yathaiva yoginaḥ śaktir grahaṇe mocane 'pi hi / tadvadevātra boddhavyaṃ grahaṇaṃ mocanaṃ vibhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा योगशक्त्या योगी कुड्यादिकमशरीरभूतमपि संसार्यनुग्रहार्थमधिष्ठाय परित्यजति। यदाहुः सान्निद्ध्यमात्रतस्तस्य पुंसश्चिन्तामणेरिव। ।क़ुओते सान्निध्य।देव्दोत् देशनाः ।स्लोक। चोदनासूत्र १३८। क़ुओतेद् अद् ।नर्। २:८, प्।१३१। निःसरन्ति यथाकामं कुड्यादिभ्यो ऽपि देशनाः॥ इति। तथैव परमेश्वरो ऽप्यनुग्रहार्थं बाह्यप्रतिमादिवत्तद्ध्येयाकारं बुद्धिनिर्मितशरीरभूतमप्यधिष्ठाय परित्यजतीत्यदोषः। अपि च मुद्रामण्डलमन्त्रैश्च त्रिधासिद्धिविचेष्टितैः । लक्ष्यते सकलं ध्यानात् सर्वज्ञानप्रवृत्तितः

yathā yogaśaktyā yogī kuḍyādikamaśarīrabhūtamapi saṃsāryanugrahārthamadhiṣṭhāya parityajati| yadāhuḥ sānniddhyamātratastasya puṃsaścintāmaṇeriva| /quote sānnidhya/devdot deśanāḥ /Sloka/ codanāsūtra 138. Quoted ad /Nar/ 2:8, p.131. niḥsaranti yathākāmaṃ kuḍyādibhyo 'pi deśanāḥ|| iti| tathaiva parameśvaro 'pyanugrahārthaṃ bāhyapratimādivattaddhyeyākāraṃ buddhinirmitaśarīrabhūtamapyadhiṣṭhāya parityajatītyadoṣaḥ| api ca mudrāmaṇḍalamantraiśca tridhāsiddhiviceṣṭitaiḥ / lakṣyate sakalaṃ dhyānāt sarvajñānapravṛttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्ध्नस्तु विजयं ज्ञानं ललाटात्पारमेश्वरम्। नेत्रेभ्यश्चैव निश्श्वासं ज्ञानराजमनुत्तमम्। श्रवणाभ्यां च प्रोद्गीतं मुखाच्च मुखबिम्बकम् विनिर्गतं महेशस्य मुखाच्च मुखबिम्बकम्॥ इत्यादि। निष्कलस्य त्ववयवविभागाभावादेताः श्रुतयो ऽनुपपन्नाः स्युरिति। एवमेतत्प्रकरणं ध्येयाकारनिष्ठत्वेन बुद्ध्याकारनिष्ठत्वेन च व्याख्येयम्। न तु बैन्दवशरीरप्रतिपादकत्वेन तस्य भगवत्यसम्भवात्। शरीरं हि यदचेतनमपि व्यवधानेन ज्ञानक्रियाशक्त्यभिव्यञ्जकं तदस्मदादेरित्युच्यते। विद्याविद्येशानां तु क्रियाशक्त्यभिव्यञ्जकमेव तेषां सर्वज्ञत्वाद्भगवतस्त्वभिव्यक्तसर्वशक्तित्वान्न कथञ्चित्तदुपपद्यत इत्यधिष्ठानमात्रेण तु शरीरत्वे सर्वं सर्वस्य शरीरं स्यादित्यनवस्था। तस्मात्पूर्वैव व्याख्या युक्तेति। एवं सकलविषयमपि दूषणं परिहृत्याधुना सकलनिष्कलविषयं परिह्रियते द्विस्वभावगतो यो ऽन्यो देवः प्रोक्तो न निष्कलः । बृहच्छरीरमापेक्ष्य कलाहीन इति स्मृतः

mūrdhnastu vijayaṃ jñānaṃ lalāṭātpārameśvaram| netrebhyaścaiva niśśvāsaṃ jñānarājamanuttamam| śravaṇābhyāṃ ca prodgītaṃ mukhācca mukhabimbakam vinirgataṃ maheśasya mukhācca mukhabimbakam|| ityādi| niṣkalasya tvavayavavibhāgābhāvādetāḥ śrutayo 'nupapannāḥ syuriti| evametatprakaraṇaṃ dhyeyākāraniṣṭhatvena buddhyākāraniṣṭhatvena ca vyākhyeyam| na tu baindavaśarīrapratipādakatvena tasya bhagavatyasambhavāt| śarīraṃ hi yadacetanamapi vyavadhānena jñānakriyāśaktyabhivyañjakaṃ tadasmadāderityucyate| vidyāvidyeśānāṃ tu kriyāśaktyabhivyañjakameva teṣāṃ sarvajñatvādbhagavatastvabhivyaktasarvaśaktitvānna kathañcittadupapadyata ityadhiṣṭhānamātreṇa tu śarīratve sarvaṃ sarvasya śarīraṃ syādityanavasthā| tasmātpūrvaiva vyākhyā yukteti| evaṃ sakalaviṣayamapi dūṣaṇaṃ parihṛtyādhunā sakalaniṣkalaviṣayaṃ parihriyate dvisvabhāvagato yo 'nyo devaḥ prokto na niṣkalaḥ / bṛhaccharīramāpekṣya kalāhīna iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ध्येयाकारशरीरयोगेनेश्वरः सदाशिवश्च साक्षादाकारवत्त्वेन चित्तविषयत्वाद्योगादिकारणं समुपपद्यते। तदेवम्। योगो न लक्ष्यहीनत्वान् न नाडी न च धारणा

evaṃ dhyeyākāraśarīrayogeneśvaraḥ sadāśivaśca sākṣādākāravattvena cittaviṣayatvādyogādikāraṇaṃ samupapadyate| tadevam| yogo na lakṣyahīnatvān na nāḍī na ca dhāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो निष्कले लक्ष्यभूतस्याकारस्याभावान्न योगो ज्ञानं वोपपद्यते। नापि मध्यनाड्यादिना योगप्रकरणवक्ष्यमाणनयेन गमागमादि व्यापके तदनुपपत्तेः। नापि देशबन्धश्चित्तस्य धारणेति ततः समस्तपुरुषानुग्रहानुपपत्तिरित्यालोच्य भगवान्निष्कलो ऽपि ध्येयाकारशरीरेणापरतां शरीरित्वं गत इति तथात्वे प्रयोजनमप्यत्रोक्तमिति। न केवलमनेनैव सदाशिवाद्यात्मना ध्येयशरीरभेदेनापरतां गतो यावत्स्ववाचकमन्त्रावस्थाभेदेन मन्त्रान्तरवाच्यवाचकभेदेन चेत्युच्यते। नादबिन्दुखमन्त्राणु- शक्तिबीजकलान्तगः

yato niṣkale lakṣyabhūtasyākārasyābhāvānna yogo jñānaṃ vopapadyate| nāpi madhyanāḍyādinā yogaprakaraṇavakṣyamāṇanayena gamāgamādi vyāpake tadanupapatteḥ| nāpi deśabandhaścittasya dhāraṇeti tataḥ samastapuruṣānugrahānupapattirityālocya bhagavānniṣkalo 'pi dhyeyākāraśarīreṇāparatāṃ śarīritvaṃ gata iti tathātve prayojanamapyatroktamiti| na kevalamanenaiva sadāśivādyātmanā dhyeyaśarīrabhedenāparatāṃ gato yāvatsvavācakamantrāvasthābhedena mantrāntaravācyavācakabhedena cetyucyate| nādabindukhamantrāṇu- śaktibījakalāntagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ह्युपकारकेभ्यः स्वल्पमहदुपकारापेक्षया तथारूपमेव फलं ददद्दृष्टो यतः। तदेवं इच्छानुग्रहकर्तृत्वाल् लयभोगाधिकारवान्

sa hyupakārakebhyaḥ svalpamahadupakārāpekṣayā tathārūpameva phalaṃ dadaddṛṣṭo yataḥ| tadevaṃ icchānugrahakartṛtvāl layabhogādhikāravān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्येयाकारशरीरभेदभिन्नो ऽपि भगवान्परमार्थत इच्छामात्रेणानुग्रहादिकर्तृत्वादेव प्रागुक्तनयतः कृत्यभेदेन विभिन्नो लयभोगाधिकारवान् भिन्न इत्युच्यते। सर्वज्ञत्वस्याभेद इति यावत्। अथ ज्ञानपदार्थपरीक्षानन्तरं विचारपदार्थपरीक्षा। ईश्वरो ऽधःस्थविद्यानां पतीन्संप्रेरयत्यसौ

dhyeyākāraśarīrabhedabhinno 'pi bhagavānparamārthata icchāmātreṇānugrahādikartṛtvādeva prāguktanayataḥ kṛtyabhedena vibhinno layabhogādhikāravān bhinna ityucyate| sarvajñatvasyābheda iti yāvat| atha jñānapadārthaparīkṣānantaraṃ vicārapadārthaparīkṣā| īśvaro 'dhaḥsthavidyānāṃ patīnsaṃprerayatyasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एवेश्वरात्तेषां क्रियाशक्त्या न्यूनत्वमिति भावः। ते च यदैव तेन नियुक्तास्तदैवाधस्तनं मायात्मकं जगत्कुर्वन्तः स्वकार्याय प्रवर्तन्ते न तु मन्त्रवत्कालान्तरेणेति। यद्येवमुपरितनं जगत्कः करोतीत्युच्यते। शुद्धे ऽध्वनि शिवः कर्ता प्रोक्तो ऽनन्तो ऽसिते प्रभुः

ata eveśvarātteṣāṃ kriyāśaktyā nyūnatvamiti bhāvaḥ| te ca yadaiva tena niyuktāstadaivādhastanaṃ māyātmakaṃ jagatkurvantaḥ svakāryāya pravartante na tu mantravatkālāntareṇeti| yadyevamuparitanaṃ jagatkaḥ karotītyucyate| śuddhe 'dhvani śivaḥ kartā prokto 'nanto 'site prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टवददृष्टकल्पना। यथा भूमण्डलेशो ऽत्र नृपतिरन्तरङ्गममात्यपुरोहितादिप्रकृतिवर्गं स्वयमेव कुर्वन्दृश्यते बहिरङ्गमात्मकल्पामात्यादिप्रेरणेनैवेत्येवमत्रापि श्रुतेरविरोधः। तच्छक्तिप्रतिबोधित इत्यनेन विज्ञानकेवलिनः सतो ऽनन्तादिवर्गस्यानुग्रह इति। अप्रतिबुद्धो हि प्रतिबोध्यते। तच्चाप्रतिबुद्धत्वं मलत एवोक्तं यतः। ।क़ुओते मलत एवोक्तं यतः एग्।। ।किर्। २:१४द् अन्द् चोम्मेन्तर्य् थेरेओन्। अथानन्तादेः स्वरूपम् सर्वज्ञः शुद्धदेहश्च सर्वज्ञानप्रकाशकः

dṛṣṭavadadṛṣṭakalpanā| yathā bhūmaṇḍaleśo 'tra nṛpatirantaraṅgamamātyapurohitādiprakṛtivargaṃ svayameva kurvandṛśyate bahiraṅgamātmakalpāmātyādipreraṇenaivetyevamatrāpi śruteravirodhaḥ| tacchaktipratibodhita ityanena vijñānakevalinaḥ sato 'nantādivargasyānugraha iti| apratibuddho hi pratibodhyate| taccāpratibuddhatvaṃ malata evoktaṃ yataḥ| /quote malata evoktaṃ yataḥ e.g./ /Kir/ 2:14d and commentary thereon. athānantādeḥ svarūpam sarvajñaḥ śuddhadehaśca sarvajñānaprakāśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.