"स वेद ब्रह्म, सर्वे ऽस्मै देवा बलिमावहन्तिऽ; इति श्रुत्युक्तं मुक्तस्य सर्वदेवपूज्यत्वं चानवधिकं विधातुरेव न सर्वेषामुक्तश्रुतेरेवेत्यर्थः । इतो ऽप्येवमित्याह नेति ॥ पूजका अपि हि देवा मुक्ता एव । अमुक्तानां मुक्तसम्बन्धस्य निवारितत्वात् । तथाच सर्वे देवा मुक्ताः सर्वैर्मुक्तैर्देवैः पूज्यन्त इत्युक्तं स्यात् । एतच्च व्याहतम् । तत एव न (स्यैवोत्त)स्योत्तमत्वस्याधमत्वस्य क्वाप्यदर्शनात् । अत उक्त एव श्रुत्यर्थः । *१२,३७५* स्यादेतत् । तांश्चाप्नोतीत्युक्त आप्ता सर्वाशुभनाशलिङ्गाद्भवतु मुक्तः । तस्य चात्र लोकाप्तिरेवोच्यते । नतु (मुक्त)स्वकीयावरयन्तृतेत्यत आह लोक इति ॥ लोका इतीहापि तु लोकिनां वचो ॥। इह श्रुतौ लोका इति पदं तावल्लोकिनां वचःप्रतिपादकम् । न केवलमाप्ता मुक्तः । लोकपदमपि लोकिविषयमित्यपिशब्दः । तुशब्दो वृत्तिविशेषद्योतकः । यथा मञ्चशब्दो मञ्चस्थेषु पुरुषेषु विद्यते तथा लोकशब्दो ऽपि लोकस्थेषु पुरुषेष्विति । अत्र लक्षणाबीजसम्बन्धस्तु स्फुट एव । लाक्षिणिकप्रयोगप्रयोजनं वाच्यमित्यत आह लोक इति ॥ ॥। लोका इति ह्येव रवः प्रजासु । प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव ॥। हिशब्दः प्रसिद्धौ । प्रयोजनानुसन्धानेन विनेत्येवशब्दः । रवः शब्दः । प्रजासु प्रजाविषये । रूढलक्षणैषा तत्र किं प्रयोजनान्वेषणेनेति भावः । अथवा किं लक्षणया । यतो वाचक एव लोकशब्दो जनानामिति भावेनाह लोका इति सर्वजनैरिति शब्दशक्तिज्ञैः । प्रकारान्तरेण लोकशब्दस्य पुरुषवाचित्वमाह तदिति ॥ ॥। तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः लोकाभिमानिनः । अभिमान्यधिकरणन्यायेनेति भावः । *१२,३७६* अस्तु लोकशब्दस्य जनेषु वृत्तिस्तथाप्यस्यां श्रुतौ तद्विवक्षा कुतो ज्ञायते । न तावतापीष्यसिद्धिः । मुक्तविषयतायां प्रमाणाभावात् । आप्तिरेव चेहोच्यते नतु तन्नियमनमित्यत आह तद्गा इति ॥ *१२,३७७* तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दा अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः
"sa veda brahma, sarve 'smai devā balimāvahanti'; iti śrutyuktaṃ muktasya sarvadevapūjyatvaṃ cānavadhikaṃ vidhātureva na sarveṣāmuktaśruterevetyarthaḥ / ito 'pyevamityāha neti // pūjakā api hi devā muktā eva / amuktānāṃ muktasambandhasya nivāritatvāt / tathāca sarve devā muktāḥ sarvairmuktairdevaiḥ pūjyanta ityuktaṃ syāt / etacca vyāhatam / tata eva na (syaivotta)syottamatvasyādhamatvasya kvāpyadarśanāt / ata ukta eva śrutyarthaḥ / *12,375* syādetat / tāṃścāpnotītyukta āptā sarvāśubhanāśaliṅgādbhavatu muktaḥ / tasya cātra lokāptirevocyate / natu (mukta)svakīyāvarayantṛtetyata āha loka iti // lokā itīhāpi tu lokināṃ vaco ... iha śrutau lokā iti padaṃ tāvallokināṃ vacaḥpratipādakam / na kevalamāptā muktaḥ / lokapadamapi lokiviṣayamityapiśabdaḥ / tuśabdo vṛttiviśeṣadyotakaḥ / yathā mañcaśabdo mañcastheṣu puruṣeṣu vidyate tathā lokaśabdo 'pi lokastheṣu puruṣeṣviti / atra lakṣaṇābījasambandhastu sphuṭa eva / lākṣiṇikaprayogaprayojanaṃ vācyamityata āha loka iti // ... lokā iti hyeva ravaḥ prajāsu / prayujyate sarvajanaiḥ sadaiva ... hiśabdaḥ prasiddhau / prayojanānusandhānena vinetyevaśabdaḥ / ravaḥ śabdaḥ / prajāsu prajāviṣaye / rūḍhalakṣaṇaiṣā tatra kiṃ prayojanānveṣaṇeneti bhāvaḥ / athavā kiṃ lakṣaṇayā / yato vācaka eva lokaśabdo janānāmiti bhāvenāha lokā iti sarvajanairiti śabdaśaktijñaiḥ / prakārāntareṇa lokaśabdasya puruṣavācitvamāha taditi // ... tanmānino lokapadena coktāḥ lokābhimāninaḥ / abhimānyadhikaraṇanyāyeneti bhāvaḥ / *12,376* astu lokaśabdasya janeṣu vṛttistathāpyasyāṃ śrutau tadvivakṣā kuto jñāyate / na tāvatāpīṣyasiddhiḥ / muktaviṣayatāyāṃ pramāṇābhāvāt / āptireva cehocyate natu tanniyamanamityata āha tadgā iti // *12,377* tadgāstu muktā iha lokaśabdā anyonyanāthā iti paiṅgināṃ śrutiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.