Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.4

क्अ इ,५१।२-१३ रो इ,१६४-१६६ धातुग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत्: लूञ् लविता लवितुम् पूञ् पविता पवितुम् । आर्धधातुके इति किमर्थम् । त्रिधा बद्धः वृषभः रोरवीति । किम् पुनः इदम् आर्धधातुकग्रहणम् लोपविशेषणम् : आर्धधातुकनिमित्ते लोपे सति ये गुणवृद्धी प्राप्नुतः ते न भवतः इति , आहोस्वित् गुणवृद्धिविशेषणम् आर्धधातुकग्रहणम् : धातुलोपे सति आर्धधातुकनिमित्ते ये गुणवृद्धी प्राप्नुतः ते न भवतः इति । किम् च अतः । यदि लोपविशेषणम् उपेद्धः प्रेद्धः अत्र अपि प्राप्नोति । अथ गुणवृद्धिविशेषणम् क्नोपयति इति अत्र अपि प्राप्नोति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु लोपविशेषणम् । कथम् उपेद्धः प्रेद्धः इति । बहिरङ्गः गुणः अन्तरङ्गः प्रतिषेधः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । यदि एवम् न अर्थः धातुग्रहणेन । इह कस्मात् न भवति: लूञ् लविता लवितुम् । आर्धधातुकनिमित्ते लोपे प्रतिषेधः न च एषः आर्धधातुकनिमित्तः लोपः । अथ वा पुनः अस्तु गुणवृद्धिविशेषणम् । ननु च उक्तम् क्नोपयति इति अत्र अपि प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । निपातनात् सिद्धम् । किम् निपातनम् । चेले क्नोपेः इति

KA I,51.2-13 Ro I,164-166 dhātugrahaṇam kimartham . iha mā bhūt: lūñ lavitā lavitum pūñ pavitā pavitum . ārdhadhātuke iti kimartham . tridhā baddhaḥ vṛṣabhaḥ roravīti . kim punaḥ idam ārdhadhātukagrahaṇam lopaviśeṣaṇam : ārdhadhātukanimitte lope sati ye guṇavṛddhī prāpnutaḥ te na bhavataḥ iti , āhosvit guṇavṛddhiviśeṣaṇam ārdhadhātukagrahaṇam : dhātulope sati ārdhadhātukanimitte ye guṇavṛddhī prāpnutaḥ te na bhavataḥ iti . kim ca ataḥ . yadi lopaviśeṣaṇam upeddhaḥ preddhaḥ atra api prāpnoti . atha guṇavṛddhiviśeṣaṇam knopayati iti atra api prāpnoti . yathā icchasi tathā astu . astu lopaviśeṣaṇam . katham upeddhaḥ preddhaḥ iti . bahiraṅgaḥ guṇaḥ antaraṅgaḥ pratiṣedhaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . yadi evam na arthaḥ dhātugrahaṇena . iha kasmāt na bhavati: lūñ lavitā lavitum . ārdhadhātukanimitte lope pratiṣedhaḥ na ca eṣaḥ ārdhadhātukanimittaḥ lopaḥ . atha vā punaḥ astu guṇavṛddhiviśeṣaṇam . nanu ca uktam knopayati iti atra api prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . nipātanāt siddham . kim nipātanam . cele knopeḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,५१।१४-५२।२० रो इ,१६६-१६९ परिगणनम् कर्तव्यम् । यङ्यक्क्यवलोपे प्रतिषेधः । यङ्यक्क्यवलोपे प्रतिषेधः वक्तव्यः । यङ्: बेभिदिता मरीमृजः । यक्: कुषुभिता मगधकः । क्य: समिधिता दृषदकः । वलोपे : जीरदानुः । किम् प्रयोजनम् । नुम्लोपस्रिव्यनुबन्धलोपे अप्रतिषेधार्थम् । नुम्लोपे स्रिव्यनुबन्धलोपे च प्रतिषेधः मा भूत् इति । नुम्लोपे: अभाजि रागः उपबर्हणम् । स्रिवेः : आस्रेमाणम् । अनुबन्धलोपे : लूञ् लविता लवितुम् । यदि परिगणनम् क्रियते स्यदः, प्रश्रथः, हिमश्रथः इति अत्र अपि प्राप्नोति । वक्ष्यति एतत् निपातनात् स्यदादिषु इति । तत् तर्हि परिगणनम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । नुम्लोपे कस्मात् न भवति । इक्प्रकरणात् नुम्लोपे वृद्धिः । इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः न च एषा इग्लक्षणा वृद्धिः । यदि इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः स्यदः, प्रश्रथः, हिमश्रथः इति अत्र न प्राप्नोति । इह च प्राप्नोति: अवोदः, एधः, ओद्मः इति । निपातनात् स्यदादिषु । निपातनात् स्यदादिषु प्रतिषेधः भविष्यति न च भविष्यति । यदि इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः स्रिव्यनुबन्धलोपे कथम् स्रिवेः आस्रेमाणम् लूञ् लविता । प्रत्ययाश्रयत्वात् अन्यत्र सिद्धम् । आर्धधातुकनिमित्ते लोपे प्रतिषेधः न च एषः आर्धधातुकनिमित्तः लोपः । यदि आर्धधातुकनिमित्ते लोपे प्रतिषेधः जीरदानुः अत्र न प्राप्नोति । रकि ज्यः प्रसारणम् । न एतत् जीवेः रूपम् । रकि एतत् ज्यः प्रसारणम् । यावता च इदानीम् रकि जीवेः अपि सिद्धम् भवति । कथम् उपबर्हणम् । बृहिः प्रकृत्यन्तरम् । कथम् ज्ञायते बृहिः प्रकृत्यन्तरम् इति । अचि इति हि लोपः उच्यते अनजादौ अपि दृश्यते: निबृह्यते । अनिटि इति च उच्यते । इडादौ अपि दृश्यते: निबर्हिता निबर्हितुम् इति । अजादौ अपि न दृश्यते: बृंहयति बृंहकः । तस्मात् न अर्थः परिगणनेन । यदि परिगणनम् न क्रियते भेद्यते छेद्यते अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । धातुलोपे इति न एवम् विज्ञायते: धातोः लोपः धातुलोपः, धातुलोपे इति । कथम् तर्हि । धातोः लोपः अस्मिन् तत् इदम् धातुलोपम्, धातुलोपे इति । तस्मात् इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः । यदि तर्हि इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः पापचकः, पापठकः, मगधकः, दृषदकः अत्र न प्राप्नोति । अल्लोपस्य स्थानिवत्वात् । अकारलोपे कृते तस्य स्थानिवत्वात् गुणवृद्धी न भविष्यतः ।

KA I,51.14-52.20 Ro I,166-169 parigaṇanam kartavyam . yaṅyakkyavalope pratiṣedhaḥ . yaṅyakkyavalope pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yaṅ: bebhiditā marīmṛjaḥ . yak: kuṣubhitā magadhakaḥ . kya: samidhitā dṛṣadakaḥ . valope : jīradānuḥ . kim prayojanam . numlopasrivyanubandhalope apratiṣedhārtham . numlope srivyanubandhalope ca pratiṣedhaḥ mā bhūt iti . numlope: abhāji rāgaḥ upabarhaṇam . sriveḥ : āsremāṇam . anubandhalope : lūñ lavitā lavitum . yadi parigaṇanam kriyate syadaḥ, praśrathaḥ, himaśrathaḥ iti atra api prāpnoti . vakṣyati etat nipātanāt syadādiṣu iti . tat tarhi parigaṇanam kartavyam . na kartavyam . numlope kasmāt na bhavati . ikprakaraṇāt numlope vṛddhiḥ . iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ na ca eṣā iglakṣaṇā vṛddhiḥ . yadi iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ syadaḥ, praśrathaḥ, himaśrathaḥ iti atra na prāpnoti . iha ca prāpnoti: avodaḥ, edhaḥ, odmaḥ iti . nipātanāt syadādiṣu . nipātanāt syadādiṣu pratiṣedhaḥ bhaviṣyati na ca bhaviṣyati . yadi iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ srivyanubandhalope katham sriveḥ āsremāṇam lūñ lavitā . pratyayāśrayatvāt anyatra siddham . ārdhadhātukanimitte lope pratiṣedhaḥ na ca eṣaḥ ārdhadhātukanimittaḥ lopaḥ . yadi ārdhadhātukanimitte lope pratiṣedhaḥ jīradānuḥ atra na prāpnoti . raki jyaḥ prasāraṇam . na etat jīveḥ rūpam . raki etat jyaḥ prasāraṇam . yāvatā ca idānīm raki jīveḥ api siddham bhavati . katham upabarhaṇam . bṛhiḥ prakṛtyantaram . katham jñāyate bṛhiḥ prakṛtyantaram iti . aci iti hi lopaḥ ucyate anajādau api dṛśyate: nibṛhyate . aniṭi iti ca ucyate . iḍādau api dṛśyate: nibarhitā nibarhitum iti . ajādau api na dṛśyate: bṛṃhayati bṛṃhakaḥ . tasmāt na arthaḥ parigaṇanena . yadi parigaṇanam na kriyate bhedyate chedyate atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . dhātulope iti na evam vijñāyate: dhātoḥ lopaḥ dhātulopaḥ, dhātulope iti . katham tarhi . dhātoḥ lopaḥ asmin tat idam dhātulopam, dhātulope iti . tasmāt iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ . yadi tarhi iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ pāpacakaḥ, pāpaṭhakaḥ, magadhakaḥ, dṛṣadakaḥ atra na prāpnoti . allopasya sthānivatvāt . akāralope kṛte tasya sthānivatvāt guṇavṛddhī na bhaviṣyataḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,५२।२१-५३।१५ रो इ,१६९-१७१ अनारम्भः वा । अनारम्भः वा पुनः अस्य योगस्य न्याय्यः । कथम् बेभिदिता, मरीमृजकः, कुषुभिता समिधिता इति । अत्र अपि अकारलोपे कृते तस्य स्थानिवत्वात् गुणवृद्धी न भविष्यतः । यत्र तर्हि स्थानिवद्भावः न अस्ति तदर्थम् अयम् योगः वक्तव्यः । क्व च स्थानिवद्भावः न अस्ति । यत्र हलचोः आदेशः: लोलुवः पोपुवः मरीमृजः सरीसृपः इति । अत्र अपि अकारलोपे कृते तस्य स्थानिवत्वात् गुणवृद्धी न भविष्यतः । लुकि कृते न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम्: लुक् क्रियताम् अल्लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अल्लोपः । नित्यः लुक् । कृते अपि अल्लोपे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । लुक् अपि अनित्यः । कथम् । अन्यस्य कृते अल्लोपे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । अनवकाशः तर्हि लुक्। सावकाशः लुक् । कः अवकाशः । अवशिष्टः । अथम् कथम् चित् अनवकाशः लुक् स्यात् एवम् अपि न दोषः । अल्लोपे योगविभागः करिष्यते : अतः लोपः । ततः यस्य : यस्य च लोपः भवति । अतः इति एव । किमर्थम् इदम् । लुकम् वक्ष्यति तद्बाधनार्थम् । ततो हलः । हलः उत्तरस्य च यस्य लोपः भवति इति । इह अपि परत्वात् योगविभागात् व लोपः लुकम् बाधेत: कृष्णः नोनाव वृषभः यदि इदम् । नोनूयतेः नोनाव । समानाश्रयः लुक् लोपेन बाध्यते । कः च समानाश्रयः । यः प्रत्ययाश्रयः । अत्र च प्राक् एव प्रत्ययोत्पत्तेः लुक् भवति । कथम् स्यदः, प्रश्रथः, हिमश्रथः, जीरदानुः, निकुचितः इति । उक्तम् शेषे । किम् उक्तम् । निपातनात् स्यदादिषु । प्रत्ययाश्रत्वात् अन्यत्र सिद्धम् । रकि ज्यः प्रसारणम् इति । निकुचिते अपि उक्तम् सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति ।

KA I,52.21-53.15 Ro I,169-171 anārambhaḥ vā . anārambhaḥ vā punaḥ asya yogasya nyāyyaḥ . katham bebhiditā, marīmṛjakaḥ, kuṣubhitā samidhitā iti . atra api akāralope kṛte tasya sthānivatvāt guṇavṛddhī na bhaviṣyataḥ . yatra tarhi sthānivadbhāvaḥ na asti tadartham ayam yogaḥ vaktavyaḥ . kva ca sthānivadbhāvaḥ na asti . yatra halacoḥ ādeśaḥ: loluvaḥ popuvaḥ marīmṛjaḥ sarīsṛpaḥ iti . atra api akāralope kṛte tasya sthānivatvāt guṇavṛddhī na bhaviṣyataḥ . luki kṛte na prāpnoti . idam iha sampradhāryam: luk kriyatām allopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt allopaḥ . nityaḥ luk . kṛte api allope prāpnoti akṛte api prāpnoti . luk api anityaḥ . katham . anyasya kṛte allope prāpnoti anyasya akṛte . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . anavakāśaḥ tarhi luk. sāvakāśaḥ luk . kaḥ avakāśaḥ . avaśiṣṭaḥ . atham katham cit anavakāśaḥ luk syāt evam api na doṣaḥ . allope yogavibhāgaḥ kariṣyate : ataḥ lopaḥ . tataḥ yasya : yasya ca lopaḥ bhavati . ataḥ iti eva . kimartham idam . lukam vakṣyati tadbādhanārtham . tato halaḥ . halaḥ uttarasya ca yasya lopaḥ bhavati iti . iha api paratvāt yogavibhāgāt va lopaḥ lukam bādheta: kṛṣṇaḥ nonāva vṛṣabhaḥ yadi idam . nonūyateḥ nonāva . samānāśrayaḥ luk lopena bādhyate . kaḥ ca samānāśrayaḥ . yaḥ pratyayāśrayaḥ . atra ca prāk eva pratyayotpatteḥ luk bhavati . katham syadaḥ, praśrathaḥ, himaśrathaḥ, jīradānuḥ, nikucitaḥ iti . uktam śeṣe . kim uktam . nipātanāt syadādiṣu . pratyayāśratvāt anyatra siddham . raki jyaḥ prasāraṇam iti . nikucite api uktam sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.