------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते - ऽअरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणातिऽ इति । तत्र - अरुणाशब्दो ऽरुणिमानं गुणमाचष्टे । गुणिविषयतया प्रयुज्यमानस्यापि ऽनागृहीतविशेषण विशिष्टेर् बुद्धःऽ इति न्यायेन गुणबोधकत्वात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणमात्रे तद्व्युत्पत्तेश्च । तस्य चारुणिमगुणस्य तृतीयाश्रुत्या सोमक्रयसाधनत्वं प्रतीयते तच्चानुपपन्नम् । अमूर्तस्य गुणस्य वासोहिण्याजिवत्क्रयसाधनत्वासंभवात् । ततस्तृतीयाश्रुतेर्विनियोजकत्वाभावेन प्रकरणस्यात्र विनियोजकत्वं वक्तव्यम् । प्रकरणं च ग्रहचमसाद्यखिलद्रव्येष्वरुणिमानं निवेशयति । न चानेन न्यायेन पिङ्गाक्ष्येकहायनीशब्दार्थयोरपि सर्वद्रव्यगामित्वं शङ्कनीयम् । तयोः शब्दयोर्द्रव्यवाचित्वात् । पिङ्गलवर्णे अक्षिणी यस्याः सा गौः पिङ्गाक्षी । एवमेकहायनी । यद्यप्येकगोवाचिनौ शब्दौ, तथापि विशेषणभूतधर्मभेदाच्छब्दद्वयम् । तच्च युगपत्प्रवृत्तं सद्धर्मद्वयविशिष्टं गोद्रव्यं क्रयसाधनत्वेन विदधाति । न चेतरद्द्रव्यमितरद्रव्ये निवेशयितुं शक्यम् । अरुणिमगुणस्तु द्रव्येषु विशेषणत्वेनान्वेतुं योग्यत्वात्तेषु निवेश्यते । तत्रैषाक्षरयोजना - ऽअरुणयाऽ इत्येतत्पृथग्वाक्यम् । तत्र तृतीयाश्रुत्या प्राकरणिकानि साधनद्रव्याणि सर्वाण्यनूद्य प्रातिपदिकेन गुणो विधीयते-ऽयानि ज्योतिष्टोम् साधनद्रव्याणि, तानि सर्वाण्यरुणानि कर्तव्यानिऽ इति । तस्मात् - गुणः संकीर्णः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- यद्यप्यमूर्ते गुणः, तथापि हायनवदक्षिवच्च गोद्रव्यमवच्छिनत्ति । तच्च द्रव्यं साधनमिति तद्द्वारा गुणस्य क्रयेणान्वयो भवति । एवं सति वाक्यभेदो न भविष्यति । ननु वाक्यभेदाभावे ऽपि लक्षणा दुर्वारा । गुणवाचिनः शब्दस्य गुणिद्रव्यपरत्वाङ्गीकारात् । मैवम् । गुस्यैवात्र तृतीयाश्रुत्या साधनत्वमुच्यते । तच्च द्रव्यद्वारमन्तरेण न संभवतीत्यर्थापत्त्या द्रव्यावच्छेदकत्वं कल्प्यते । तर्हि ग्रहचमसादिद्रव्यमप्यवच्छिद्यताम् - इति चेत् । न । तस्य द्रव्यस्य क्रयसाधनत्वाभावेन तदवच्छेदे गुणस्य श्रूयमाणक्रयसाधनत्वासिद्धेः । तर्हि - ऽवाससा क्रीणातिऽ ऽअजया क्रीणातिऽ इति वस्त्रादीनां क्रयसाधनत्वात्तदवच्छेदो ऽस्तु - इति चेत् । न । तेषां क्रयान्तरसाधनत्वात् । न हि तत्राग्निहोत्रे पयोदध्यादिविकल्पवत्क्रयानुवादेन वस्त्रादिद्रव्यविकल्पो विधीयते । अनुवाद्यस्य क्रयमात्रस्याग्निहोत्रवदन्यत्राविधानात् । ततो वस्त्रादिद्रव्यविशिष्टाः क्रयान्तरविधयः । नहि स्ववाक्यगतमेकहायनीद्रव्यमुपेक्ष्य वस्त्राद्यवच्छेदो युक्तः । तस्मात्क्रयेण साक्षादन्वितयोर्द्रव्यगुणयोः पश्चादर्थापत्त्या परस्परवच्छेदकत्वेनान्वयः । तथा सति ऽआरुण्यविशिष्टैकहायन्या क्रीणातिऽ इत्यर्थः पर्यवस्यति । तस्मात् - आरुण्यगुणः क्रयहेतुमेकहायनीमेव भजते
------------------ jyotiṣṭome śrūyate - 'aruṇayā piṅgākṣyaikahāyanyā somaṃ krīṇāti' iti | tatra - aruṇāśabdo 'ruṇimānaṃ guṇamācaṣṭe | guṇiviṣayatayā prayujyamānasyāpi 'nāgṛhītaviśeṣaṇa viśiṣṭer buddhaḥ' iti nyāyena guṇabodhakatvāt | anvayavyatirekābhyāṃ guṇamātre tadvyutpatteśca | tasya cāruṇimaguṇasya tṛtīyāśrutyā somakrayasādhanatvaṃ pratīyate taccānupapannam | amūrtasya guṇasya vāsohiṇyājivatkrayasādhanatvāsaṃbhavāt | tatastṛtīyāśruterviniyojakatvābhāvena prakaraṇasyātra viniyojakatvaṃ vaktavyam | prakaraṇaṃ ca grahacamasādyakhiladravyeṣvaruṇimānaṃ niveśayati | na cānena nyāyena piṅgākṣyekahāyanīśabdārthayorapi sarvadravyagāmitvaṃ śaṅkanīyam | tayoḥ śabdayordravyavācitvāt | piṅgalavarṇe akṣiṇī yasyāḥ sā gauḥ piṅgākṣī | evamekahāyanī | yadyapyekagovācinau śabdau, tathāpi viśeṣaṇabhūtadharmabhedācchabdadvayam | tacca yugapatpravṛttaṃ saddharmadvayaviśiṣṭaṃ godravyaṃ krayasādhanatvena vidadhāti | na cetaraddravyamitaradravye niveśayituṃ śakyam | aruṇimaguṇastu dravyeṣu viśeṣaṇatvenānvetuṃ yogyatvātteṣu niveśyate | tatraiṣākṣarayojanā - 'aruṇayā' ityetatpṛthagvākyam | tatra tṛtīyāśrutyā prākaraṇikāni sādhanadravyāṇi sarvāṇyanūdya prātipadikena guṇo vidhīyate-'yāni jyotiṣṭom sādhanadravyāṇi, tāni sarvāṇyaruṇāni kartavyāni' iti | tasmāt - guṇaḥ saṃkīrṇaḥ- iti prāpte, - brūmaḥ- yadyapyamūrte guṇaḥ, tathāpi hāyanavadakṣivacca godravyamavacchinatti | tacca dravyaṃ sādhanamiti taddvārā guṇasya krayeṇānvayo bhavati | evaṃ sati vākyabhedo na bhaviṣyati | nanu vākyabhedābhāve 'pi lakṣaṇā durvārā | guṇavācinaḥ śabdasya guṇidravyaparatvāṅgīkārāt | maivam | gusyaivātra tṛtīyāśrutyā sādhanatvamucyate | tacca dravyadvāramantareṇa na saṃbhavatītyarthāpattyā dravyāvacchedakatvaṃ kalpyate | tarhi grahacamasādidravyamapyavacchidyatām - iti cet | na | tasya dravyasya krayasādhanatvābhāvena tadavacchede guṇasya śrūyamāṇakrayasādhanatvāsiddheḥ | tarhi - 'vāsasā krīṇāti' 'ajayā krīṇāti' iti vastrādīnāṃ krayasādhanatvāttadavacchedo 'stu - iti cet | na | teṣāṃ krayāntarasādhanatvāt | na hi tatrāgnihotre payodadhyādivikalpavatkrayānuvādena vastrādidravyavikalpo vidhīyate | anuvādyasya krayamātrasyāgnihotravadanyatrāvidhānāt | tato vastrādidravyaviśiṣṭāḥ krayāntaravidhayaḥ | nahi svavākyagatamekahāyanīdravyamupekṣya vastrādyavacchedo yuktaḥ | tasmātkrayeṇa sākṣādanvitayordravyaguṇayoḥ paścādarthāpattyā parasparavacchedakatvenānvayaḥ | tathā sati 'āruṇyaviśiṣṭaikahāyanyā krīṇāti' ityarthaḥ paryavasyati | tasmāt - āruṇyaguṇaḥ krayahetumekahāyanīmeva bhajate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.