Jaimini: Mimamsasutra, with Sabara's Bhasya 4.1

* ४।१: ए२: ५,१; ए६: २,१ * अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर् जिज्ञासा

* 4/1: E2: 5,1; E6: 2,1 * athātaḥ kratvarthapuruṣārthayor jijñāsā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।२: ए२: पूर्वप्रकृतं * यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य तस्य लिप्सार्थलक्षणाविभक्तवात्

* 4/2: E2: pūrvaprakṛtaṃ * yasmin prītiḥ puruṣasya tasya lipsārthalakṣaṇāvibhaktavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।३: ए२: नथ (?) * * ४।४: ए२: ५,२; ए६: २,१ * * ४।५: ए१ हत् यस्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य, यस्मिन् कृते पदार्थे पुरुषस्य प्रतीतिर् भवति इन् क्लम्मेर्न् * * ४।६: ए२: तस्य लिप्सार्थलक्षणा। तस्य लिप्सार्थेनैव भवति * * ४।७: तैत्स्। २।६।५।२ * * ४।८: ए२,६: बादरिर् * * ४।९: म्स् ३।१।३ * * ४।१०: ए२: उपकाराय, यत एभ्यः * * ४।११: ए२ ओम्। शेष इत्य् उक्तम् * * ४।१२: म्स् ३।१।२ * * ४।१३: ए२: ५,३; ए६: २,२ * * ४।१४: तैत्स्। २।२।२।४-५ * * ४।१५: तैत्स्। २।३।२।५ * * ४।१६: ए२: कामश्रुतिगृहीतं * * ४।१७: ए२: सवर्गाल्; ए१ (फ़्न्।): स्वर्गाल् * * ४।१८: ए२: ५,४; ए६: २,३ * * ४।१९: तैत्स्। २।२।५।४ * * ४।२०: ए६: बहिर् * * ४।२१: ए२: एव, कर्मार्थम् उपार्जितो ऽपि व्रीहिव्रीहिर् एव, तस्मान् * * ४।२२: ए२: फलवतैकवाक्यभावात् * * ४।२३: ए२: फलवतैवैकवाक्यभावः * * ४।२४: ए२: क्षामवत्यादीनां * * ४।२५: ए२: ५,७: ए६: २,३ * तदुत्सर्गे कर्माणि पुरुषार्थाय, शास्त्रस्यानतिशङ्क्यत्वान् न च द्रव्यं विकीर्ष्यते *४।२६* तेनार्थेनाभिसंबन्धात् क्रियायां पुरुषश्रुतिः

* 4/3: E2: natha (?) * * 4/4: E2: 5,2; E6: 2,1 * * 4/5: E1 hat yasmin prītiḥ puruṣasya, yasmin kṛte padārthe puruṣasya pratītir bhavati in Klammern * * 4/6: E2: tasya lipsārthalakṣaṇā. tasya lipsārthenaiva bhavati * * 4/7: Tait.S. 2.6.5.2 * * 4/8: E2,6: bādarir * * 4/9: MS 3.1.3 * * 4/10: E2: upakārāya, yata ebhyaḥ * * 4/11: E2 om. śeṣa ity uktam * * 4/12: MS 3.1.2 * * 4/13: E2: 5,3; E6: 2,2 * * 4/14: Tait.S. 2.2.2.4-5 * * 4/15: Tait.S. 2.3.2.5 * * 4/16: E2: kāmaśrutigṛhītaṃ * * 4/17: E2: savargāl; E1 (Fn.): svargāl * * 4/18: E2: 5,4; E6: 2,3 * * 4/19: Tait.S. 2.2.5.4 * * 4/20: E6: bahir * * 4/21: E2: eva, karmārtham upārjito 'pi vrīhivrīhir eva, tasmān * * 4/22: E2: phalavataikavākyabhāvāt * * 4/23: E2: phalavataivaikavākyabhāvaḥ * * 4/24: E2: kṣāmavatyādīnāṃ * * 4/25: E2: 5,7: E6: 2,3 * tadutsarge karmāṇi puruṣārthāya, śāstrasyānatiśaṅkyatvān na ca dravyaṃ vikīrṣyate *4/26* tenārthenābhisaṃbandhāt kriyāyāṃ puruṣaśrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।२६: ए२,६: चिकीर्ष्यते * * ४।२७: ए२ हत् प्रीत्युत्सर्गो ऽपि इन् क्लम्मेर्न् * * ४।२८: ए२,६: अनुगृह्येत * * ४।२९: ए२: ५,७; ए६: २,४ * अविशेषात् तु शास्त्रस्य यथाश्रुतिफलानि स्युः

* 4/26: E2,6: cikīrṣyate * * 4/27: E2 hat prītyutsargo 'pi in Klammern * * 4/28: E2,6: anugṛhyeta * * 4/29: E2: 5,7; E6: 2,4 * aviśeṣāt tu śāstrasya yathāśrutiphalāni syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।३०: तैत्स्। २।६।१।१ * * ४।३१: तैत्स्। २।५।५।६ * अपि वा कारणाग्रहणे तदर्थम् अर्थस्यानभिसंबन्धात्

* 4/30: Tait.S. 2.6.1.1 * * 4/31: Tait.S. 2.5.5.6 * api vā kāraṇāgrahaṇe tadartham arthasyānabhisaṃbandhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।३२: ए२: अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः। नैतद् * * ४।३३: ए२ हत् कर्मणो इन् क्लम्मेर्न् * * ४।३४: ए२,६: विज्ञायते * तथा च लोकभूतेषु

* 4/32: E2: api veti pakṣavyāvṛttiḥ. naitad * * 4/33: E2 hat karmaṇo in Klammern * * 4/34: E2,6: vijñāyate * tathā ca lokabhūteṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।३५: ए२: ५,९; ए६: २,५ * द्रव्याणि त्व् अविशेषेणानर्थक्यात् प्रदीयेरन्

* 4/35: E2: 5,9; E6: 2,5 * dravyāṇi tv aviśeṣeṇānarthakyāt pradīyeran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।३६: तैत्स्। १।६।८।२ * स्वेन त्व् अर्थेन संबन्धो द्रव्याणां पृथगर्थत्वात्, तस्माद् यथाश्रुति स्युः

* 4/36: Tait.S. 1.6.8.2 * svena tv arthena saṃbandho dravyāṇāṃ pṛthagarthatvāt, tasmād yathāśruti syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।३७: ए२: ५,१०; ए६: २,५ * * ४।३८: तैत्स्। ६।६।४।१ * * ४।३९: ए२: श्रपयन्ति * * ४।४०: तैत्स्। २।३।६।२ * * ४।४१: ए२: अग्निहोत्रहवण्या; ए६: अग्निहोत्रहवण्यां * चोद्यन्ते चार्थकर्मसु

* 4/37: E2: 5,10; E6: 2,5 * * 4/38: Tait.S. 6.6.4.1 * * 4/39: E2: śrapayanti * * 4/40: Tait.S. 2.3.6.2 * * 4/41: E2: agnihotrahavaṇyā; E6: agnihotrahavaṇyāṃ * codyante cārthakarmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थकर्मसु चोद्यन्ते पुरोडाशादीनि, तान्य् अपि विकल्पेरन्। तत्र पक्षे बाधः, न समुच्चयः। पुरोडाशादीनां निरपेक्षाणां यजिसंबधात्, स्फ्यादीनां च। एवं वा चोद्यन्ते चार्थकर्मसु, चोद्यन्ते, परिधानीये कर्मणि - आहिताग्निम् अग्निभिर् दहन्ति यज्ञपात्रैश् चेति। यदि प्रदीयेरंस् तत्र न भवेयुः, तस्माद् अपि न प्रदातव्यानीति। लिङ्गदर्शनाच् च

arthakarmasu codyante puroḍāśādīni, tāny api vikalperan. tatra pakṣe bādhaḥ, na samuccayaḥ. puroḍāśādīnāṃ nirapekṣāṇāṃ yajisaṃbadhāt, sphyādīnāṃ ca. evaṃ vā codyante cārthakarmasu, codyante, paridhānīye karmaṇi - āhitāgnim agnibhir dahanti yajñapātraiś ceti. yadi pradīyeraṃs tatra na bhaveyuḥ, tasmād api na pradātavyānīti. liṅgadarśanāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।४२: ए२: ५,१२; ए६: २,६ * तत्रैकत्वम् अयज्ञाङ्गम् अर्थस्य गुणभूतत्वात्

* 4/42: E2: 5,12; E6: 2,6 * tatraikatvam ayajñāṅgam arthasya guṇabhūtatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।४३: तैत्स्। ६।१।११।६ * * ४।४४: श्प्ब्र् १।५।१।१३ * एकश्रुतित्वाच् च

* 4/43: Tait.S. 6.1.11.6 * * 4/44: ŚPBr 1.5.1.13 * ekaśrutitvāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।४५: श्प्ब्र् ४।५।१०।६ * * ४।४६: तैत्स्। ५।६।२१।१ * * ४।४७: ए२: ५,१६; ए६: २,७ * * ४।४८: कठस्। १३।७ * प्रतीयत इति चेत्

* 4/45: ŚPBr 4.5.10.6 * * 4/46: Tait.S. 5.6.21.1 * * 4/47: E2: 5,16; E6: 2,7 * * 4/48: Kaṭha.S. 13.7 * pratīyata iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं चेत् पश्यसि - अविवक्षिता संख्येति, तन् न, प्रतीयते हि संख्याख्यातवचनस्याङ्गभूता, यथा पशुम् आनयेत्य् उक्ते, एक एवानीयते, पशू इति, द्वौ। पशून् इति बहव आनीयन्ते, यश् च प्रतीयते स शब्दार्थः, तस्माद् यज्ञस्याङ्गभूता संख्येति शब्दाद् गम्यते, न च शब्दाद् गम्यमानम् ऋते कारणात्, अविवक्षितं भवति। नाशब्दं तत्प्रमाणत्वात् पूर्ववत्

evaṃ cet paśyasi - avivakṣitā saṃkhyeti, tan na, pratīyate hi saṃkhyākhyātavacanasyāṅgabhūtā, yathā paśum ānayety ukte, eka evānīyate, paśū iti, dvau. paśūn iti bahava ānīyante, yaś ca pratīyate sa śabdārthaḥ, tasmād yajñasyāṅgabhūtā saṃkhyeti śabdād gamyate, na ca śabdād gamyamānam ṛte kāraṇāt, avivakṣitaṃ bhavati. nāśabdaṃ tatpramāṇatvāt pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।४९: ए२: ५,१४; ए६: २,८ * शब्दवत् तूपलभ्यते तदागमे हि तद् दृश्यते तस्य ज्ञानं यथान्येषाम्

* 4/49: E2: 5,14; E6: 2,8 * śabdavat tūpalabhyate tadāgame hi tad dṛśyate tasya jñānaṃ yathānyeṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। नैतद् अस्ति, न यज्ञे संख्या शब्देन श्रूयत इति, आख्यातवाच्ये ह्य् अर्थ उपलभ्यते, लोके पशुम् आनयेत्य् एकवचने सति एकत्वपशुविशिष्टम् आनयनं प्रतीयते, पश्व् आनयेति द्वित्वविशिष्टं गम्यते, तत्र ह्य् एकत्वम् अपैति, द्वित्वम् उपजायते। यस्य चागमे यद् उपजायते, स तस्यार्थ इति गम्यते। तस्य ज्ञानं, यथान्येषां शब्दानाम्, अश्वम् आनयेत्य् उक्ते ऽश्वानयनं प्रतीयते, गाम् आनयेति गवानयनम्, तत्राश्वो ऽपैति गौश् चोपजायते, तेन ज्ञायते, अश्वशब्दस्याश्वो ऽर्थो गोशब्दस्य गौर् इति। यद् उक्तम् - श्रुत्या वाक्यार्थो बाध्यत इति, उच्यते, न श्रुतिर् ब्रूते - वाक्यार्थो नास्तीति, केवलं तु प्रातिपदिकार्थगतां संख्याम् आह, नादृशी संख्या वाक्येन यज्ञे विधीयते, प्रातिपदिकार्थो ह्य् आख्यातवाच्येन संबध्यते, विभक्त्यर्थो ऽपि। तथा हि, तद्विशेषणविशिष्ट आलम्भो गम्यते, तत्रैकार्थत्वाद् एकवाक्यम् अवकल्पते। पशौ हि संख्यायां विधीयमानायाम् एक आख्यातशब्दो न शक्नुयात्, आख्यातार्थं विधातुम्, संख्यासंख्येयसंबन्धं च। तस्माद् यज्ञे विवक्षिता संख्येति। तद्वच् च लिङ्गदर्शनम्

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. naitad asti, na yajñe saṃkhyā śabdena śrūyata iti, ākhyātavācye hy artha upalabhyate, loke paśum ānayety ekavacane sati ekatvapaśuviśiṣṭam ānayanaṃ pratīyate, paśv ānayeti dvitvaviśiṣṭaṃ gamyate, tatra hy ekatvam apaiti, dvitvam upajāyate. yasya cāgame yad upajāyate, sa tasyārtha iti gamyate. tasya jñānaṃ, yathānyeṣāṃ śabdānām, aśvam ānayety ukte 'śvānayanaṃ pratīyate, gām ānayeti gavānayanam, tatrāśvo 'paiti gauś copajāyate, tena jñāyate, aśvaśabdasyāśvo 'rtho gośabdasya gaur iti. yad uktam - śrutyā vākyārtho bādhyata iti, ucyate, na śrutir brūte - vākyārtho nāstīti, kevalaṃ tu prātipadikārthagatāṃ saṃkhyām āha, nādṛśī saṃkhyā vākyena yajñe vidhīyate, prātipadikārtho hy ākhyātavācyena saṃbadhyate, vibhaktyartho 'pi. tathā hi, tadviśeṣaṇaviśiṣṭa ālambho gamyate, tatraikārthatvād ekavākyam avakalpate. paśau hi saṃkhyāyāṃ vidhīyamānāyām eka ākhyātaśabdo na śaknuyāt, ākhyātārthaṃ vidhātum, saṃkhyāsaṃkhyeyasaṃbandhaṃ ca. tasmād yajñe vivakṣitā saṃkhyeti. tadvac ca liṅgadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।५०: वाज्स्। २४।३ * * ४।५१: ए२,६: बृहन्तो * * ४।५२: ए२,६: शबला * * ४।५३: वाज्स्। २४।३ * * ४।५४: ए२: ५,४४६; ए६: २,९ * * ४।५५: श्प्ब्र् १३।२।५।१ * तथा च लिङ्गम्

* 4/50: Vāj.S. 24.3 * * 4/51: E2,6: bṛhanto * * 4/52: E2,6: śabalā * * 4/53: Vāj.S. 24.3 * * 4/54: E2: 5,446; E6: 2,9 * * 4/55: ŚPBr 13.2.5.1 * tathā ca liṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।५६: तैत्स्। २।१।२।५ * * ४।५७: तैत्स्। २।१।२।६ * * ४।५८: ए२: बस्तः * * ४।५९: तैत्स्। ५।६।१२।१ * * ४।६०: ए२: मुष्करां * * ४।६१: तैत्ब्र्। १।८।२।२ * * ४।६२: ए२,६: ऽतिदिश्यते * * ४।६३: ए२ ओम्। वा * * ४।६४: ए२: ५,१६; ए६: २,९ * आश्रयिष्व् अविशेषेण भावो ऽर्थः प्रतीयेत

* 4/56: Tait.S. 2.1.2.5 * * 4/57: Tait.S. 2.1.2.6 * * 4/58: E2: bastaḥ * * 4/59: Tait.S. 5.6.12.1 * * 4/60: E2: muṣkarāṃ * * 4/61: Tait.Br. 1.8.2.2 * * 4/62: E2,6: 'tidiśyate * * 4/63: E2 om. vā * * 4/64: E2: 5,16; E6: 2,9 * āśrayiṣv aviśeṣeṇa bhāvo 'rthaḥ pratīyeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।६५: ए१ हत् उत्तमः प्रयाजः पशुपुरोडाशः स्विष्टकृद् इत्य् एते यागा उदाहरणम् इन् क्लम्मेर्न् * * ४।६६: ए२: प्रतीयेत * * ४।६७: ए२ ओम्। इति * चोदनायां त्व् अनारम्भो विभक्तत्वान् न ह्य् अन्येन विधीयते

* 4/65: E1 hat uttamaḥ prayājaḥ paśupuroḍāśaḥ sviṣṭakṛd ity ete yāgā udāharaṇam in Klammern * * 4/66: E2: pratīyeta * * 4/67: E2 om. iti * codanāyāṃ tv anārambho vibhaktatvān na hy anyena vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।६८: ए२: ५,१८; ए६: २,९ * स्याद् वा द्रव्यचिकीर्षायां भावो ऽर्थे च गुणभूतताश्रयाद् धि गुणीभावः

* 4/68: E2: 5,18; E6: 2,9 * syād vā dravyacikīrṣāyāṃ bhāvo 'rthe ca guṇabhūtatāśrayād dhi guṇībhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् वापूर्वमतः सत्याम् अपि देवताचिकीर्षायाम्, तस्मिन् देवतासंस्कारार्थे गुणभूतता यागस्य, द्रव्यप्रतिपादनेन च, मन्त्रेण तत्र देवता स्मर्यते। तस्मिन् मन्त्रेण दृष्टे ऽर्थे क्रियमाणे त्यागो ऽपरो ऽदृष्टार्थः श्रूयते, तस्य न किंचिद् दृष्टम् अस्ति, देवताश्रयात् तु देवतागतं तद् अपूर्वम् इति गम्यते। अर्थे समवैषम्यम् अतो द्रव्यकर्मणाम्

syād vāpūrvamataḥ satyām api devatācikīrṣāyām, tasmin devatāsaṃskārārthe guṇabhūtatā yāgasya, dravyapratipādanena ca, mantreṇa tatra devatā smaryate. tasmin mantreṇa dṛṣṭe 'rthe kriyamāṇe tyāgo 'paro 'dṛṣṭārthaḥ śrūyate, tasya na kiṃcid dṛṣṭam asti, devatāśrayāt tu devatāgataṃ tad apūrvam iti gamyate. arthe samavaiṣamyam ato dravyakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।६९: ए१ हत् प्रयोजने इन् क्लम्मेर्न् * * ४।७०: ए२: ५,१८; ए६: २,१० * एकनिष्पत्तेः सर्वं समं स्यात्

* 4/69: E1 hat prayojane in Klammern * * 4/70: E2: 5,18; E6: 2,10 * ekaniṣpatteḥ sarvaṃ samaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।७१: ए२,६: वाजिभ्यो * * ४।७२: ए२ ओम्। अपि * संसर्गरसनिष्पत्तेर् आमिक्षा वा प्रधानं स्यात्

* 4/71: E2,6: vājibhyo * * 4/72: E2 om. api * saṃsargarasaniṣpatter āmikṣā vā pradhānaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।७३: ए२: न गम्यत * * ४।७४: ए२: ५,२०; ए६: २,११ * मुख्यशब्दाभिसंस्तवाच् च

* 4/73: E2: na gamyata * * 4/74: E2: 5,20; E6: 2,11 * mukhyaśabdābhisaṃstavāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।७५: ए२: प्रयोजकत्वं ज्ञानम् * * ४।७६: ए२: परिहृतत्वाद् * * ४।७७: ए२ ओम्। मस्त्व् * * ४।७८: ए२: परिदृश्यते * * ४।७९: ए२: ५,२१; ए६: २,११ * * ४।८०: ए२: गर्भसंस्तुतामिक्षा * पदकर्माप्रयोजकं नयनस्य परार्थत्वात्

* 4/75: E2: prayojakatvaṃ jñānam * * 4/76: E2: parihṛtatvād * * 4/77: E2 om. mastv * * 4/78: E2: paridṛśyate * * 4/79: E2: 5,21; E6: 2,11 * * 4/80: E2: garbhasaṃstutāmikṣā * padakarmāprayojakaṃ nayanasya parārthatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।८१: तैत्स्। ६।१।६।७ * * ४।८२: तैत्स्। ६।१।८।१ * * ४।८३: ए२: उपाञ्जात् * * ४।८४: तैत्स्। ३।१।३।१ * * ४।८५: म्स् ४।१।२२ * * ४।८६: ए२: पदपांसुग्रहणवाक्ये * * ४।८७: ए२: ५,२२; ए६: २,१२ * अर्थाभिधानकर्म च भविष्यता संयोगस्य तन्निमित्तत्वात् तदर्थो हि विधीयते

* 4/81: Tait.S. 6.1.6.7 * * 4/82: Tait.S. 6.1.8.1 * * 4/83: E2: upāñjāt * * 4/84: Tait.S. 3.1.3.1 * * 4/85: MS 4.1.22 * * 4/86: E2: padapāṃsugrahaṇavākye * * 4/87: E2: 5,22; E6: 2,12 * arthābhidhānakarma ca bhaviṣyatā saṃyogasya tannimittatvāt tadartho hi vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।८८: तैत्स्। २।३।६।२ * * ४।८९: ए२: ५,२३; ए६: २,१३ * पशाव् अनालम्भाल् लोहितशकृतोर् अकर्मत्वम्

* 4/88: Tait.S. 2.3.6.2 * * 4/89: E2: 5,23; E6: 2,13 * paśāv anālambhāl lohitaśakṛtor akarmatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।९०: तैत्स्। ६।३।१०।४ * * ४।९१: ए२: बर्हिरङ्क्त्वापास्यतीति; ए६: बर्हिरलङ्क्तापास्यतीति * * ४।९२: तैत्स्। ६।३।९।२ * * ४।९३: म्स् ४।१।२२ * * ४।९४: ए२ ओम्। पशौ * * ४।९५: ए२ ओम्। शकृल् लोहितयोर् अप्रयोजकत्वम्, न हि तदर्थः पशोर् आलम्भः * * ४।९६: तैत्स्। ६।१।११।६ * * ४।९७: ए२: ५,२४; ए६: २,१३ * एकदेशद्रव्यश् *४।९८* चोत्पत्तौ विद्यमानसंयोगात्

* 4/90: Tait.S. 6.3.10.4 * * 4/91: E2: barhiraṅktvāpāsyatīti; E6: barhiralaṅktāpāsyatīti * * 4/92: Tait.S. 6.3.9.2 * * 4/93: MS 4.1.22 * * 4/94: E2 om. paśau * * 4/95: E2 om. śakṛl lohitayor aprayojakatvam, na hi tadarthaḥ paśor ālambhaḥ * * 4/96: Tait.S. 6.1.11.6 * * 4/97: E2: 5,24; E6: 2,13 * ekadeśadravyaś *4/98* cotpattau vidyamānasaṃyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।९८: ए२: एकदेशद्रव्यं * * ४।९९: ए२: एकदेशद्रव्यं * * ४।१००: तैत्स्। २।६।६।५ * * ४।१०१: म्स् ४।१।२२ * * ४।१०२: ए२: एकदेशद्रव्यं * निर्देशात् तस्यान्यद् अर्थाद् इति

* 4/98: E2: ekadeśadravyaṃ * * 4/99: E2: ekadeśadravyaṃ * * 4/100: Tait.S. 2.6.6.5 * * 4/101: MS 4.1.22 * * 4/102: E2: ekadeśadravyaṃ * nirdeśāt tasyānyad arthād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१०३: ए१ हत् पुरोडाशस्य इन् क्लम्मेर्न् * * ४।१०४: ए२: ५,२५; ए६: २,१४ * * ४।१०५: ए२: ऽष्टकपालो * * ४।१०६: तैत्स्। २।६।३।२ * न शेषसंनिधानात्

* 4/103: E1 hat puroḍāśasya in Klammern * * 4/104: E2: 5,25; E6: 2,14 * * 4/105: E2: 'ṣṭakapālo * * 4/106: Tait.S. 2.6.3.2 * na śeṣasaṃnidhānāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैतद् एवं संनिहितो हि शेषः, यस्मिन्न् अनुत्पाद्यमाने ऽर्थो न सिध्यति, सो ऽर्थाद् उपाद्यते। संनिहिते च शेषे सति सिध्यत्य् उत्तरार्धाद् ग्रहणम्। तस्मान् नार्थाद् द्रव्यम् उत्पादयितव्यम्, यद् एवान्यार्थं द्रव्यं संनिहितम्, तस्यैवोत्तरार्धाद् ग्रहीतव्यम्। उत्तरार्धमात्रं हि स्विष्टकृते श्रूयते नामुष्य द्रव्यस्येति। न चैतावता व्यवहारो भवति, सर्वो हि कस्यचिद् उत्तरार्धः, स एष संनिहितम् अपेक्षते, संनिहितं च परार्थम्। तस्मात् परार्थाद् द्रव्यात् स्विष्टकृद् इज्या। अतश् चाप्रयोजिकेति। यद् उक्तम्, अनीशानेन न शक्यं दातुम् इति, तद् उच्यते, वाचनिक एष शेषप्रतिपादनार्थ उत्सर्गः, स शक्यः कर्तुम्। दानं ह्य् उत्सर्गपूर्वकः परस्य स्वत्वसंबन्धः, स न शक्यो ऽनीशानेन। कर्मकार्यात्

naitad evaṃ saṃnihito hi śeṣaḥ, yasminn anutpādyamāne 'rtho na sidhyati, so 'rthād upādyate. saṃnihite ca śeṣe sati sidhyaty uttarārdhād grahaṇam. tasmān nārthād dravyam utpādayitavyam, yad evānyārthaṃ dravyaṃ saṃnihitam, tasyaivottarārdhād grahītavyam. uttarārdhamātraṃ hi sviṣṭakṛte śrūyate nāmuṣya dravyasyeti. na caitāvatā vyavahāro bhavati, sarvo hi kasyacid uttarārdhaḥ, sa eṣa saṃnihitam apekṣate, saṃnihitaṃ ca parārtham. tasmāt parārthād dravyāt sviṣṭakṛd ijyā. ataś cāprayojiketi. yad uktam, anīśānena na śakyaṃ dātum iti, tad ucyate, vācanika eṣa śeṣapratipādanārtha utsargaḥ, sa śakyaḥ kartum. dānaṃ hy utsargapūrvakaḥ parasya svatvasaṃbandhaḥ, sa na śakyo 'nīśānena. karmakāryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१०७: ए२: ५,२६; ए६: २,१५ * लिङ्गदर्शनाच् च

* 4/107: E2: 5,26; E6: 2,15 * liṅgadarśanāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गम् अपि भवति - तद् यत् सर्वेभ्यो हविर्भ्यः समवद्यति, तस्माद् इदम् उदरे विश्वरूपम् अन्नं समवधीयत इति, यदि परार्थाद् द्रव्यात् संनिहिताद् इज्यते, तदा सत्संनिधानाविशेषात् सर्वेभ्यो ऽवदीयत इत्य् उपपद्यते। प्रयोजकत्वे त्व् एकस्माद् एवावदीयेत। तस्माद् अप्य् अप्रयोजकः। तथेदम् अपरं लिङ्गम् - शेषाद् इडाम् अवद्यति, शेषात् स्विष्टकृतं यजतीति। नन्व् अयं विधिः स्यात्। नेति ब्रूमः, नात्र विधिविभक्तिर् वर्तमानापदेशो ह्य् अयम् इति। अभिघारणे विप्रकर्षाद् अनुयाजवत् पात्रभेदः स्यात्

liṅgam api bhavati - tad yat sarvebhyo havirbhyaḥ samavadyati, tasmād idam udare viśvarūpam annaṃ samavadhīyata iti, yadi parārthād dravyāt saṃnihitād ijyate, tadā satsaṃnidhānāviśeṣāt sarvebhyo 'vadīyata ity upapadyate. prayojakatve tv ekasmād evāvadīyeta. tasmād apy aprayojakaḥ. tathedam aparaṃ liṅgam - śeṣād iḍām avadyati, śeṣāt sviṣṭakṛtaṃ yajatīti. nanv ayaṃ vidhiḥ syāt. neti brūmaḥ, nātra vidhivibhaktir vartamānāpadeśo hy ayam iti. abhighāraṇe viprakarṣād anuyājavat pātrabhedaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१०८: तैत्ब्र्। १।३।४।३-४ * * ४।१०९: म्स् १०।४।६ * * ४।११०: ए२: ५,२७; ए६: २,१५ * * ४।१११: तैत्ब्र्। १।३।४।४ * * ४।११२: ए२: विप्रकृष्टे काले * * ४।११३: तैत्ब्र्। १।३।४।४ * * ४।११४: तैत्स्। ६।३।११।६ * न वापात्रत्वाद् अपात्रत्वं त्व् एकदेशत्वात्

* 4/108: Tait.Br. 1.3.4.3-4 * * 4/109: MS 10.4.6 * * 4/110: E2: 5,27; E6: 2,15 * * 4/111: Tait.Br. 1.3.4.4 * * 4/112: E2: viprakṛṣṭe kāle * * 4/113: Tait.Br. 1.3.4.4 * * 4/114: Tait.S. 6.3.11.6 * na vāpātratvād apātratvaṃ tv ekadeśatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।११५: ए२: ५,२८; ए६: २,१६ * हेतुत्वाच् च सहप्रयोगस्य

* 4/115: E2: 5,28; E6: 2,16 * hetutvāc ca sahaprayogasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुत्वाच् चाभिघारणस्य, सहालभत इति स्तुतिर् भवति, तीर्थं वै प्रातःसवनम्, यत् प्रातःसवने पशव आलभ्यन्ते, तीर्थ एवैतान् आलभते, सयोनित्वायार्थो वपानाम् अभिघृतत्वाय, इत्य् अर्थानतरेण वपाभिघारणम् अनुगृह्णन् नेहास्तीति दर्शयति। अभावदर्शनाच् च

hetutvāc cābhighāraṇasya, sahālabhata iti stutir bhavati, tīrthaṃ vai prātaḥsavanam, yat prātaḥsavane paśava ālabhyante, tīrtha evaitān ālabhate, sayonitvāyārtho vapānām abhighṛtatvāya, ity arthānatareṇa vapābhighāraṇam anugṛhṇan nehāstīti darśayati. abhāvadarśanāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावं खल्व् अप्य् अभिग्धारणस्य दर्शयति - सव्या वा एतर्हि वपा यर्ह्य् अनभिघृताः, ब्रह्म वै ब्रह्मसाम, यद् ब्रह्मसाम्न्य् आलभते तेनासव्याः, तेनाभिघृता इति। सव्यशब्दो रूक्षे भाष्यते, सव्या वपेत्य् अनभिघृततां दर्शयति। सति सव्यवचनम्

abhāvaṃ khalv apy abhigdhāraṇasya darśayati - savyā vā etarhi vapā yarhy anabhighṛtāḥ, brahma vai brahmasāma, yad brahmasāmny ālabhate tenāsavyāḥ, tenābhighṛtā iti. savyaśabdo rūkṣe bhāṣyate, savyā vapety anabhighṛtatāṃ darśayati. sati savyavacanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।११६: ऐत्ब्र्। २।१४ * * ४।११७: ए२: श्रूयते * * ४।११८: ए२: प्रत्यक्षम् अरूक्षास् ताः। अतो रूक्षावचनं व्यामोह इति * * ४।११९: ए२: ५,२९; ए६: २,१७ * न तस्येति चेत्

* 4/116: Ait.Br. 2.14 * * 4/117: E2: śrūyate * * 4/118: E2: pratyakṣam arūkṣās tāḥ. ato rūkṣāvacanaṃ vyāmoha iti * * 4/119: E2: 5,29; E6: 2,17 * na tasyeti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१२०: ए२: स्निग्धम् अन्नं भुक्तं * स्यात् तस्य मुख्यत्वात्

* 4/120: E2: snigdham annaṃ bhuktaṃ * syāt tasya mukhyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१२१: ए१ गिब्त् इदं पदोत्तरं सूत्रम् इन् क्लम्मेर्न् * * ४।१२२: ए२: अग्न्यम् अथवा * * ४।१२३: ए२: ५,२९; ए६: २,१७ * समानयनं तु मुख्यं स्याल् लिङ्गदर्शनात्

* 4/121: E1 gibt idaṃ padottaraṃ sūtram in Klammern * * 4/122: E2: agnyam athavā * * 4/123: E2: 5,29; E6: 2,17 * samānayanaṃ tu mukhyaṃ syāl liṅgadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१२४: ए२: ५,३१; ए६: २,१८ * वचने हि हेत्वसामर्थ्ये

* 4/124: E2: 5,31; E6: 2,18 * vacane hi hetvasāmarthye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कस्मान् न वचनम् एतत्, न चतुर्गृहीतान्य् आज्यानीति। उच्यते, वचने हि हेतुर् असमर्थितः स्यात्, न ह्य् अत्रानुयाजान् यक्ष्यन् भवतीति। यदा समानयनं न प्रयाजार्थम् इति गम्यते, तदा वचनम्। यदा वचनम्, तदा नानुयाजाभावो हेतुः, असति हेतौ, न ह्य् अत्रानुयाजान् यक्ष्यन् भवतीति हेतुवन् निगदो नोपपद्येत। तस्मात् प्रयाजार्थं समानयनं प्रयोजकम् औपभृतस्याज्यस्य। किं भवति प्रयोजनम्? पर्याजार्थे समानयने यावत् प्रयाजार्थम्, तावत् सर्वं समानेयम्, अर्धम् औपभृतस्य, अप्रयोजनकत्वे न नियोगतो ऽर्धं यावत् ताद्वत् वा। तत्रोत्पत्तिर् अविभक्ता स्यात्

atha kasmān na vacanam etat, na caturgṛhītāny ājyānīti. ucyate, vacane hi hetur asamarthitaḥ syāt, na hy atrānuyājān yakṣyan bhavatīti. yadā samānayanaṃ na prayājārtham iti gamyate, tadā vacanam. yadā vacanam, tadā nānuyājābhāvo hetuḥ, asati hetau, na hy atrānuyājān yakṣyan bhavatīti hetuvan nigado nopapadyeta. tasmāt prayājārthaṃ samānayanaṃ prayojakam aupabhṛtasyājyasya. kiṃ bhavati prayojanam? paryājārthe samānayane yāvat prayājārtham, tāvat sarvaṃ samāneyam, ardham aupabhṛtasya, aprayojanakatve na niyogato 'rdhaṃ yāvat tādvat vā. tatrotpattir avibhaktā syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१२५: तैत्ब्र्।३।३।५।४-५ * तत्र जौहवम् अनुयाजप्रतिषेधार्थम्

* 4/125: Tait.Br.3.3.5.4-5 * tatra jauhavam anuyājapratiṣedhārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१२६: ए२: ५,३२; ए६: २,१९ * * ४।१२७: श्प्ब्र् १।३।२।८ * औपभृतं तथेति चेत्

* 4/126: E2: 5,32; E6: 2,19 * * 4/127: ŚPBr 1.3.2.8 * aupabhṛtaṃ tatheti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चेद् दृश्यते, जौहवम् अनुयाजेभ्यः प्रतिषिध्यते, औपभृतम् उभयार्थम् इति, भवतु जौहवं प्रयाजार्थम्, न त्व् औपभृतम् उभयार्थम्। तद् अपि तथा स्यात्, यथा जौहवम्। कथम्? एतद् अप्य् अनुयाजार्थम् एव श्रूयते, यद् उपभृति गृह्णात्य् अनुयाजेभ्यस् तद् गृह्णाति छन्दांसि ह्य् अनुयाजा इति। अनुयाजार्थतास्येति। स्याज् जुहूप्रतिषेधान् नित्यानुवादः

iti ced dṛśyate, jauhavam anuyājebhyaḥ pratiṣidhyate, aupabhṛtam ubhayārtham iti, bhavatu jauhavaṃ prayājārtham, na tv aupabhṛtam ubhayārtham. tad api tathā syāt, yathā jauhavam. katham? etad apy anuyājārtham eva śrūyate, yad upabhṛti gṛhṇāty anuyājebhyas tad gṛhṇāti chandāṃsi hy anuyājā iti. anuyājārthatāsyeti. syāj juhūpratiṣedhān nityānuvādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१२८: श्प्ब्र् १।३।२।९ * * ४।१२९: ए१ गिब्त् औपभृते जौहवे च इन् क्लम्मेर्न् * * ४।१३०: ए२: ५,३३; ए६: २,१९ * तदष्टसंख्यं श्रवणात्

* 4/128: ŚPBr 1.3.2.9 * * 4/129: E1 gibt aupabhṛte jauhave ca in Klammern * * 4/130: E2: 5,33; E6: 2,19 * tadaṣṭasaṃkhyaṃ śravaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१३१: तैत्ब्र्। ३।३।५।५ * अनुग्रहाच् च जौहवस्य

* 4/131: Tait.Br. 3.3.5.5 * anugrahāc ca jauhavasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ४।१३२: ए२: त्रीनितः * * ४।१३३: ए२: प्राचीनान् * * ४।१३४: ए२: ५,३४; ए६: २,२० * * ४।१३५: ए२ ओम्। चतुर्गृहीतम् अल्पं भवति, तत्र * द्वयोस् तु हेतुसामर्थ्यं श्रवणं च समानयने

* 4/132: E2: trīnitaḥ * * 4/133: E2: prācīnān * * 4/134: E2: 5,34; E6: 2,20 * * 4/135: E2 om. caturgṛhītam alpaṃ bhavati, tatra * dvayos tu hetusāmarthyaṃ śravaṇaṃ ca samānayane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.