तथाच नानुपपत्तिरिति ॥ *१२,३८०* एवं स्वमतेन श्रुतिं व्याख्याय यत्परेषां व्याख्यानमादित्यमण्डले परमेश्वरमुपासीनस्य विदुषः परलाकाधिपत्यं भवति चक्षुष्युपासीनस्यार्वाक्तनलोकाधिपत्यं भवतीति तन्निराकरोति नचेति ॥ नचेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं ॥। इह श्रुतौ । लोकाधिपत्यं विज्ञानफलं समुक्तमिति व्याख्यानं न युक्तम् । कुत इत्यत आह रवीति ॥ ॥। रविबिम्बतो हरौ । उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्माद् ॥। चशब्देन चक्षुर्गते चेति समुच्चिनोति । यस्मात् कारणात् तत् लोकाधिपत्यं पुरैव पूर्ववाक्य एव रविबिम्बगे हरौ चक्षुरन्तर्गते च पृथक् विभागेनोक्तम् । आदित्यगतं प्रकृत्य"स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्ये मनुष्यकामानां चऽ; इति । तस्मान्नेति । एतदुक्तं भवति । न समस्तलोकाधिपत्यं विदुषो युज्यते । तस्य भगवद्धर्मत्वेनात्रैवोक्तत्वादिति । *१२,३८१* भगवद्धर्मो ऽपि विदुषो भवतीत्यङ्गीकारे को दोष इति चेत् । तत्किं भगवान् स्वीयसर्वलोकाधिपत्यं परित्यज्य विदुषे ददातीति । उत विद्वांसमवान्तरेश्वरं करोतीति । अथ विद्वांस्तादात्म्यं प्राप्नोतीति । नाद्यः । भगवदैश्वर्यस्य समस्तश्रुत्यादौ नित्यत्वावगमात् । किं चैकस्मै विदुषे दत्तस्वाधिपत्यो मगवानन्यस्मै (विदुषे) किं दद्यात् । सर्वपापक्षयलिङ्गविरोधाच्च । अत एव न द्वितीयः । हिरण्यगर्भे तद्युज्यत इति चेन्न । पाप्म(प)शब्देन प्रकृत्देर्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । अत एवोक्तं सर्वाशुभेति । "तस्योदिति नामऽ; इति हि परमेश्वरस्योच्छब्दं नामत्वेनोक्त्वा तस्य निर्वचनं क्रियते"स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितेऽ; इति । तत्रोदितत्वमेवोच्छब्दाथर्ः । कस्मादित्यपेक्षायां योग्यं किमपि ग्राह्यम् । नच तत्पापमेवेति नियामकमस्ति । अतः सर्वमप्यशुभं तत्र विवक्षितम् । तदेव च विदुषः फलमुच्यते । तृतीयं निराकरोति भेद इति ॥ ॥। भेदो ऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः
tathāca nānupapattiriti // *12,380* evaṃ svamatena śrutiṃ vyākhyāya yatpareṣāṃ vyākhyānamādityamaṇḍale parameśvaramupāsīnasya viduṣaḥ paralākādhipatyaṃ bhavati cakṣuṣyupāsīnasyārvāktanalokādhipatyaṃ bhavatīti tannirākaroti naceti // naceha vijñānaphalaṃ samuktaṃ lokādhipatyaṃ ... iha śrutau / lokādhipatyaṃ vijñānaphalaṃ samuktamiti vyākhyānaṃ na yuktam / kuta ityata āha ravīti // ... ravibimbato harau / uktaṃ pṛthak tacca puraiva yasmād ... caśabdena cakṣurgate ceti samuccinoti / yasmāt kāraṇāt tat lokādhipatyaṃ puraiva pūrvavākya eva ravibimbage harau cakṣurantargate ca pṛthak vibhāgenoktam / ādityagataṃ prakṛtya"sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣye manuṣyakāmānāṃ ca'; iti / tasmānneti / etaduktaṃ bhavati / na samastalokādhipatyaṃ viduṣo yujyate / tasya bhagavaddharmatvenātraivoktatvāditi / *12,381* bhagavaddharmo 'pi viduṣo bhavatītyaṅgīkāre ko doṣa iti cet / tatkiṃ bhagavān svīyasarvalokādhipatyaṃ parityajya viduṣe dadātīti / uta vidvāṃsamavāntareśvaraṃ karotīti / atha vidvāṃstādātmyaṃ prāpnotīti / nādyaḥ / bhagavadaiśvaryasya samastaśrutyādau nityatvāvagamāt / kiṃ caikasmai viduṣe dattasvādhipatyo magavānanyasmai (viduṣe) kiṃ dadyāt / sarvapāpakṣayaliṅgavirodhācca / ata eva na dvitīyaḥ / hiraṇyagarbhe tadyujyata iti cenna / pāpma(pa)śabdena prakṛtderbandhasya vivakṣitatvāt / ata evoktaṃ sarvāśubheti / "tasyoditi nāma'; iti hi parameśvarasyocchabdaṃ nāmatvenoktvā tasya nirvacanaṃ kriyate"sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya udite'; iti / tatroditatvamevocchabdātharḥ / kasmādityapekṣāyāṃ yogyaṃ kimapi grāhyam / naca tatpāpameveti niyāmakamasti / ataḥ sarvamapyaśubhaṃ tatra vivakṣitam / tadeva ca viduṣaḥ phalamucyate / tṛtīyaṃ nirākaroti bheda iti // ... bhedo 'munetyādi ca samyaguktaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.