Library·Rupa Gosvami: Laghubhagavatamrta·1·1.5
इति अवतार-तत्-स्थान-निरूपणम् । पञ्चमः परिच्छेदः परावस्था-निरूपणम् अथ कृष्णो नर-भ्रातुर् अवतार इति क्वचित् । उपेन्द्रस्येति च क्वापि भ्रातासौ नातिकोविदाम्
iti avatāra-tat-sthāna-nirūpaṇam | pañcamaḥ paricchedaḥ parāvasthā-nirūpaṇam atha kṛṣṇo nara-bhrātur avatāra iti kvacit | upendrasyeti ca kvāpi bhrātāsau nātikovidām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा स्कान्दे - धर्म-पुत्रो हरेर् अंशौ नर-नारायणाभिधौ । चन्द्र-वंशम् अनु प्राप्य जातौ कृष्णार्जुनाव् उभौ
yathā skānde - dharma-putro harer aṃśau nara-nārāyaṇābhidhau | candra-vaṃśam anu prāpya jātau kṛṣṇārjunāv ubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-चतुर्थे च (४।१।५९) - ताव् इमौ वै भगवतो हरेर् अंशाव् इहागतौ । भार-व्ययाय च भुवः कृष्णौ यदु-कुरूद्वहौ
śrī-caturthe ca (4.1.59) - tāv imau vai bhagavato harer aṃśāv ihāgatau | bhāra-vyayāya ca bhuvaḥ kṛṣṇau yadu-kurūdvahau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्-उपोद्बोधकं श्री-दशमे (१०।६९।१६) -- सम्पूज्य देवर्षि-वर्यम् ऋषिः पुराणो नारायणो नर-सखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतम् इष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम्
etad-upodbodhakaṃ śrī-daśame (10.69.16) -- sampūjya devarṣi-varyam ṛṣiḥ purāṇo nārāyaṇo nara-sakho vidhinoditena | vāṇyābhibhāṣya mitayāmṛtam iṣṭayā taṃ prāha prabho bhagavate karavāma he kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेन्द्रावतारत्वं च यथा हरिवंशे शक्र-वचने (२।७०।३४) - ऐन्द्रं वैष्णवम् अस्यैव मुने भागम् अहं ददौ । यवीयांसम् अहं प्रेम्ना कृष्णं प्रश्यामि नारद
upendrāvatāratvaṃ ca yathā harivaṃśe śakra-vacane (2.70.34) - aindraṃ vaiṣṇavam asyaiva mune bhāgam ahaṃ dadau | yavīyāṃsam ahaṃ premnā kṛṣṇaṃ praśyāmi nārada
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । तद् एतद् उभयत्वं न भवेत् कृष्णे विरोधतः । अंशत्वं हि तयोर् उक्तं परावस्थत्वम् अस्य तु
iti | tad etad ubhayatvaṃ na bhavet kṛṣṇe virodhataḥ | aṃśatvaṃ hi tayor uktaṃ parāvasthatvam asya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नर-भ्रातुर् इहांशत्वं एते चांशेति वक्ष्यते । उपेन्द्रस्य तथात्वं च हरिवंशेऽपि दृश्यते
nara-bhrātur ihāṃśatvaṃ ete cāṃśeti vakṣyate | upendrasya tathātvaṃ ca harivaṃśe'pi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि देवर्षि-वचनम् (२।७१।२१-२३) - अदित्या तपसा विष्णुर् महात्माराधितः पुरा । वरेण च्छन्दिता तेन परितुष्टेन चादितिः । तयोक्तस् त्वादृशं पुत्रम् इच्छामीति सुरोत्तम
tathā hi devarṣi-vacanam (2.71.21-23) - adityā tapasā viṣṇur mahātmārādhitaḥ purā | vareṇa cchanditā tena parituṣṭena cāditiḥ | tayoktas tvādṛśaṃ putram icchāmīti surottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनोक्तं भुवने नास्ति मत्-समः पुरुषोऽपरः । अंशेन तु भविष्यामि पुत्रः खल्व् अहम् एव ते
tenoktaṃ bhuvane nāsti mat-samaḥ puruṣo'paraḥ | aṃśena tu bhaviṣyāmi putraḥ khalv aham eva te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । अथ कृष्णे परावस्थ-भावोऽग्रे वक्ष्यते स्फुटम् । परावस्थश् च् अ सम्पूर्णावस्थः शास्त्रे प्रकीर्तितः ॥ तस्माद्-अंशत्वम् एवास्य विरुद्धं स्फुटम् ईक्षते
iti | atha kṛṣṇe parāvastha-bhāvo'gre vakṣyate sphuṭam | parāvasthaś c a sampūrṇāvasthaḥ śāstre prakīrtitaḥ || tasmād-aṃśatvam evāsya viruddhaṃ sphuṭam īkṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थगत्यन्तरं तेषां वचनानां च दृश्यते
arthagatyantaraṃ teṣāṃ vacanānāṃ ca dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र धर्म-पुत्राव् इत्य् आदौ कारिका - नर-नारायणौ प्राप्येत्य् आत्म-सात्कृत्य तौ स्वयम् । कृष्णार्जुनौ चन्द्र-वंशम् अनु प्रकटतां गतौ
tatra dharma-putrāv ity ādau kārikā - nara-nārāyaṇau prāpyety ātma-sātkṛtya tau svayam | kṛṣṇārjunau candra-vaṃśam anu prakaṭatāṃ gatau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताव् इमाव् इत्य् आदि कारिका - कर्तारौ तौ हरेर् अंशौ नर-नारायणाव् इह । द्वापरान्ते कर्म-भूतौ आयातौ कृष्ण-फाल्गुनौ
tāv imāv ity ādi kārikā - kartārau tau harer aṃśau nara-nārāyaṇāv iha | dvāparānte karma-bhūtau āyātau kṛṣṇa-phālgunau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्पूज्येत्य् आदौ कारिकाः - सर्वादाव् उपदेष्टृत्वाद् यः पुराणर्षिर् उच्यते । नाराणां पुरुषाणां यस् त्रयाणाम् आश्रयः स तु ॥ नरेष् मर्त्य-लोकेषु सहचारी भवन् स्वयम् । तद्-धर्मम् अनुकृत्यात्र पूजयामास तं मुनिम् ॥ नारायणाख्येनांशेन कृष्णो यद्यपि तद्-गुरुः । नारदं पूजयामास तथापि क्षत्र-लीलया
sampūjyety ādau kārikāḥ - sarvādāv upadeṣṭṛtvād yaḥ purāṇarṣir ucyate | nārāṇāṃ puruṣāṇāṃ yas trayāṇām āśrayaḥ sa tu || nareṣ martya-lokeṣu sahacārī bhavan svayam | tad-dharmam anukṛtyātra pūjayāmāsa taṃ munim || nārāyaṇākhyenāṃśena kṛṣṇo yadyapi tad-guruḥ | nāradaṃ pūjayāmāsa tathāpi kṣatra-līlayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्रम् इत्य् आदौ कारिका - इन्द्रस् तु नातिकौविद्यान्मत्सराच् चोक्तवान् इदम् । तस्मात् कृष्णस्य नो तत्-तद्-रूपत्वं घटते क्वचित्
aindram ity ādau kārikā - indras tu nātikauvidyānmatsarāc coktavān idam | tasmāt kṛṣṇasya no tat-tad-rūpatvaṃ ghaṭate kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ परावरस्थाः । यथा पाद्मे - नृसिंह-राम-कृष्णेषु षाड्गुण्यं परिपूरितम् । परावस्थास् तु ते तस्य दीपाद्-उत्पन्न-दीपवत्
atha parāvarasthāḥ | yathā pādme - nṛsiṃha-rāma-kṛṣṇeṣu ṣāḍguṇyaṃ paripūritam | parāvasthās tu te tasya dīpād-utpanna-dīpavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र श्री-नृसिंहः (फ़्रोम् भावार्थ-दीपिका १।१।१, १०।८७।१) - प्रह्लाद-हृदयाह्लादं भक्ताविद्या-विदारणम् । शरद्-इन्दु-रुचिं वन्दे पारीन्द्र-वदनं हरिम्
tatra śrī-nṛsiṃhaḥ (from Bhāvārtha-dīpikā 1.1.1, 10.87.1) - prahlāda-hṛdayāhlādaṃ bhaktāvidyā-vidāraṇam | śarad-indu-ruciṃ vande pārīndra-vadanaṃ harim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वागीशा यस्य वदने लक्ष्मीर् यस्य च वक्षसि । यस्यास्ते हृदये संवित् तं नृसिंहम् अहं भजे
vāgīśā yasya vadane lakṣmīr yasya ca vakṣasi | yasyāste hṛdaye saṃvit taṃ nṛsiṃham ahaṃ bhaje
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गम्भीर-गर्जितारम्भ-स्तम्भिताम्भोज-सम्भवः । संरम्भः स्तम्भ-पुत्रस्य मुनिनोज्जृम्भितो नृपे
gambhīra-garjitārambha-stambhitāmbhoja-sambhavaḥ | saṃrambhaḥ stambha-putrasya muninojjṛmbhito nṛpe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा श्री-सप्तमे (७।८।३२-३३) -- सटावधूता जलदाः परापतन् ग्रहाश् च तद्-दृष्टि-विमुष्ट-रोचिषः । अम्भोधयः श्वास-हता विचुक्षुभुर् निर्ह्राद-भीता दिगिभा विचुक्रुशुः
yathā śrī-saptame (7.8.32-33) -- saṭāvadhūtā jaladāḥ parāpatan grahāś ca tad-dṛṣṭi-vimuṣṭa-rociṣaḥ | ambhodhayaḥ śvāsa-hatā vicukṣubhur nirhrāda-bhītā digibhā vicukruśuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यौस् तत्-सटोत्क्षिप्त-विमान-सङ्कुला प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीडिता । शैलाः समुत्पेतुर् अमुष्य रंहसा तत्-तेजसा खं ककुभो न रेजिरे
dyaus tat-saṭotkṣipta-vimāna-saṅkulā protsarpata kṣmā ca padābhipīḍitā | śailāḥ samutpetur amuṣya raṃhasā tat-tejasā khaṃ kakubho na rejire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । उग्रोऽप्य् अनुग्र एवायं स्वभक्तानां नृकेशरी । केशरीव स्वपोतानाम् अन्येषाम् उग्र-विग्रहः
iti | ugro'py anugra evāyaṃ svabhaktānāṃ nṛkeśarī | keśarīva svapotānām anyeṣām ugra-vigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य श्री-दिव्य-सिंहस्य पर्मानन्द-तुन्दिलः । श्रीमन्-नृसिंहतापन्यां महिमा प्रकटीकृतः
asya śrī-divya-siṃhasya parmānanda-tundilaḥ | śrīman-nṛsiṃhatāpanyāṃ mahimā prakaṭīkṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृसिंहस्य भवेद् वासो जन-लोके महात्मनः । सर्वोपरिष्टाच् च तथा विष्णुलोके प्रकीर्तितः
nṛsiṃhasya bhaved vāso jana-loke mahātmanaḥ | sarvopariṣṭāc ca tathā viṣṇuloke prakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-राघवेन्द्रः - पूर्वतोऽप्य् एष निःशेष-माधुर्यामृत-चन्द्रमाः । भाति सद्-गुण-सङ्घेन तुङ्गः श्री-रघु-पुङ्गवः
śrī-rāghavendraḥ - pūrvato'py eṣa niḥśeṣa-mādhuryāmṛta-candramāḥ | bhāti sad-guṇa-saṅghena tuṅgaḥ śrī-raghu-puṅgavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाद्मे - वन्दामहे महेशानं हर-कोदण्ड-खण्डनम् । जानकी-हृदयानन्द-चन्दनं रघुनन्दनम्
pādme - vandāmahe maheśānaṃ hara-kodaṇḍa-khaṇḍanam | jānakī-hṛdayānanda-candanaṃ raghunandanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य जन्मोत्सवं ब्रूते श्री-रामार्चन-चन्द्रिका
asya janmotsavaṃ brūte śrī-rāmārcana-candrikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्चस्थे ग्रह-पञ्चके सुर-गुरौ सेन्दौ नवम्यां तिथौ लग्ने कर्कटके पुनर् वसुमते मेघं गते पूषणि । निर्दग्धुं निखिलाः पलाश-समिधो मेध्यादयोध्यारणेर् आविर्भूतम् अभूद् अपूर्व-विभवं यत् किञ्चिद् एकं महः
uccasthe graha-pañcake sura-gurau sendau navamyāṃ tithau lagne karkaṭake punar vasumate meghaṃ gate pūṣaṇi | nirdagdhuṃ nikhilāḥ palāśa-samidho medhyādayodhyāraṇer āvirbhūtam abhūd apūrva-vibhavaṃ yat kiñcid ekaṃ mahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकादशे (११।५।३४) -- त्यक्त्वा सु-दुस्त्यज-सुरेप्सित-राज्य-लक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्य-वचसा यद् अगाद् अरण्यम् । माया-मृगं दयितयेप्सितम् अन्वधावद् वन्दे महा-पुरुष ते चरणारविन्दम्
ekādaśe (11.5.34) -- tyaktvā su-dustyaja-surepsita-rājya-lakṣmīṃ dharmiṣṭha ārya-vacasā yad agād araṇyam | māyā-mṛgaṃ dayitayepsitam anvadhāvad vande mahā-puruṣa te caraṇāravindam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-नवमे (९।११।२०-२१) - नेदं यशो रघुपतेः सुर-याच्ञयात्त- लीला-तनोर् अधिक-साम्य-विमुक्त-धाम्नः । रक्षो-वधो जलधि-बन्धनम् अस्त्र-पूगैः किं तस्य शत्रु-हनने कपयः सहायाः
śrī-navame (9.11.20-21) - nedaṃ yaśo raghupateḥ sura-yācñayātta- līlā-tanor adhika-sāmya-vimukta-dhāmnaḥ | rakṣo-vadho jaladhi-bandhanam astra-pūgaiḥ kiṃ tasya śatru-hanane kapayaḥ sahāyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यामलं नृप-सदःसु यशो ऽधुनापि गायन्त्य् अघ-घ्नम् ऋषयो दिग्-इभेन्द्र-पट्टम् तं नाकपाल-वसुपाल-किरीट-जुष्ट- पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये
yasyāmalaṃ nṛpa-sadaḥsu yaśo 'dhunāpi gāyanty agha-ghnam ṛṣayo dig-ibhendra-paṭṭam taṃ nākapāla-vasupāla-kirīṭa-juṣṭa- pādāmbujaṃ raghupatiṃ śaraṇaṃ prapadye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । अत्र कारिका -- आत्ता प्रकटिता लीलातनुर्लीलामयी तनुः । येन तस्येति साम्येति स्वार्थे ष्यञ् प्रत्ययो मतः ॥ धाम-स्वरूपं विज्ञेयम् अधिकेन समेन च । विमुक्तं धाम यस्येति माहात्म्यं सर्वतोऽधिकम् । यस्याधिकः समश् चात्र क्वापि नास्तीति निश्चयः
iti | atra kārikā -- āttā prakaṭitā līlātanurlīlāmayī tanuḥ | yena tasyeti sāmyeti svārthe ṣyañ pratyayo mataḥ || dhāma-svarūpaṃ vijñeyam adhikena samena ca | vimuktaṃ dhāma yasyeti māhātmyaṃ sarvato'dhikam | yasyādhikaḥ samaś cātra kvāpi nāstīti niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाक-पाला महेन्द्राद्या वसुपा वसुधाधिपाः
nāka-pālā mahendrādyā vasupā vasudhādhipāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेवादि-रूपाणाम् अवताराः प्रकीर्तिताः । विष्णु-धर्मोत्तरे राम-लक्ष्मणाद्याः क्रमादमी
vāsudevādi-rūpāṇām avatārāḥ prakīrtitāḥ | viṣṇu-dharmottare rāma-lakṣmaṇādyāḥ kramādamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाद्मे तु रामो भगवान् नारायण इतीरितः । शेषश् चक्रं च शङ्खश् च क्रमात् स्युर् लक्ष्मणादयः
pādme tu rāmo bhagavān nārāyaṇa itīritaḥ | śeṣaś cakraṃ ca śaṅkhaś ca kramāt syur lakṣmaṇādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्य-देश-स्थितायोध्या-पुरे ऽस्य वसतिः स्मृता । महा-वैकुण्ठलोके च राघवेद्रस्य कीर्तिता
madhya-deśa-sthitāyodhyā-pure 'sya vasatiḥ smṛtā | mahā-vaikuṇṭhaloke ca rāghavedrasya kīrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-कृष्णः । बिल्वमङ्गले - सन्त्व् अवतारा बहवः पुष्कर-नाभस्य सर्वतोभद्राः । कृष्णाद् अन्यः को वा लतास्व् अपि प्रेमदो भवति
śrī-kṛṣṇaḥ | bilvamaṅgale - santv avatārā bahavaḥ puṣkara-nābhasya sarvatobhadrāḥ | kṛṣṇād anyaḥ ko vā latāsv api premado bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमैश्वर्य-माधुर्य-पीयूषापूर्व-वारिधिः । देवकी-नन्दनस् त्व् एष पुरः परिचरिष्यते
paramaiśvarya-mādhurya-pīyūṣāpūrva-vāridhiḥ | devakī-nandanas tv eṣa puraḥ paricariṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य वासः पुराणादौ ख्यातः स्थान-चतुष्टये । व्रजे मधुपुरे द्वार-वत्यां गोलोक एव च
yasya vāsaḥ purāṇādau khyātaḥ sthāna-catuṣṭaye | vraje madhupure dvāra-vatyāṃ goloka eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु सिंहास्य-रामाभ्यां साम्यम् अस्यागतं स्फुटम् । इति विष्णुपुराणीय-प्रक्रियात्र विलोक्यते
nanu siṃhāsya-rāmābhyāṃ sāmyam asyāgataṃ sphuṭam | iti viṣṇupurāṇīya-prakriyātra vilokyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र मैत्रेय-प्रश्नः चतुर्थेऽंशे (४।१५।१-२) हिरण्यकशिपुत्वे च रावणत्वे च विष्णुना । अवाप निहतो भोगान् अप्राप्यान् अमरैर् अपि
tatra maitreya-praśnaḥ caturthe'ṃśe (4.15.1-2) hiraṇyakaśiputve ca rāvaṇatve ca viṣṇunā | avāpa nihato bhogān aprāpyān amarair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नालभत् तत्र चैवेह सायुज्यं स कथं पुनः । सम्प्राप्तः शिशुपालत्वे सायुज्यं शाश्वते हरौ
nālabhat tatra caiveha sāyujyaṃ sa kathaṃ punaḥ | samprāptaḥ śiśupālatve sāyujyaṃ śāśvate harau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-पराशरोत्तरम् (४।१५।४-१७) - दैत्येश्वरस्य वधायाखिल-लोकोत्पत्ति-स्थिति-विनाश-कारिणा पूर्वं तनु-ग्रहणं कुर्वता नृसिंह-रूपम् आविष्कृतम् ॥ तत्र च हिरण्यकशिपोर् विष्णुर् अयम् इत्य् एतन् न मनस्य् अभूत् ॥ निरतिशय-पुण्य-समुद्भूतम् एतत् सत्त्व-जातम् इति । रज-उद्रेक-प्रेरितैकाग्र-मतिस् तद्-भावनायोगात् ततोऽवाप्त-वध-हैतुकीं निरतिशयाम् एवाखिल-त्रैलोक्याधिक्य-धारिणीं दशाननत्वे भोग-सम्पदम् अवाप
śrī-parāśarottaram (4.15.4-17) - daityeśvarasya vadhāyākhila-lokotpatti-sthiti-vināśa-kāriṇā pūrvaṃ tanu-grahaṇaṃ kurvatā nṛsiṃha-rūpam āviṣkṛtam || tatra ca hiraṇyakaśipor viṣṇur ayam ity etan na manasy abhūt || niratiśaya-puṇya-samudbhūtam etat sattva-jātam iti | raja-udreka-preritaikāgra-matis tad-bhāvanāyogāt tato'vāpta-vadha-haitukīṃ niratiśayām evākhila-trailokyādhikya-dhāriṇīṃ daśānanatve bhoga-sampadam avāpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु स तस्मिन्न् अनादि-निधने पर-ब्रह्म-भूते भगवत्य् अनालम्बिनि कृते मनसस् तल्-लयम् अवाप
na tu sa tasminn anādi-nidhane para-brahma-bhūte bhagavaty anālambini kṛte manasas tal-layam avāpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं दशाननत्वेऽप्य् अनङ्ग-पराधीनतया जानकी-समासक्त-चेतसा भगवता दाशरथि-रूप-धारिणा हतस्य तद्-रूप-दर्शनम् एवासीत् नायम् अच्युत इत्य् आसक्तिर् विपद्यतोऽन्तः-करणे मानुष-बुद्धिर् एव केवलम् अस्याभूत् । पुनर् अप्य् अचुतविनिपात-मात्र-फलम् अखिलभूमण्डल-श्लाघ्य-चेदि-राज-कुले जन्म अव्याहतैश्वर्यं शिशुपालत्वेऽप्य् अवाप
evaṃ daśānanatve'py anaṅga-parādhīnatayā jānakī-samāsakta-cetasā bhagavatā dāśarathi-rūpa-dhāriṇā hatasya tad-rūpa-darśanam evāsīt nāyam acyuta ity āsaktir vipadyato'ntaḥ-karaṇe mānuṣa-buddhir eva kevalam asyābhūt | punar apy acutavinipāta-mātra-phalam akhilabhūmaṇḍala-ślāghya-cedi-rāja-kule janma avyāhataiśvaryaṃ śiśupālatve'py avāpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र त्व् अखिलानाम् एव स भगवन्-नाम्नां त्वङ्कार-कारणम् अभवत् । ततश् च तत्-काल-कृतानां तेषाम् अशेषाणाम् एवाच्युत-नाम्नाम् अनवरतम् अनेक-जन्मसु वर्धित-विद्वेषानुबन्धि-चित्तो विनिन्दन-सन्तर्जनादिषूच्चारणम् अकरोत् । तच् च रूपम् उत्फुल्ल-पद्म-दलामलाक्षमत्य्-उज्ज्वल-पीत-वस्त्र-धार्य् अमल-किरीट-केयूर-हार-कटकादि-शोभितम् उदार-चतुर्-बाहु-शङ्ख-चक्र-गदाधरम् अतिप्ररूढ-वैरानुभावाद् अटन-भोजन-स्नानासन-शयनादिष्व् अशेषावस्थान्तरेषु नान्यअत्रोपययाव् अस्य चेतसः
tatra tv akhilānām eva sa bhagavan-nāmnāṃ tvaṅkāra-kāraṇam abhavat | tataś ca tat-kāla-kṛtānāṃ teṣām aśeṣāṇām evācyuta-nāmnām anavaratam aneka-janmasu vardhita-vidveṣānubandhi-citto vinindana-santarjanādiṣūccāraṇam akarot | tac ca rūpam utphulla-padma-dalāmalākṣamaty-ujjvala-pīta-vastra-dhāry amala-kirīṭa-keyūra-hāra-kaṭakādi-śobhitam udāra-catur-bāhu-śaṅkha-cakra-gadādharam atiprarūḍha-vairānubhāvād aṭana-bhojana-snānāsana-śayanādiṣv aśeṣāvasthāntareṣu nānyaatropayayāv asya cetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तम् एवाक्रोशेषूच्चारयंस् तम् एव हृदयेन धारयन्न् आत्म-वधाय यावद्-भगवद्-धस्त-चक्रांशु-मालोज्ज्वलम् अक्षय-तेजः-स्वरूपं ब्रह्म-भूतम् अपगत-द्वेषादि-दोषं भगवन्तम् अद्राक्षीत्
tatas tam evākrośeṣūccārayaṃs tam eva hṛdayena dhārayann ātma-vadhāya yāvad-bhagavad-dhasta-cakrāṃśu-mālojjvalam akṣaya-tejaḥ-svarūpaṃ brahma-bhūtam apagata-dveṣādi-doṣaṃ bhagavantam adrākṣīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावच् च भगवच्-चक्रेणाशु व्यापादितस् तत्-स्मरण-दग्धाखिलाघ-सञ्चयो भगवतान्तम् उपनीतस् तस्मिन्न् एव लयम् उपययौ
tāvac ca bhagavac-cakreṇāśu vyāpāditas tat-smaraṇa-dagdhākhilāgha-sañcayo bhagavatāntam upanītas tasminn eva layam upayayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् तवाखिलं मयाभिहितम् । अयं हि भगवान् कीर्तितश् च संस्मृतश् च द्वेषानुबन्धेनापि अखिल-सुरासुरादि-दुर्लभं फलं प्रयच्छति किम् उत सम्यग्-भक्तिमताम् इति
etat tavākhilaṃ mayābhihitam | ayaṃ hi bhagavān kīrtitaś ca saṃsmṛtaś ca dveṣānubandhenāpi akhila-surāsurādi-durlabhaṃ phalaṃ prayacchati kim uta samyag-bhaktimatām iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नोक्तं पराशरेणात्र स्थितौ तौ पार्षदाव् इति । किन्तूभयोस् तयोर् आसीज् जन्म-त्रयम् इतीरितम्
noktaṃ parāśareṇātra sthitau tau pārṣadāv iti | kintūbhayos tayor āsīj janma-trayam itīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः सर्वेषु कल्पेषु न तौ पार्षद-जौ मतौ । अन्यथा न तयोः पातः प्रति-कल्पं समञ्जसः
ataḥ sarveṣu kalpeṣu na tau pārṣada-jau matau | anyathā na tayoḥ pātaḥ prati-kalpaṃ samañjasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पराशरेण यद् गद्यं मैत्रेयायोत्तरीकृतम् । श्लोकीकृत्य तद् एवेदं सङ्क्षेपेण विलिख्यते
parāśareṇa yad gadyaṃ maitreyāyottarīkṛtam | ślokīkṛtya tad evedaṃ saṅkṣepeṇa vilikhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृसिंह-रूपं हरिणा यद् आविष्कृतम् अद्भुतम् । हिरण्यकशिपोर् अस्मिन् विष्णु-बुद्धिर् न निश्चिता
nṛsiṃha-rūpaṃ hariṇā yad āviṣkṛtam adbhutam | hiraṇyakaśipor asmin viṣṇu-buddhir na niścitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्त्व् एष पुण्य-सम्पन्नः कोऽपीति कृत-निश्चयः । रज-उद्रिक्तता-नुन्न-मतिस् तद्-भाव-योगतः
kintv eṣa puṇya-sampannaḥ ko'pīti kṛta-niścayaḥ | raja-udriktatā-nunna-matis tad-bhāva-yogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततोऽवाप्त विनाशैक-हेतुकाम् अखिलोत्तमाम् । अवाप भोग-सम्पत्तिं रावणत्वे सुदुर्लभाम्
tato'vāpta vināśaika-hetukām akhilottamām | avāpa bhoga-sampattiṃ rāvaṇatve sudurlabhām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुत्वान् निश्चयान् नातिद्वेषान् नावेश-सन्ततिः । तां विना च भवेत् द्वेषो नरकायैव वेणवत्
viṣṇutvān niścayān nātidveṣān nāveśa-santatiḥ | tāṃ vinā ca bhavet dveṣo narakāyaiva veṇavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्त्व् अस्य सम्पत्-सम्प्राप्तिस् तत्-करेण मृतेः परम् । एवम् आहैव-शब्देन तत्-साद्गुण्यम् अनुस्मरन्
kintv asya sampat-samprāptis tat-kareṇa mṛteḥ param | evam āhaiva-śabdena tat-sādguṇyam anusmaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवेशाभावतो दोषानाशाच् छुद्धम् अपश्यतः । प्रकटेऽपि पर-ब्रह्म-रूपे तत्रास्य नो लयः
āveśābhāvato doṣānāśāc chuddham apaśyataḥ | prakaṭe'pi para-brahma-rūpe tatrāsya no layaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रावणत्वे महाकाम-पराधीनीकृतात्मनः । तद्वन् मनुष्य-धीर् अस्य श्री-रामेऽभून् मृताव् अपि
rāvaṇatve mahākāma-parādhīnīkṛtātmanaḥ | tadvan manuṣya-dhīr asya śrī-rāme'bhūn mṛtāv api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतोऽसौ चेदिराजत्वे पुनर् आपोत्तमां श्रियम्
ato'sau cedirājatve punar āpottamāṃ śriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कृष्णे समस्तानाम् एव नाम्नां रमापतेः । कारणानि प्रवृत्तेस् तु निमित्तान्य् अभवंस् तदा
tatra kṛṣṇe samastānām eva nāmnāṃ ramāpateḥ | kāraṇāni pravṛttes tu nimittāny abhavaṃs tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन निश्चित्य तं विष्णुं स्वस्य द्विर्-मरणं यतः । अतिद्वेषान् महावेशात् तानि नामानि सर्वशः । जजल्प सततं शश्वन् निन्दा-सन्तर्जनादिषु
tena niścitya taṃ viṣṇuṃ svasya dvir-maraṇaṃ yataḥ | atidveṣān mahāveśāt tāni nāmāni sarvaśaḥ | jajalpa satataṃ śaśvan nindā-santarjanādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपं च तादृशं दृष्ट्वा विष्णुर् एवेति निश्चयात् । नामवत् तच् च सर्वत्र सर्वदा चैव संस्मरन् ॥ दग्ध-तद्-द्वेषजाघौधः क्षिप्ते चक्रे च तद्-रुचा । अपेत-दैत्य-भावोऽन्ते तथा संस्कृत-दृष्टिकः । तदा तूज्ज्वलम् अद्राक्षीत् परं ब्रह्म नराकृति
rūpaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā viṣṇur eveti niścayāt | nāmavat tac ca sarvatra sarvadā caiva saṃsmaran || dagdha-tad-dveṣajāghaudhaḥ kṣipte cakre ca tad-rucā | apeta-daitya-bhāvo'nte tathā saṃskṛta-dṛṣṭikaḥ | tadā tūjjvalam adrākṣīt paraṃ brahma narākṛti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदैव चक्र-घातेन दैत्य-देहे विनाशिते । तद् एव ब्रह्म परमम् अनुलीनत्वम् आययौ
tadaiva cakra-ghātena daitya-dehe vināśite | tad eva brahma paramam anulīnatvam āyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वाप्य् अत्र बक्यादेर् मोक्षम् अप्य् अर्भ-लीलया । अमोक्षं कालनेम्यादेर् अन्यत्रापीश-चेष्टया । मुनिः स्मृत्वा पुनः प्राख्यत् अयं हि भगवान् इति
ity uktvāpy atra bakyāder mokṣam apy arbha-līlayā | amokṣaṃ kālanemyāder anyatrāpīśa-ceṣṭayā | muniḥ smṛtvā punaḥ prākhyat ayaṃ hi bhagavān iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि प्रसिद्धम् अयं कृष्णो भगवान् स्वयम् एव यत् । प्रीणतां द्विषतां चातश् चेतांस्य् आकर्षति द्रुतम् । तस्मात् कीर्तित इत्य् आदि माहात्म्यम् चित्रम् अत्र न
hi prasiddham ayaṃ kṛṣṇo bhagavān svayam eva yat | prīṇatāṃ dviṣatāṃ cātaś cetāṃsy ākarṣati drutam | tasmāt kīrtita ity ādi māhātmyam citram atra na
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति विज्ञाय गद्यानां हार्दं सौहार्दतः स्फुञम् । तस्मात् स एव कैमुत्याद् भजनीयतयेष्यते
iti vijñāya gadyānāṃ hārdaṃ sauhārdataḥ sphuñam | tasmāt sa eva kaimutyād bhajanīyatayeṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाखिलानां नाम्नां च प्रवृत्तौ कारणं शृणु
athākhilānāṃ nāmnāṃ ca pravṛttau kāraṇaṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्मीश-नामान्य् एवात्र प्रवृत्तेर् हेतु-साम्यतः । तथैव हेतुभेदाच् च वर्तन्ते यदु-पुङ्गवे
lakṣmīśa-nāmāny evātra pravṛtter hetu-sāmyataḥ | tathaiva hetubhedāc ca vartante yadu-puṅgave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षः शार्ङ्गी गरुड-वाहनः । पीताम्बरश् चक्र-पाणिः श्रीवत्साङ्कश् चतुर्भुजः । इत्य् आदीन्य् अत्र नामानि प्रवृत्तेर् हेतु-साम्यतः
daityāriḥ puṇḍarīkākṣaḥ śārṅgī garuḍa-vāhanaḥ | pītāmbaraś cakra-pāṇiḥ śrīvatsāṅkaś caturbhujaḥ | ity ādīny atra nāmāni pravṛtter hetu-sāmyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसुदेवस्य पुत्रत्वात् वासुदेवो निगद्यते । मधु-वंशे यतो जातः कथ्यते माधवस् ततः
vasudevasya putratvāt vāsudevo nigadyate | madhu-vaṃśe yato jātaḥ kathyate mādhavas tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च तेनैव नाम्नात्र कृष्णो वै दाम-बन्धनात् । गोष्ठे दामोदर इति गोपीभिः परिगीयते
sa ca tenaiva nāmnātra kṛṣṇo vai dāma-bandhanāt | goṣṭhe dāmodara iti gopībhiḥ parigīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैव (१५८।३०-३२)[* अल्तेर्नतिवे नुम्बेरिन्ग् गिवेन् इन् कृष्णस् ५७ इस् १०१।३०-३२। इ हवेन्ऽत् येत् बेएन् अब्ले तो फ़िन्द् थेसे वेर्सेस् इन् थे च्रितिचल् ओर् गित प्रेस्स् एदितिओन्स्।] - अधोऽनेन शयानेन शकटान्तर-चारिणा । राक्षसी निहता रौद्री शकुनी-वेश-धारिणी ॥ पूतना-नाम सा घोरा महाकाया महाबला । विष-दिग्धं स्तनं क्षुद्रा प्रयच्छन्ती जनार्दने
tatraiva (158.30-32)[* Alternative numbering given in KṛṣṇaS 57 is 101.30-32. I haven't yet been able to find these verses in the critical or Gita Press editions.] - adho'nena śayānena śakaṭāntara-cāriṇā | rākṣasī nihatā raudrī śakunī-veśa-dhāriṇī || pūtanā-nāma sā ghorā mahākāyā mahābalā | viṣa-digdhaṃ stanaṃ kṣudrā prayacchantī janārdane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददृशुर् निहतां तत्र राक्षसीं वन-गोचराः । पुनर् जातोऽयम् इत्य् आहुर् उक्तस् तस्माद् अधोक्षजः ॥ इति
dadṛśur nihatāṃ tatra rākṣasīṃ vana-gocarāḥ | punar jāto'yam ity āhur uktas tasmād adhokṣajaḥ || iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषोऽधः शकटस्याक्षे पुनर् जात इवेत्य् अतः । अधोक्षज इति प्राहुर् इति टीका कृतोदितम्
eṣo'dhaḥ śakaṭasyākṣe punar jāta ivety ataḥ | adhokṣaja iti prāhur iti ṭīkā kṛtoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैव (२।९।४५)[* अल्तेर्नतिवे नुम्बेरिन्ग्स् ह्व् ६२।४३ ओर् ४००५।] -- अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवाम् इन्द्रतां गतः । गोविन्द इति लोकास् त्वां गास्यन्ति भुवि शाश्वतम्
tatraiva (2.9.45)[* Alternative numberings HV 62.43 or 4005.] -- ahaṃ kilendro devānāṃ tvaṃ gavām indratāṃ gataḥ | govinda iti lokās tvāṃ gāsyanti bhuvi śāśvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैव (२।९।४६) - ममोपरि यथेन्द्रत्वं स्थापितो गोभिर् ईश्वरः । उपेन्द्र इति कृष्ण त्वां गास्यन्ति दिवि देवताः
tatraiva (2.9.46) - mamopari yathendratvaṃ sthāpito gobhir īśvaraḥ | upendra iti kṛṣṇa tvāṃ gāsyanti divi devatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-विष्णु-पुराणे (५।१६।२३) - यस्मात् त्वयैव दुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन । तस्मात् केशव-नाम्ना त्वं लोके ज्ञेयो भविष्यसि
śrī-viṣṇu-purāṇe (5.16.23) - yasmāt tvayaiva duṣṭātmā hataḥ keśī janārdana | tasmāt keśava-nāmnā tvaṃ loke jñeyo bhaviṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । इत्य् आदिन्य् अत्र नामानि प्रवृत्तेर् हेतु-भेदतः । एषां प्रवृत्तेर् हेतुत्वम् अन्यद् एव रमापतौ
iti | ity ādiny atra nāmāni pravṛtter hetu-bhedataḥ | eṣāṃ pravṛtter hetutvam anyad eva ramāpatau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं चासुराणां द्विषतां कृष्णम् अप्राप्य नान्यतः । कुतोऽपि मुक्तिर् इत्य् आख्याद् एव-कार-द्वयेन सः
kiṃ cāsurāṇāṃ dviṣatāṃ kṛṣṇam aprāpya nānyataḥ | kuto'pi muktir ity ākhyād eva-kāra-dvayena saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि श्री-गीतायां (१६।१९-२०) तान् अहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्य् अजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु
tathā hi śrī-gītāyāṃ (16.19-20) tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān | kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसुरीं योनिम् आपन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । माम् अप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य् अधमां गतिम्
āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani | mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । मां कृष्ण-रूपिणं यावन् नाप्नुवन्ति मम द्विषः । तावद् एवाधमं योनिं प्राप्नुवन्तीति हि स्फुटम्
iti | māṃ kṛṣṇa-rūpiṇaṃ yāvan nāpnuvanti mama dviṣaḥ | tāvad evādhamaṃ yoniṃ prāpnuvantīti hi sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् त्रयाणाम् एवायं श्रेष्ठ इत्य् अत्र विस्मयः । को वा स्यात् न तथा यस्मात् स्वभावोऽन्यत्र दृश्यते
tasmāt trayāṇām evāyaṃ śreṣṭha ity atra vismayaḥ | ko vā syāt na tathā yasmāt svabhāvo'nyatra dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो मन्वक्षर-मनोः कल्पे स्वायम्भुवागमे । पूज्यन्तेऽस्यावृतित्वेन राम-सिंहाननादयः
ato manvakṣara-manoḥ kalpe svāyambhuvāgame | pūjyante'syāvṛtitvena rāma-siṃhānanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् इदं श्रूयते शास्त्रे महा-वाराह-वाक्यतः । सर्वे नित्याः शाश्वताश् च दहास् तस्य परात्मनः । हानोपादान-रहिता नैव प्रकृतिजाः क्वचित् ॥ परमानन्द-सन्दोहा ज्ञान-मात्राश् च सर्वतः । सर्वे सर्व-गुणैः पूर्णा सर्व-दोष-विवर्जिताः
nanv idaṃ śrūyate śāstre mahā-vārāha-vākyataḥ | sarve nityāḥ śāśvatāś ca dahās tasya parātmanaḥ | hānopādāna-rahitā naiva prakṛtijāḥ kvacit || paramānanda-sandohā jñāna-mātrāś ca sarvataḥ | sarve sarva-guṇaiḥ pūrṇā sarva-doṣa-vivarjitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं च नारद-पञ्चरात्रे - मणिर् यथा विभागेन नील-पीतादिभिर् युतः । रूप-भेदम् अवाप्नोति ध्यान-भेदात् तथा विभुः
kiṃ ca nārada-pañcarātre - maṇir yathā vibhāgena nīla-pītādibhir yutaḥ | rūpa-bhedam avāpnoti dhyāna-bhedāt tathā vibhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । तस्मात् कथं तारतम्यं तेषां व्याख्यायते । अत्रोच्यते परेश्वत्वात् पूर्णा यद्यपि तेऽखिलाः । तथाप्य् अखिल-शक्तीनां प्राकट्यं तत्र नो भवेत्
iti | tasmāt kathaṃ tāratamyaṃ teṣāṃ vyākhyāyate | atrocyate pareśvatvāt pūrṇā yadyapi te'khilāḥ | tathāpy akhila-śaktīnāṃ prākaṭyaṃ tatra no bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशत्वं नाम शक्तीनां सदाल्पांश-प्रकाशिता । पूर्णत्वं च स्वच्छयैव नाना-शक्ति-प्रकाशिता
aṃśatvaṃ nāma śaktīnāṃ sadālpāṃśa-prakāśitā | pūrṇatvaṃ ca svacchayaiva nānā-śakti-prakāśitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिर् ऐश्वर्य-माधुर्य-कृपा-तेजो-मुखा गुणाः । शक्तेर् व्यक्तिस् तथाव्यक्तिस् तारतम्यस्य कारणम्
śaktir aiśvarya-mādhurya-kṛpā-tejo-mukhā guṇāḥ | śakter vyaktis tathāvyaktis tāratamyasya kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिः समापि पूर्यादि-दाहे दीपाग्नि-पुञ्जयोः । शीताद्य्-आर्ति-क्षयेनाग्नि-पुञ्जाद् एव सुखं भवेत्
śaktiḥ samāpi pūryādi-dāhe dīpāgni-puñjayoḥ | śītādy-ārti-kṣayenāgni-puñjād eva sukhaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एव गुणादीनाम् आविष्कारानुसारतः । भव-ध्वंसेन सौख्यं स्यात् भक्तादीनां यथायथम्
evam eva guṇādīnām āviṣkārānusārataḥ | bhava-dhvaṃsena saukhyaṃ syāt bhaktādīnāṃ yathāyatham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकत्वं च पृथक्त्वं च तथांशत्वम् उतांशिता । तस्मिन्न् एकत्र नायुक्तम् अचिन्त्यानन्त-शक्तितः
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca tathāṃśatvam utāṃśitā | tasminn ekatra nāyuktam acintyānanta-śaktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैकत्वेऽपि पृथक् प्रकाशिता, यथा श्री-दशमे (१०।६९।२)-- चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् । गृहेषु द्व्य्-अष्ट-साहस्रं स्त्रिय एक उदावहत्
tatraikatve'pi pṛthak prakāśitā, yathā śrī-daśame (10.69.2)-- citraṃ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak | gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṃ striya eka udāvahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथक्त्वेऽप्य् एकरूपतापत्तिः, यथा पाद्मे - स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुषोत्तमः । एकीभूय पुनः शेते निर्दोषो हरिर् आदिकृत्
pṛthaktve'py ekarūpatāpattiḥ, yathā pādme - sa devo bahudhā bhūtvā nirguṇaḥ puruṣottamaḥ | ekībhūya punaḥ śete nirdoṣo harir ādikṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । यथा श्री-दशमे (१०।४०।७) - यजन्ति त्व-मयास् त्वां वै बहु-मूर्त्य्-एक-मूर्तिकम्
iti | yathā śrī-daśame (10.40.7) - yajanti tva-mayās tvāṃ vai bahu-mūrty-eka-mūrtikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । कौर्मे च -- अस्थूलश् चानणुश् चैव स्थूलोऽणुश् चैव सर्वतः । अवर्णः सर्वतः प्रोक्तः श्यामो रक्ताक्त-लोचनः । ऐश्वर्य-योगाद् भगवान् विरुद्धार्थोऽभिधीयते
iti | kaurme ca -- asthūlaś cānaṇuś caiva sthūlo'ṇuś caiva sarvataḥ | avarṇaḥ sarvataḥ proktaḥ śyāmo raktākta-locanaḥ | aiśvarya-yogād bhagavān viruddhārtho'bhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि दोषाः परमे नैवाहार्यः कथञ्चन । गुणा विरुद्धा अप्य् एते समाहार्याः समन्ततः
tathāpi doṣāḥ parame naivāhāryaḥ kathañcana | guṇā viruddhā apy ete samāhāryāḥ samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-षष्ठ-स्कन्धे [६।९।३३-३५] च मिथो विरुद्धाचिन्त्य-शक्तित्वं यथा गद्येषु - दुरवबोध इवायं तव विहार-योगो यद् अशरणोऽशरीर इदम् अनवेक्षितास्मत्-समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन स-गुणम् अगुणः सृजसि हरसि पासि
śrī-ṣaṣṭha-skandhe [6.9.33-35] ca mitho viruddhācintya-śaktitvaṃ yathā gadyeṣu - duravabodha ivāyaṃ tava vihāra-yogo yad aśaraṇo'śarīra idam anavekṣitāsmat-samavāya ātmanaivāvikriyamāṇena sa-guṇam aguṇaḥ sṛjasi harasi pāsi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तत्र भवान् किं देव-दत्तवद् इह गुण-विसर्ग-पतितः पारतन्त्र्येण स्वकृत-कुशलाकुशलं फलम् उपाददाति । अहो स्विद् आत्माराम उपशम-शीलः समञ्जस-दर्शन उपास्ते इति ह वाव न विदामः
atha tatra bhavān kiṃ deva-dattavad iha guṇa-visarga-patitaḥ pāratantryeṇa svakṛta-kuśalākuśalaṃ phalam upādadāti | aho svid ātmārāma upaśama-śīlaḥ samañjasa-darśana upāste iti ha vāva na vidāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि विरोध उभयं भगवत्य् अपरिगणित-गुण-गणे ईश्वरे अनवगाह्य-माहात्म्येऽर्वाचीन-विकल्प-वितर्क-विचार-प्रमाणाभास-कुतर्क-श् आस्त्र-कलितान्तः-करणाशय-दुरवग्रह-वादिनां विवादानवसरे उपरत-समस्त-माया-मये केवल एवात्म-मायाम् अन्तर्धाय को न्व् अर्थो दुर्घट इव भवति स्वरूप-द्वयाभावात् सम-विषम-मतीनां मतम् अनुसरसि यथा रज्जु-खण्डः सर्पादि-धियाम्
na hi virodha ubhayaṃ bhagavaty aparigaṇita-guṇa-gaṇe īśvare anavagāhya-māhātmye'rvācīna-vikalpa-vitarka-vicāra-pramāṇābhāsa-kutarka-ś āstra-kalitāntaḥ-karaṇāśaya-duravagraha-vādināṃ vivādānavasare uparata-samasta-māyā-maye kevala evātma-māyām antardhāya ko nv artho durghaṭa iva bhavati svarūpa-dvayābhāvāt sama-viṣama-matīnāṃ matam anusarasi yathā rajju-khaṇḍaḥ sarpādi-dhiyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विना शरीर-चेष्टत्वं विना भूम्यादि-संश्रयम् । विना सहायांस् ते कर्माविक्रियस्य सुदुर्गमम्
vinā śarīra-ceṣṭatvaṃ vinā bhūmyādi-saṃśrayam | vinā sahāyāṃs te karmāvikriyasya sudurgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तो गुण-विसर्गेण देवासुर-रणादिकः । तस्मिन् पतित आसक्तः पारतन्त्र्यस् तु तद् भवेत् । यदाश्रितेषु देवेषु पारवश्यं कृपाकृतम्
ukto guṇa-visargeṇa devāsura-raṇādikaḥ | tasmin patita āsaktaḥ pāratantryas tu tad bhavet | yadāśriteṣu deveṣu pāravaśyaṃ kṛpākṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन स्वकृतम् आत्मीय-कृतं शुभ-शुभेतरत् । सुख-दुःखादि-रूपं किं फलं स्वीकुरुते भवान्
tena svakṛtam ātmīya-kṛtaṃ śubha-śubhetarat | sukha-duḥkhādi-rūpaṃ kiṃ phalaṃ svīkurute bhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मारामतया किंवा तत्रोदास्तेतराम् इति । न विद्मः किन्तु नैवेदं विरुद्धम् उभयं त्वयि
ātmārāmatayā kiṃvā tatrodāstetarām iti | na vidmaḥ kintu naivedaṃ viruddham ubhayaṃ tvayi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र हेतुर् भगवतीत्य् आदि प्रोक्तं पद-द्वयम् । तथैवेश्वर इत्य् आदि-पदानां पञ्चकं मतम्
tatra hetur bhagavatīty ādi proktaṃ pada-dvayam | tathaiveśvara ity ādi-padānāṃ pañcakaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवत्त्वेन सार्वज्ञं सद्-गुणत्वं तथान्यतः । ब्रह्मत्वं केवलत्वेन लभ्यते तत्र च स्फुटम्
bhagavattvena sārvajñaṃ sad-guṇatvaṃ tathānyataḥ | brahmatvaṃ kevalatvena labhyate tatra ca sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि ब्रह्मता-हेतोः सर्वत्र स्यात् तटस्थता । तथाप्य् आदि-गुण-द्वय्या भवेद् भतानुकूलता
yadyapi brahmatā-hetoḥ sarvatra syāt taṭasthatā | tathāpy ādi-guṇa-dvayyā bhaved bhatānukūlatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् एकस्य स्वरूपस्य द्वैरूप्यं कथम् एकदा । तत्राह अर्वाचीनेति तादृशानां हि वादिनाम् । विवादस्यानवसरे तस्य तावद् अगोचरे
nanv ekasya svarūpasya dvairūpyaṃ katham ekadā | tatrāha arvācīneti tādṛśānāṃ hi vādinām | vivādasyānavasare tasya tāvad agocare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतोऽचिन्त्यात्म-शक्तिं तां मध्येकृत्यात्र दुर्घटः । को न्व् अर्थः स्याद् विरुद्धोऽपि तथैवास्या ह्य् अचिन्त्यता । सा च नानाविरुद्धानां कार्याणाम् आश्रयान् मता
ato'cintyātma-śaktiṃ tāṃ madhyekṛtyātra durghaṭaḥ | ko nv arthaḥ syād viruddho'pi tathaivāsyā hy acintyatā | sā ca nānāviruddhānāṃ kāryāṇām āśrayān matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वाद् इति च ब्रह्म-सूत्र-कृत् । अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस् तर्केण योजयेत् । इति स्कान्द-वचस् तच् च मण्यादिष्व् अपि दृश्यते
śrutes tu śabda-mūlatvād iti ca brahma-sūtra-kṛt | acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkeṇa yojayet | iti skānda-vacas tac ca maṇyādiṣv api dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तादृशीं च विना शक्तिं न सिध्येत् परमेशता । यतश् चानवगाह्यत्वेनास्य माहात्म्यम् उच्यते
tādṛśīṃ ca vinā śaktiṃ na sidhyet parameśatā | yataś cānavagāhyatvenāsya māhātmyam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञानम् इन्द्र-जालं वा वीक्ष्यते यत्र कुत्रचित् । अतो न पारमैश्वर्यं तेन तस्य प्रसिध्यति
ajñānam indra-jālaṃ vā vīkṣyate yatra kutracit | ato na pāramaiśvaryaṃ tena tasya prasidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् च तस्य न हीत्य् आह स्फुटं चोपरतेत्य् अदः । तथा भगवतीत्य् आदि-पदानां षट्-तयस्य च । भवेत् प्रयोग-तात्पर्यम् अत्र निष्फलम् एव हि
tac ca tasya na hīty āha sphuṭaṃ coparatety adaḥ | tathā bhagavatīty ādi-padānāṃ ṣaṭ-tayasya ca | bhavet prayoga-tātparyam atra niṣphalam eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान् न शास्त्र-युक्तिभ्याम् उभयं तद् विरुध्यते । तथाप्य् उच्चावच-धियाम् अनेवं-तत्त्व-वेदिनाम् । मतानुसारतो भासि रज्जूवत् त्वं तथा तथा
tasmān na śāstra-yuktibhyām ubhayaṃ tad virudhyate | tathāpy uccāvaca-dhiyām anevaṃ-tattva-vedinām | matānusārato bhāsi rajjūvat tvaṃ tathā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु भोः केवलं ज्ञानं ब्रह्म स्याद् भगवान् पुनः । नानाधर्मेति तत्रापि स्वरूप-द्वय्म् ईक्ष्यते ॥ इति प्राह स्वरूपेति तत्-स्वरूपस्य नैव हि । कदापि द्वैतम् एकस्य धर्म-द्वयम् इदं ध्रुवम्
nanu bhoḥ kevalaṃ jñānaṃ brahma syād bhagavān punaḥ | nānādharmeti tatrāpi svarūpa-dvaym īkṣyate || iti prāha svarūpeti tat-svarūpasya naiva hi | kadāpi dvaitam ekasya dharma-dvayam idaṃ dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो विरोधस् तच्-छक्ति-विलासानां यद् ईक्ष्यते । तद् एवाचिन्त्यम् ऐश्वर्यं भ्”षणं न तु दूषणम्
tato virodhas tac-chakti-vilāsānāṃ yad īkṣyate | tad evācintyam aiśvaryaṃ bh”ṣaṇaṃ na tu dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयम् एव विरोधोक्तिस् तृतीयेऽपि च दृश्यते ॥ कर्माण्य् अनीहस्य भवो ऽभवस्य ते दुर्गाश्रयो ऽथारि-भयात् पलायनम् । कालात्मनो यत् प्रमदा-युताश्रमः स्वात्मन्-रतेः खिद्यति धीर् विदाम् इह
iyam eva virodhoktis tṛtīye'pi ca dṛśyate || karmāṇy anīhasya bhavo 'bhavasya te durgāśrayo 'thāri-bhayāt palāyanam | kālātmano yat pramadā-yutāśramaḥ svātman-rateḥ khidyati dhīr vidām iha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । तत् तन् न वास्तवं चेत् स्यात् विद्यां बुद्धि-भ्रमस् तदा । न स्याद् एवेत्य् अचिन्त्यैव शक्तिर् लीलासु कारणम् ॥ यथा यथा च तस्येच्छा सा व्यनक्ति तथा तथा
iti | tat tan na vāstavaṃ cet syāt vidyāṃ buddhi-bhramas tadā | na syād evety acintyaiva śaktir līlāsu kāraṇam || yathā yathā ca tasyecchā sā vyanakti tathā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं प्रासङ्गिकं प्रोच्य प्रकृतार्थो निरूप्यते । ननु यः प्रकृति-स्वामी योऽन्तर्यामी च पुरुषः । ताभ्याम् अधिकता नास्य कंसारेर् उपपद्यते
evaṃ prāsaṅgikaṃ procya prakṛtārtho nirūpyate | nanu yaḥ prakṛti-svāmī yo'ntaryāmī ca puruṣaḥ | tābhyām adhikatā nāsya kaṃsārer upapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.