क्अ इ,३७।२५-४०।१७ रो इ,१२५-१३३ सञ्ज्ञाधिकारः सञ्ज्ञासम्प्रत्ययार्थः । अथ सञ्ज्ञा इति प्रकृत्य वृद्ध्यादयः शब्दाः पठितव्याः । किम् प्रयोजनम् । सञ्ज्ञासम्प्रत्ययार्थः । वृद्ध्यादीनाम् शब्दानाम् सञ्ज्ञा इति एषः सम्प्रत्ययः यथा स्यात् । इतरथा हि असम्प्रत्ययः यथा लोके । अक्रियमाणे हि सञ्ज्ञाधिकारे वृद्ध्यादीनाम् सञ्ज्ञा इति एषः सम्प्रत्ययः न स्यात् । इदम् इदानीम् बहुसूत्रम् अनर्थकम् स्यात् । अनर्थकम् इति आह । कथम् । यथा लोके । लोके हि अर्थवन्ति च अनर्थकानि च वाक्यानि दृश्यन्ते । अर्थवन्ति तावत् : देवदत्त गाम् अभ्याज शुक्लाम् दण्डेन । देवदत्त गाम् अभ्याज कृष्णाम् इति । अनर्थकानि च । दश दाडिमानि षट् अपूपाः कुण्डम् अजाजिनम् पललपिण्डः अधोरुकम् एतत् कुमार्याः स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीनः इति । सञ्ज्ञासञ्ज्ञ्यसन्देहः च । क्रियमाणे अपि सञ्ज्ञाधिकारे सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनोः असन्देहः वक्तव्यः । कुतः हि एतत् वृद्धिशब्दः सञ्ज्ञा आदैचः सञ्ज्ञिनः इति । न पुनः आदैचः सञ्ज्ञा वृद्धिशब्दः सञ्ज्ञी इति । यत् तावत् उच्यते सञ्ज्ञाधिकारः कर्तव्यः सञ्ज्ञासम्प्रत्ययार्थः इति न कर्तव्यः । आचार्याचारात् सञ्ज्ञासिद्धिः । आचार्याचारात् सञ्ज्ञासिद्धिः भविष्यति । किम् इदम् आचार्याचारात् । आचार्याणाम् उपचारात् । यथा लौकिकवैदिकेषु । तत् यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृतान्तेषु । लोके तावत् : मातापितरौ पुत्रस्य जातस्य संवृते अवकाशे नाम कुर्वाते देवदत्तः यज्ञदत्तः इति । तयोः उपचारात् अन्ये अपि जानन्ति इयम् अस्य सञ्ज्ञा इति । वेदे : याज्ञिकाः सञ्ज्ञाम् कुर्वन्ति स्फ्यः यूपः चषालः इति । तत्रभवताम् उपचारात् अन्ये अपि जानन्ति इयम् अस्य सञ्ज्ञा इति । अपरे पुनः सिचि वृद्धिः इति उक्त्वा आकारैकारौकारान् उदाहरन्ति । ते मन्यामहे : यया प्रत्याय्यन्ते सा सञ्ज्ञा ये प्रतीयन्ते ते सञ्ज्ञिनः इति । यत् अपि उच्यते क्रियमाणे अपि सञ्ज्ञाधिकारे सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनोः असन्देहः वक्तव्यः इति । सञ्ज्ञासञ्ज्ञ्यसन्देहः । सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनोः असन्देहः सिद्धः । कुतः । आचार्याचारात् एव । उक्तः आचार्याचारः । अनाकृतिः । अथ वा अनाकृतिः सञ्ज्ञा । आकृतिमन्तः सञ्ज्ञिनः । लोके अपि हि आक्र्तिमतः मांसपिण्डस्य देवदत्तः इति सञ्ज्ञा क्रियते । लिङ्गेन वा । अथ वा किम् चित् लिङ्गम् आसज्य वक्ष्यामि इत्थंलिङ्गा सञ्ज्ञा इति । वृद्धिशब्दे च तत् लिङ्गम् करिष्यते न आदैच्छब्दे । इदम् तावत् अयुक्तम् यत् उच्यते आचार्याचारात् इति । किम् अत्र अयुक्तम् । तम् एव उपालभ्य अगमकम् ते सूत्रम् इति तस्य एव पुनः प्रमाणीकरणम् इति एतत् अयुक्तम् । अपरितुष्यन् खलु अपि भवान् अनेन परिहारेण आकृतिः लिङ्गेन वा इति आह । तत् च अपि वक्तव्यम् । यदि अपि एतत् उच्यते अथ वा एतर्हि इत्सञ्ज्ञा न वक्तव्या लोपः च न वक्तव्यः । सञ्ज्ञालिङ्गम् अनुबन्धेषु करिष्यते । न च सञ्ज्ञायाः निवृत्तिः उच्यते । स्वभावतः सञ्ज्ञाः सञ्ज्ञिनः प्रत्याय्य निवर्तन्ते । तेन अनुबन्धानाम् अपि निवृत्तिः भविष्यति । सिध्यति एवम् । अपाणिनीयम् तु भवति । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् सञ्ज्ञाधिकारः सञ्ज्ञासम्प्रत्ययार्थः इतरथा हि असम्प्रत्ययः यथा लोके इति । न यथा लोके तथा व्याकरणे । प्रमाणभूतः आचार्यः दर्भपवित्रपाणिः शुचौ अवकाशे प्राङ्मुखः उपविश्य महता यत्नेन सूत्रम् प्रणयति स्म । तत्र अशक्यम् वर्णेन अपि अनर्थकेन भवितुम् किम् पुनः इयता सूत्रेण । किम् अतः यत् अशक्यम् । अतः सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनौ एव । कुतः नु खलु एतत् सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनौ एव इति न पुनः साध्वनुशासने अस्मिन् शास्त्रे साधुत्वम् अनेन किर्यते । कृतम् अनयोः साधुत्वम् । कथम् । वृधिः अस्मै अविशेषेण उपदिष्टः प्रकृतिपाठे । तस्मात् क्तिन्प्रत्ययः । आदैचः अपि अक्षरसमाम्नाये उपदिष्टाः । प्रयोगनियमार्थम् तर्हि इदम् स्यात् । वृद्धिशब्दात् परः आदैचः प्रयोक्तव्याः इति । न इह प्रयोगनियमः आरभ्यते । किम् तर्हि । संस्कृत्य संस्कृत्य पदानि उत्सृज्यन्ते । तेषाम् यथेष्ठम् अभिसम्बन्धः भवति । तत् यथा : आहर पात्रम् , पात्रम् आहर इति । आदेशाः तर्हि इमे स्युः । वृद्धिशब्दस्य आदैचः । षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशाः उच्यन्ते न च अत्र षष्ठीम् पश्यामः । आगमाः तर्हि इमे स्युः । वृद्धिशब्दस्य आदैचः आगमाः । आगमाः अपि षष्ठीनिर्दिष्टस्य एव उच्यन्ते लिङ्गेन
KA I,37.25-40.17 Ro I,125-133 sañjñādhikāraḥ sañjñāsampratyayārthaḥ . atha sañjñā iti prakṛtya vṛddhyādayaḥ śabdāḥ paṭhitavyāḥ . kim prayojanam . sañjñāsampratyayārthaḥ . vṛddhyādīnām śabdānām sañjñā iti eṣaḥ sampratyayaḥ yathā syāt . itarathā hi asampratyayaḥ yathā loke . akriyamāṇe hi sañjñādhikāre vṛddhyādīnām sañjñā iti eṣaḥ sampratyayaḥ na syāt . idam idānīm bahusūtram anarthakam syāt . anarthakam iti āha . katham . yathā loke . loke hi arthavanti ca anarthakāni ca vākyāni dṛśyante . arthavanti tāvat : devadatta gām abhyāja śuklām daṇḍena . devadatta gām abhyāja kṛṣṇām iti . anarthakāni ca . daśa dāḍimāni ṣaṭ apūpāḥ kuṇḍam ajājinam palalapiṇḍaḥ adhorukam etat kumāryāḥ sphaiyakṛtasya pitā pratiśīnaḥ iti . sañjñāsañjñyasandehaḥ ca . kriyamāṇe api sañjñādhikāre sañjñāsañjñinoḥ asandehaḥ vaktavyaḥ . kutaḥ hi etat vṛddhiśabdaḥ sañjñā ādaicaḥ sañjñinaḥ iti . na punaḥ ādaicaḥ sañjñā vṛddhiśabdaḥ sañjñī iti . yat tāvat ucyate sañjñādhikāraḥ kartavyaḥ sañjñāsampratyayārthaḥ iti na kartavyaḥ . ācāryācārāt sañjñāsiddhiḥ . ācāryācārāt sañjñāsiddhiḥ bhaviṣyati . kim idam ācāryācārāt . ācāryāṇām upacārāt . yathā laukikavaidikeṣu . tat yathā laukikeṣu vaidikeṣu ca kṛtānteṣu . loke tāvat : mātāpitarau putrasya jātasya saṃvṛte avakāśe nāma kurvāte devadattaḥ yajñadattaḥ iti . tayoḥ upacārāt anye api jānanti iyam asya sañjñā iti . vede : yājñikāḥ sañjñām kurvanti sphyaḥ yūpaḥ caṣālaḥ iti . tatrabhavatām upacārāt anye api jānanti iyam asya sañjñā iti . apare punaḥ sici vṛddhiḥ iti uktvā ākāraikāraukārān udāharanti . te manyāmahe : yayā pratyāyyante sā sañjñā ye pratīyante te sañjñinaḥ iti . yat api ucyate kriyamāṇe api sañjñādhikāre sañjñāsañjñinoḥ asandehaḥ vaktavyaḥ iti . sañjñāsañjñyasandehaḥ . sañjñāsañjñinoḥ asandehaḥ siddhaḥ . kutaḥ . ācāryācārāt eva . uktaḥ ācāryācāraḥ . anākṛtiḥ . atha vā anākṛtiḥ sañjñā . ākṛtimantaḥ sañjñinaḥ . loke api hi ākrtimataḥ māṃsapiṇḍasya devadattaḥ iti sañjñā kriyate . liṅgena vā . atha vā kim cit liṅgam āsajya vakṣyāmi itthaṃliṅgā sañjñā iti . vṛddhiśabde ca tat liṅgam kariṣyate na ādaicchabde . idam tāvat ayuktam yat ucyate ācāryācārāt iti . kim atra ayuktam . tam eva upālabhya agamakam te sūtram iti tasya eva punaḥ pramāṇīkaraṇam iti etat ayuktam . aparituṣyan khalu api bhavān anena parihāreṇa ākṛtiḥ liṅgena vā iti āha . tat ca api vaktavyam . yadi api etat ucyate atha vā etarhi itsañjñā na vaktavyā lopaḥ ca na vaktavyaḥ . sañjñāliṅgam anubandheṣu kariṣyate . na ca sañjñāyāḥ nivṛttiḥ ucyate . svabhāvataḥ sañjñāḥ sañjñinaḥ pratyāyya nivartante . tena anubandhānām api nivṛttiḥ bhaviṣyati . sidhyati evam . apāṇinīyam tu bhavati . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam sañjñādhikāraḥ sañjñāsampratyayārthaḥ itarathā hi asampratyayaḥ yathā loke iti . na yathā loke tathā vyākaraṇe . pramāṇabhūtaḥ ācāryaḥ darbhapavitrapāṇiḥ śucau avakāśe prāṅmukhaḥ upaviśya mahatā yatnena sūtram praṇayati sma . tatra aśakyam varṇena api anarthakena bhavitum kim punaḥ iyatā sūtreṇa . kim ataḥ yat aśakyam . ataḥ sañjñāsañjñinau eva . kutaḥ nu khalu etat sañjñāsañjñinau eva iti na punaḥ sādhvanuśāsane asmin śāstre sādhutvam anena kiryate . kṛtam anayoḥ sādhutvam . katham . vṛdhiḥ asmai aviśeṣeṇa upadiṣṭaḥ prakṛtipāṭhe . tasmāt ktinpratyayaḥ . ādaicaḥ api akṣarasamāmnāye upadiṣṭāḥ . prayoganiyamārtham tarhi idam syāt . vṛddhiśabdāt paraḥ ādaicaḥ prayoktavyāḥ iti . na iha prayoganiyamaḥ ārabhyate . kim tarhi . saṃskṛtya saṃskṛtya padāni utsṛjyante . teṣām yatheṣṭham abhisambandhaḥ bhavati . tat yathā : āhara pātram , pātram āhara iti . ādeśāḥ tarhi ime syuḥ . vṛddhiśabdasya ādaicaḥ . ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśāḥ ucyante na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ . āgamāḥ tarhi ime syuḥ . vṛddhiśabdasya ādaicaḥ āgamāḥ . āgamāḥ api ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya eva ucyante liṅgena
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.