क्अ इ,५१।१४-५२।२० रो इ,१६६-१६९ परिगणनम् कर्तव्यम् । यङ्यक्क्यवलोपे प्रतिषेधः । यङ्यक्क्यवलोपे प्रतिषेधः वक्तव्यः । यङ्: बेभिदिता मरीमृजः । यक्: कुषुभिता मगधकः । क्य: समिधिता दृषदकः । वलोपे : जीरदानुः । किम् प्रयोजनम् । नुम्लोपस्रिव्यनुबन्धलोपे अप्रतिषेधार्थम् । नुम्लोपे स्रिव्यनुबन्धलोपे च प्रतिषेधः मा भूत् इति । नुम्लोपे: अभाजि रागः उपबर्हणम् । स्रिवेः : आस्रेमाणम् । अनुबन्धलोपे : लूञ् लविता लवितुम् । यदि परिगणनम् क्रियते स्यदः, प्रश्रथः, हिमश्रथः इति अत्र अपि प्राप्नोति । वक्ष्यति एतत् निपातनात् स्यदादिषु इति । तत् तर्हि परिगणनम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । नुम्लोपे कस्मात् न भवति । इक्प्रकरणात् नुम्लोपे वृद्धिः । इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः न च एषा इग्लक्षणा वृद्धिः । यदि इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः स्यदः, प्रश्रथः, हिमश्रथः इति अत्र न प्राप्नोति । इह च प्राप्नोति: अवोदः, एधः, ओद्मः इति । निपातनात् स्यदादिषु । निपातनात् स्यदादिषु प्रतिषेधः भविष्यति न च भविष्यति । यदि इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः स्रिव्यनुबन्धलोपे कथम् स्रिवेः आस्रेमाणम् लूञ् लविता । प्रत्ययाश्रयत्वात् अन्यत्र सिद्धम् । आर्धधातुकनिमित्ते लोपे प्रतिषेधः न च एषः आर्धधातुकनिमित्तः लोपः । यदि आर्धधातुकनिमित्ते लोपे प्रतिषेधः जीरदानुः अत्र न प्राप्नोति । रकि ज्यः प्रसारणम् । न एतत् जीवेः रूपम् । रकि एतत् ज्यः प्रसारणम् । यावता च इदानीम् रकि जीवेः अपि सिद्धम् भवति । कथम् उपबर्हणम् । बृहिः प्रकृत्यन्तरम् । कथम् ज्ञायते बृहिः प्रकृत्यन्तरम् इति । अचि इति हि लोपः उच्यते अनजादौ अपि दृश्यते: निबृह्यते । अनिटि इति च उच्यते । इडादौ अपि दृश्यते: निबर्हिता निबर्हितुम् इति । अजादौ अपि न दृश्यते: बृंहयति बृंहकः । तस्मात् न अर्थः परिगणनेन । यदि परिगणनम् न क्रियते भेद्यते छेद्यते अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । धातुलोपे इति न एवम् विज्ञायते: धातोः लोपः धातुलोपः, धातुलोपे इति । कथम् तर्हि । धातोः लोपः अस्मिन् तत् इदम् धातुलोपम्, धातुलोपे इति । तस्मात् इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः । यदि तर्हि इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः पापचकः, पापठकः, मगधकः, दृषदकः अत्र न प्राप्नोति । अल्लोपस्य स्थानिवत्वात् । अकारलोपे कृते तस्य स्थानिवत्वात् गुणवृद्धी न भविष्यतः ।
KA I,51.14-52.20 Ro I,166-169 parigaṇanam kartavyam . yaṅyakkyavalope pratiṣedhaḥ . yaṅyakkyavalope pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yaṅ: bebhiditā marīmṛjaḥ . yak: kuṣubhitā magadhakaḥ . kya: samidhitā dṛṣadakaḥ . valope : jīradānuḥ . kim prayojanam . numlopasrivyanubandhalope apratiṣedhārtham . numlope srivyanubandhalope ca pratiṣedhaḥ mā bhūt iti . numlope: abhāji rāgaḥ upabarhaṇam . sriveḥ : āsremāṇam . anubandhalope : lūñ lavitā lavitum . yadi parigaṇanam kriyate syadaḥ, praśrathaḥ, himaśrathaḥ iti atra api prāpnoti . vakṣyati etat nipātanāt syadādiṣu iti . tat tarhi parigaṇanam kartavyam . na kartavyam . numlope kasmāt na bhavati . ikprakaraṇāt numlope vṛddhiḥ . iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ na ca eṣā iglakṣaṇā vṛddhiḥ . yadi iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ syadaḥ, praśrathaḥ, himaśrathaḥ iti atra na prāpnoti . iha ca prāpnoti: avodaḥ, edhaḥ, odmaḥ iti . nipātanāt syadādiṣu . nipātanāt syadādiṣu pratiṣedhaḥ bhaviṣyati na ca bhaviṣyati . yadi iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ srivyanubandhalope katham sriveḥ āsremāṇam lūñ lavitā . pratyayāśrayatvāt anyatra siddham . ārdhadhātukanimitte lope pratiṣedhaḥ na ca eṣaḥ ārdhadhātukanimittaḥ lopaḥ . yadi ārdhadhātukanimitte lope pratiṣedhaḥ jīradānuḥ atra na prāpnoti . raki jyaḥ prasāraṇam . na etat jīveḥ rūpam . raki etat jyaḥ prasāraṇam . yāvatā ca idānīm raki jīveḥ api siddham bhavati . katham upabarhaṇam . bṛhiḥ prakṛtyantaram . katham jñāyate bṛhiḥ prakṛtyantaram iti . aci iti hi lopaḥ ucyate anajādau api dṛśyate: nibṛhyate . aniṭi iti ca ucyate . iḍādau api dṛśyate: nibarhitā nibarhitum iti . ajādau api na dṛśyate: bṛṃhayati bṛṃhakaḥ . tasmāt na arthaḥ parigaṇanena . yadi parigaṇanam na kriyate bhedyate chedyate atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . dhātulope iti na evam vijñāyate: dhātoḥ lopaḥ dhātulopaḥ, dhātulope iti . katham tarhi . dhātoḥ lopaḥ asmin tat idam dhātulopam, dhātulope iti . tasmāt iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ . yadi tarhi iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ pāpacakaḥ, pāpaṭhakaḥ, magadhakaḥ, dṛṣadakaḥ atra na prāpnoti . allopasya sthānivatvāt . akāralope kṛte tasya sthānivatvāt guṇavṛddhī na bhaviṣyataḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.