क्अ इ,१०४।८-१०५।१३ रो इ,३२८-३३२ साध्वनुशासने अस्मिन् यस्य विभाषा तस्य साधुत्वम् । साध्वनुशासने अस्मिन् शास्त्रे यस्य विभाषा क्रियते सः विभाषा साधुः स्यात् । समासः च एव हि विभाषा । तेन समासस्य एव विभाषा साधुत्वम् स्यात् । अस्तु । यः साधुः सः प्रयोक्ष्यते। असाधुः न प्रयोक्ष्यते । न च एव हि कदा चित् राजपुरुषः इति अस्याम् अवस्थायाम् असाधुत्वम् इष्यते । अपि च द्वेधाप्रतिपत्तिः । द्वैधम् शब्दानाम् अप्रतिपत्तिः । इच्छामः च पुनः विभाषाप्रदेशेषु द्वैधम् शब्दानाम् प्रतिपत्तिः स्यात् इति तत् च न सिध्यति । यस्य पुनः कार्याः शब्दाः विभाषा असौ समासम् निर्वर्तयति । यस्य अपि नित्याः शब्दाः तस्य अपि एषः न दोषः । कथम् । न विभाषाग्रहणेन साधुत्वम् अभिसम्बध्यते । किम् तर्हि । समाससञ्ज्ञा अभिसम्बध्यते : समासः इति एषा सञ्ज्ञा विभाषा भवति इति । तत् यथा : मेध्यः पशुः विभाषितः । मेध्यः अनड्वान् विभाषितः इति । न एतत् विचार्यते : अनड्वान् न अनड्वान् इति । किम् तर्हि आलब्धव्यः न आलब्धव्यः इति । कार्ये युगपदन्वाचययौगपद्यम् । कार्येषु शब्देषु युगपत् अन्वाचयेन च यत् उच्यते तस्य युगपद्वचनता प्राप्नोति : तव्यत्तव्यानीयरः , ढक् च मण्डूकात् इति । यस्य पुनः नित्याः शब्दाः प्रयुक्तानाम् असौ साधुत्वम् अन्वाचष्टे । ननु च यस्य अपि कार्याः तस्य अपि एषः न दोषः । कथम् । प्रत्ययः परः भवति इति उच्यते । न च एकस्याः प्रकृतेः अनेकस्य प्रत्ययस्य युगपत् परत्वेन सम्भवः अस्ति । न अपि ब्रूमः प्रत्ययमाला प्राप्नोति । किम् तर्हि । कर्तव्यम् इति प्रयोक्तव्ये युगपत् द्वितीयस्य तृतीयस्य च प्रयोगः प्राप्नोति । न एषः दोषः । अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थम् सम्प्रत्याययिष्यामि इति शब्दः प्रयुज्यते । तत्र एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । आचार्यदेशशीलने च तद्विषयता । आचार्यदेशशीलनेन यत् उच्यते तस्य तद्विषयता प्राप्नोति । इकः ह्रस्वः अङ्यः गालवस्य प्राचाम् अवृद्धात् फिन् बहुलम् इति गालवाः एव ह्रस्वान् प्रयुञ्जीरन् प्राक्षु च एव हि फिन् स्यात् । तत् यथा : जमदग्निः वै एतत् पञ्चमम् अवदानम् अवाद्यत् तस्मात् न अजामदग्न्यः पञ्चावत्तम् जुहोति । यस्य पुनः नित्याः शब्दाः गालवग्रहणम् तस्य पूजार्थम् देशग्रहणम् च कीर्त्यर्थम् । ननु च यस्य अपि कार्याः तस्य अपि पूजार्थम् गालवग्रहणम् स्यात् देशग्रहम् च कीर्त्यर्थम् । तत्कीर्तने च द्वेधाप्रतिपत्तिः । तत्कीर्तने च द्वैधम् शब्दानाम् अप्रतिपत्तिः स्यात् । इच्छामः च पुनः आचार्यग्रहणेषु देशग्रहणेषु च द्वैधम् शब्दानाम् प्रतिपत्तिः स्यात् इति तत् च न सिध्यति ।
KA I,104.8-105.13 Ro I,328-332 sādhvanuśāsane asmin yasya vibhāṣā tasya sādhutvam . sādhvanuśāsane asmin śāstre yasya vibhāṣā kriyate saḥ vibhāṣā sādhuḥ syāt . samāsaḥ ca eva hi vibhāṣā . tena samāsasya eva vibhāṣā sādhutvam syāt . astu . yaḥ sādhuḥ saḥ prayokṣyate. asādhuḥ na prayokṣyate . na ca eva hi kadā cit rājapuruṣaḥ iti asyām avasthāyām asādhutvam iṣyate . api ca dvedhāpratipattiḥ . dvaidham śabdānām apratipattiḥ . icchāmaḥ ca punaḥ vibhāṣāpradeśeṣu dvaidham śabdānām pratipattiḥ syāt iti tat ca na sidhyati . yasya punaḥ kāryāḥ śabdāḥ vibhāṣā asau samāsam nirvartayati . yasya api nityāḥ śabdāḥ tasya api eṣaḥ na doṣaḥ . katham . na vibhāṣāgrahaṇena sādhutvam abhisambadhyate . kim tarhi . samāsasañjñā abhisambadhyate : samāsaḥ iti eṣā sañjñā vibhāṣā bhavati iti . tat yathā : medhyaḥ paśuḥ vibhāṣitaḥ . medhyaḥ anaḍvān vibhāṣitaḥ iti . na etat vicāryate : anaḍvān na anaḍvān iti . kim tarhi ālabdhavyaḥ na ālabdhavyaḥ iti . kārye yugapadanvācayayaugapadyam . kāryeṣu śabdeṣu yugapat anvācayena ca yat ucyate tasya yugapadvacanatā prāpnoti : tavyattavyānīyaraḥ , ḍhak ca maṇḍūkāt iti . yasya punaḥ nityāḥ śabdāḥ prayuktānām asau sādhutvam anvācaṣṭe . nanu ca yasya api kāryāḥ tasya api eṣaḥ na doṣaḥ . katham . pratyayaḥ paraḥ bhavati iti ucyate . na ca ekasyāḥ prakṛteḥ anekasya pratyayasya yugapat paratvena sambhavaḥ asti . na api brūmaḥ pratyayamālā prāpnoti . kim tarhi . kartavyam iti prayoktavye yugapat dvitīyasya tṛtīyasya ca prayogaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ . artham sampratyāyayiṣyāmi iti śabdaḥ prayujyate . tatra ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam uktārthānām aprayogaḥ iti . ācāryadeśaśīlane ca tadviṣayatā . ācāryadeśaśīlanena yat ucyate tasya tadviṣayatā prāpnoti . ikaḥ hrasvaḥ aṅyaḥ gālavasya prācām avṛddhāt phin bahulam iti gālavāḥ eva hrasvān prayuñjīran prākṣu ca eva hi phin syāt . tat yathā : jamadagniḥ vai etat pañcamam avadānam avādyat tasmāt na ajāmadagnyaḥ pañcāvattam juhoti . yasya punaḥ nityāḥ śabdāḥ gālavagrahaṇam tasya pūjārtham deśagrahaṇam ca kīrtyartham . nanu ca yasya api kāryāḥ tasya api pūjārtham gālavagrahaṇam syāt deśagraham ca kīrtyartham . tatkīrtane ca dvedhāpratipattiḥ . tatkīrtane ca dvaidham śabdānām apratipattiḥ syāt . icchāmaḥ ca punaḥ ācāryagrahaṇeṣu deśagrahaṇeṣu ca dvaidham śabdānām pratipattiḥ syāt iti tat ca na sidhyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.