Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.38

क्अ इ,९४।१०-१९ रो इ,३००-३०१ असर्वविभक्तौ अविभक्तिनिमित्तस्य उपसङ्ख्यानम् । असर्वविभक्तौ अविभक्तिनिमित्तस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : नाना विना । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । सर्वविभक्तिः हि अविशेषात्। सर्वविभक्तिः हि एषः भवति । किम् कारणम् । अविशेषात् । अविशेषेण विहितत्वात् । त्रलादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् । त्रलादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तत्र यत्र ततः यतः । ननु च विशेषेण एते विधीयन्ते : पञ्चम्याः तसिल् सप्तम्याः त्रल् इति । वक्ष्यति एतत् : इतराभ्यः अपि दृश्यन्ते इति ।

KA I,94.10-19 Ro I,300-301 asarvavibhaktau avibhaktinimittasya upasaṅkhyānam . asarvavibhaktau avibhaktinimittasya upasaṅkhyānam kartavyam : nānā vinā . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . sarvavibhaktiḥ hi aviśeṣāt. sarvavibhaktiḥ hi eṣaḥ bhavati . kim kāraṇam . aviśeṣāt . aviśeṣeṇa vihitatvāt . tralādīnām ca upasaṅkhyānam . tralādīnām ca upasaṅkhyānam kartavyam . tatra yatra tataḥ yataḥ . nanu ca viśeṣeṇa ete vidhīyante : pañcamyāḥ tasil saptamyāḥ tral iti . vakṣyati etat : itarābhyaḥ api dṛśyante iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,९४।१८-९५।११ रो इ,३०२-३०३ यदि पुनः अविभक्तिः शब्दः अव्ययसञ्ज्ञः भवति इति उच्येत । अविभक्तौ इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । अविभक्तौ इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः सञ्ज्ञायाः । का इतरेतराश्रयता । सति अविभक्तित्वे सञ्ज्ञया भवितव्यम् सञ्ज्ञया च अविभक्तित्वम् भाव्यते । तत् इतरेतराश्रयम् भवति , इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पन्ते । अलिङ्गम् असङ्ख्यम् इति वा । अथ वा अलिङ्गम् असङ्ख्यम् अव्ययम् इति वक्तव्यम् । एवम् अपि इतरेतराश्रयम् एव भवति । का इतरेतराश्रयता । सति अलिङ्गासङ्ख्यत्वे सञ्ज्ञया भवितव्यम् सञ्ज्ञया च अलिङ्गासङ्ख्यत्वम् भाव्यते । तत् इतरेतराश्रयम् भवति , इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पन्ते । न इदम् वाचनिकम् अलिङ्गता असङ्ख्यता च । किम् तर्हि । स्वाभाविकम् एतत् । तत् यथा : समानम् ईहमानानाम् अधीयानानाम् च के चित् अर्थैः युज्यन्ते अपरे न । तत्र किम् अस्माभिः कर्तुम् शक्यम् । स्वाभाविकम् एतत् । तत् तर्हि वक्तव्यम् अलिङ्गम् असङ्ख्यम् इति । न वक्तव्यम् । सिद्धम् तु पाठात् । पाठात् वा सिद्धम् एतत्। कथम् पाठः कर्तव्यः । तसिलादयः प्राक् पासपः , शस्प्रभृतयः प्राक् समासान्तेभ्यः , मान्तः , कृत्वोर्थः , तसिवती , नानाञौ इति ।

KA I,94.18-95.11 Ro I,302-303 yadi punaḥ avibhaktiḥ śabdaḥ avyayasañjñaḥ bhavati iti ucyeta . avibhaktau itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . avibhaktau itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ sañjñāyāḥ . kā itaretarāśrayatā . sati avibhaktitve sañjñayā bhavitavyam sañjñayā ca avibhaktitvam bhāvyate . tat itaretarāśrayam bhavati , itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi na prakalpante . aliṅgam asaṅkhyam iti vā . atha vā aliṅgam asaṅkhyam avyayam iti vaktavyam . evam api itaretarāśrayam eva bhavati . kā itaretarāśrayatā . sati aliṅgāsaṅkhyatve sañjñayā bhavitavyam sañjñayā ca aliṅgāsaṅkhyatvam bhāvyate . tat itaretarāśrayam bhavati , itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi na prakalpante . na idam vācanikam aliṅgatā asaṅkhyatā ca . kim tarhi . svābhāvikam etat . tat yathā : samānam īhamānānām adhīyānānām ca ke cit arthaiḥ yujyante apare na . tatra kim asmābhiḥ kartum śakyam . svābhāvikam etat . tat tarhi vaktavyam aliṅgam asaṅkhyam iti . na vaktavyam . siddham tu pāṭhāt . pāṭhāt vā siddham etat. katham pāṭhaḥ kartavyaḥ . tasilādayaḥ prāk pāsapaḥ , śasprabhṛtayaḥ prāk samāsāntebhyaḥ , māntaḥ , kṛtvorthaḥ , tasivatī , nānāñau iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,९५।१२-२२ रो इ,३०३-३०४ अथ वा पुनः अस्तु अविभक्तिः शब्दः अव्ययसञ्ज्ञः भवति इति एव । ननु च उक्तम् अविभक्तौ इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः इति । न एषः दोषः । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः । यदि अपि वैयाकरणाः विभक्तिलोपम् आरभमाणाः अविभक्तिकान् शब्दाञ् प्रयुञ्जते ये तु एते वैयाकरणेभ्यः अन्ये मनुष्याः कथम् ते अविभक्तिकान् शब्दान् प्रयुञ्जते इति । अभिज्ञाः च पुनः लौकिकाः एकत्वादीनाम् अर्थानाम् । आतः च अभिज्ञाः : अन्येन हि वस्नेन एकम् गाम् क्रीणन्ति , अन्येन द्वौ , अन्येन त्रीन् । अभिज्ञाः च न च प्रयुञ्जते । तत् एतत् एवम् सन्दृश्यताम् : अर्थरूपम् एतत् एवञ्जातीयकम् येन अत्र विभक्तिः न भवति इति । तत् च अपि एतत् एवम् अनुगम्यमानम् दृश्यताम् : किम् चित् अव्ययम् विभक्त्यर्थप्रधानम् किम् चित् क्रियाप्रधानम् । उच्चैः , नीचैः इति विभक्त्यर्थप्रधानम् , हिरुक् पृथक् इति क्रियाप्रधानम् । तद्धितः च अपि कः चित् विभक्त्यर्थप्रधानः कः चित् क्रियाप्रधानः । तत्र यत्र इति विभक्त्यर्थप्रधानः , नाना विन इति क्रियाप्रधानः । न च एतयोः अर्थयोः लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः अस्ति ।

KA I,95.12-22 Ro I,303-304 atha vā punaḥ astu avibhaktiḥ śabdaḥ avyayasañjñaḥ bhavati iti eva . nanu ca uktam avibhaktau itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ . yadi api vaiyākaraṇāḥ vibhaktilopam ārabhamāṇāḥ avibhaktikān śabdāñ prayuñjate ye tu ete vaiyākaraṇebhyaḥ anye manuṣyāḥ katham te avibhaktikān śabdān prayuñjate iti . abhijñāḥ ca punaḥ laukikāḥ ekatvādīnām arthānām . ātaḥ ca abhijñāḥ : anyena hi vasnena ekam gām krīṇanti , anyena dvau , anyena trīn . abhijñāḥ ca na ca prayuñjate . tat etat evam sandṛśyatām : artharūpam etat evañjātīyakam yena atra vibhaktiḥ na bhavati iti . tat ca api etat evam anugamyamānam dṛśyatām : kim cit avyayam vibhaktyarthapradhānam kim cit kriyāpradhānam . uccaiḥ , nīcaiḥ iti vibhaktyarthapradhānam , hiruk pṛthak iti kriyāpradhānam . taddhitaḥ ca api kaḥ cit vibhaktyarthapradhānaḥ kaḥ cit kriyāpradhānaḥ . tatra yatra iti vibhaktyarthapradhānaḥ , nānā vina iti kriyāpradhānaḥ . na ca etayoḥ arthayoḥ liṅgasaṅkhyābhyām yogaḥ asti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,९५।२३-९६।५ रो इ,३०४-३०७ अथ अपि असर्वविभक्तिः इति उच्यते एवम् अपि न दोषः । कथम् । इदम् च अपि अद्यत्वे अतिबहु क्रियते : एकस्मिन् एकवचनम् , द्वयोः द्विवचनम् , बहुषु बहुवचनम् इति । कथम् तर्हि । एकवचनम् उत्सर्गः करिष्यते । तस्य द्विबह्वोः अर्थयोः द्विवचनबहुवचने बाधके भविष्यतः । न च अपि एवम् विग्रहः करिष्यते : न सर्वाः असर्वाः , असर्वाः विभक्तयः अस्मात् इति । कथम् तर्हि । न सर्वा असर्वा , असर्वा विभक्तिः अस्मात् इति । त्रिकम् पुनः विभक्तिसञ्ज्ञम् । एवम् गते कृति अपि तुल्यम् एतत् मान्तस्य कार्यम् ग्रहणम् न तत्र । ततः परे च अभिमताः कार्याः त्रयः कृदर्थाः ग्रहणेन योगाः । कृत्तद्धितानाम् ग्रहणम् तु कार्यम् सङ्ख्याविशेषम् हि अभिनिश्रिताः ये । तेषाम् प्रतिषेधः भवति इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् : एकः , द्वौ , बहवः इति । तस्मात् स्वरादिग्रहणम् च कार्यम् कृत्तद्धितानाम् च पाठे ।

KA I,95.23-96.5 Ro I,304-307 atha api asarvavibhaktiḥ iti ucyate evam api na doṣaḥ . katham . idam ca api adyatve atibahu kriyate : ekasmin ekavacanam , dvayoḥ dvivacanam , bahuṣu bahuvacanam iti . katham tarhi . ekavacanam utsargaḥ kariṣyate . tasya dvibahvoḥ arthayoḥ dvivacanabahuvacane bādhake bhaviṣyataḥ . na ca api evam vigrahaḥ kariṣyate : na sarvāḥ asarvāḥ , asarvāḥ vibhaktayaḥ asmāt iti . katham tarhi . na sarvā asarvā , asarvā vibhaktiḥ asmāt iti . trikam punaḥ vibhaktisañjñam . evam gate kṛti api tulyam etat māntasya kāryam grahaṇam na tatra . tataḥ pare ca abhimatāḥ kāryāḥ trayaḥ kṛdarthāḥ grahaṇena yogāḥ . kṛttaddhitānām grahaṇam tu kāryam saṅkhyāviśeṣam hi abhiniśritāḥ ye . teṣām pratiṣedhaḥ bhavati iti vaktavyam . iha mā bhūt : ekaḥ , dvau , bahavaḥ iti . tasmāt svarādigrahaṇam ca kāryam kṛttaddhitānām ca pāṭhe .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,९६।६-१७ रो इ,३०७-३०८ पाठेन इयम् अव्ययसञ्ज्ञा क्रियते । सा इह न प्राप्नोति : परमोच्चैः , परमनीचैः इति । तदन्तविधिना भविष्यति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति : अत्युच्चैः अत्युच्चैसौ अत्युच्चैसः इति । उपसर्जनस्य न इति प्रतिषेधः भविष्यति । सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । सर्वनामसञ्ज्ञायाम् प्रकृतः प्रतिषेधः इह अनुवर्तिष्यते । सः वै तत्र प्रत्याख्यायते । यथा सः तत्र प्रत्याख्यायते इह अपि तथा शक्यः प्रत्याख्यातुम् । कथम् सः तत्र प्रत्याख्यायते । महती इयम् सञ्ज्ञा क्रियते । इयम् अपि च महती सञ्ज्ञा क्रियते । सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत् प्रयोजनम् अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत : न व्येति इति अव्ययम् इति । क्व पुनः न व्येति । स्त्रीपुंनपुंसकानि सत्त्वगुणाः एकत्वद्वित्वबहुत्वानि च । एतान् अर्थान् के चित् वियन्ति के चित् न वियन्ति । ये न वियन्ति तद् अव्ययम् । सदृशम् त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु वचनेषु च सर्वेषु यत् न व्येति तत् अव्ययम् ।

KA I,96.6-17 Ro I,307-308 pāṭhena iyam avyayasañjñā kriyate . sā iha na prāpnoti : paramoccaiḥ , paramanīcaiḥ iti . tadantavidhinā bhaviṣyati . iha api tarhi prāpnoti : atyuccaiḥ atyuccaisau atyuccaisaḥ iti . upasarjanasya na iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . sarvanāmasañjñāyām prakṛtaḥ pratiṣedhaḥ iha anuvartiṣyate . saḥ vai tatra pratyākhyāyate . yathā saḥ tatra pratyākhyāyate iha api tathā śakyaḥ pratyākhyātum . katham saḥ tatra pratyākhyāyate . mahatī iyam sañjñā kriyate . iyam api ca mahatī sañjñā kriyate . sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham hi sañjñākaraṇam . tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta : na vyeti iti avyayam iti . kva punaḥ na vyeti . strīpuṃnapuṃsakāni sattvaguṇāḥ ekatvadvitvabahutvāni ca . etān arthān ke cit viyanti ke cit na viyanti . ye na viyanti tad avyayam . sadṛśam triṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu vacaneṣu ca sarveṣu yat na vyeti tat avyayam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.