Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.44

क्अ इ,१०१।१८-१०२।१० रो इ,३२२-३२३ न वा इति विभाषायाम् अर्थसञ्ज्ञाकरणम् । न वा इति विभाषायाम् अर्थस्य सञ्ज्ञा कर्तव्या । नवाशब्दस्य यः अर्थः तस्य सञ्ज्ञा भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । शब्दसञ्ज्ञायाम् हि अर्थासम्प्रत्ययः यथा अन्यत्र । शब्दसञ्ज्ञायाम् हि सत्याम् अर्थस्य असम्प्रत्ययः स्यात् यथा अन्यत्र । अन्यत्र अपि शब्दसञ्ज्ञायाम् शब्दस्य सम्प्रत्ययः भवति न अर्थस्य । क्व अन्यत्र । दाधाः घु अदाप् तरप्तमपौ घः इति घुग्रहणेषु घग्रहणेषु च शब्दस्य सम्प्रत्ययः भवति न अर्थस्य । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इतिकरणः अर्थनिर्देशार्थः । इतिकरणः क्रियते । सः अर्थनिर्देशार्थः भविष्यति । किम् गतम् एतत् इतिना आहोस्वित् शबाधिक्यात् अर्थाधिक्यम् । गतम् इति आह । कुतः । लोकतः । तत् यथा लोके गौः अयम् इति आह इति गोशब्दात् इतिकरणः परः प्रयुज्यमानः गोशब्दम् स्वस्मात् पदार्थात् प्रच्यावयति । सः असौ स्वस्मात् पदार्थात् प्रच्युतः या असौ अर्थपदार्थकता तस्याः शब्दपदार्थकः सम्पद्यते । एवम् इह अपि नवाशब्दात् इतिकरणः परः प्रयुज्यमानः नवाशब्दम् स्वस्मात् पदार्थात् प्रच्यावयति । सः असौ स्वस्मात् पदार्थात् प्रच्युतः या असौ शब्दपदार्थकता तस्याः लौकिकम् अर्थम् सम्प्रत्याययति । न वा इति यत् गम्यते न वा इति यत् प्रतीयते इति ।

KA I,101.18-102.10 Ro I,322-323 na vā iti vibhāṣāyām arthasañjñākaraṇam . na vā iti vibhāṣāyām arthasya sañjñā kartavyā . navāśabdasya yaḥ arthaḥ tasya sañjñā bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . śabdasañjñāyām hi arthāsampratyayaḥ yathā anyatra . śabdasañjñāyām hi satyām arthasya asampratyayaḥ syāt yathā anyatra . anyatra api śabdasañjñāyām śabdasya sampratyayaḥ bhavati na arthasya . kva anyatra . dādhāḥ ghu adāp taraptamapau ghaḥ iti ghugrahaṇeṣu ghagrahaṇeṣu ca śabdasya sampratyayaḥ bhavati na arthasya . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . itikaraṇaḥ arthanirdeśārthaḥ . itikaraṇaḥ kriyate . saḥ arthanirdeśārthaḥ bhaviṣyati . kim gatam etat itinā āhosvit śabādhikyāt arthādhikyam . gatam iti āha . kutaḥ . lokataḥ . tat yathā loke gauḥ ayam iti āha iti gośabdāt itikaraṇaḥ paraḥ prayujyamānaḥ gośabdam svasmāt padārthāt pracyāvayati . saḥ asau svasmāt padārthāt pracyutaḥ yā asau arthapadārthakatā tasyāḥ śabdapadārthakaḥ sampadyate . evam iha api navāśabdāt itikaraṇaḥ paraḥ prayujyamānaḥ navāśabdam svasmāt padārthāt pracyāvayati . saḥ asau svasmāt padārthāt pracyutaḥ yā asau śabdapadārthakatā tasyāḥ laukikam artham sampratyāyayati . na vā iti yat gamyate na vā iti yat pratīyate iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१०२।११-१०३।२ रो इ,३२४-३२५ समानशब्दप्रतिषेधः । समानशब्दानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः : नवा कुण्डिका नवा घटिका इति । किम् च स्यात् यदि एतेषाम् अपि विभाषासञ्ज्ञा स्यात् । विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ : दक्षिणपूर्वस्याम् शालायाम् । अचिरकृतायाम् सम्प्रत्ययः स्यात् । न वा विधिपूर्वकत्वात् प्रतिषेधसमप्रत्ययः यथा लोके । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । विधिपूर्वकत्वात् । विधाय किम् चित् न वा इति उच्यते । तेन प्रतिषेधवाचिनः समप्रत्ययः भवति । तत् यथा लोके : ग्रामः भवता गन्तव्यः न वा । न इति गम्यते । अस्ति कार्णम् येन लोके प्रतिषेधवाचिनः समप्रत्ययः भवति । किम् कारणम् । विलिङ्गम् हि भवान् लोके निर्देशम् करोति । आङ्ग हि समानलिङ्गः निर्देशः क्रियताम् प्रत्यग्रवाचिनः सम्प्रत्ययः भविष्यति । तत् यथा : ग्रामः भवता गन्तव्यः नवः । प्रत्यग्रः इति गम्यते । एतत् च एव न जानीमः : क्व चित् व्याकरणे समानलिङ्गः निर्देशः क्रियते इति । अपि च कामचारः प्रयोक्तुः शब्दानाम् अभिसम्बन्धे । तत् यथा : यवागूः भवता भोक्तव्या नवा । यदा यवागूशब्दः भुजिना अभिसम्बध्यते भुजिः नवाशब्देन तदा प्रतिषेधवाचिनः सम्प्रत्ययः भवति : यवागूः भवता भोक्तव्या नवा । न इति गम्यते । यदा यवागूशब्दः नवाशब्देन अभिसम्बध्यते न भुजिना तदा प्रत्यग्रवाचिनः सम्प्रत्ययः भवति : यवागूः नवा भवता भोक्तव्या । प्रत्यग्रा इति गम्यते । न च इह वयम् विभाषाग्रहणेन सर्वादीनि अभिसम्बध्नीमः : दिक्समासे बहुव्रीहौ सर्वादीनि विभाषा भवन्ति इति । किम् तर्हि । भवतिः अभिसम्बध्यते : दिक्समासे बहुव्रीहौ सर्वादीनि भवन्ति विभाषा इति ।

KA I,102.11-103.2 Ro I,324-325 samānaśabdapratiṣedhaḥ . samānaśabdānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : navā kuṇḍikā navā ghaṭikā iti . kim ca syāt yadi eteṣām api vibhāṣāsañjñā syāt . vibhāṣā diksamāse bahuvrīhau : dakṣiṇapūrvasyām śālāyām . acirakṛtāyām sampratyayaḥ syāt . na vā vidhipūrvakatvāt pratiṣedhasamapratyayaḥ yathā loke . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . vidhipūrvakatvāt . vidhāya kim cit na vā iti ucyate . tena pratiṣedhavācinaḥ samapratyayaḥ bhavati . tat yathā loke : grāmaḥ bhavatā gantavyaḥ na vā . na iti gamyate . asti kārṇam yena loke pratiṣedhavācinaḥ samapratyayaḥ bhavati . kim kāraṇam . viliṅgam hi bhavān loke nirdeśam karoti . āṅga hi samānaliṅgaḥ nirdeśaḥ kriyatām pratyagravācinaḥ sampratyayaḥ bhaviṣyati . tat yathā : grāmaḥ bhavatā gantavyaḥ navaḥ . pratyagraḥ iti gamyate . etat ca eva na jānīmaḥ : kva cit vyākaraṇe samānaliṅgaḥ nirdeśaḥ kriyate iti . api ca kāmacāraḥ prayoktuḥ śabdānām abhisambandhe . tat yathā : yavāgūḥ bhavatā bhoktavyā navā . yadā yavāgūśabdaḥ bhujinā abhisambadhyate bhujiḥ navāśabdena tadā pratiṣedhavācinaḥ sampratyayaḥ bhavati : yavāgūḥ bhavatā bhoktavyā navā . na iti gamyate . yadā yavāgūśabdaḥ navāśabdena abhisambadhyate na bhujinā tadā pratyagravācinaḥ sampratyayaḥ bhavati : yavāgūḥ navā bhavatā bhoktavyā . pratyagrā iti gamyate . na ca iha vayam vibhāṣāgrahaṇena sarvādīni abhisambadhnīmaḥ : diksamāse bahuvrīhau sarvādīni vibhāṣā bhavanti iti . kim tarhi . bhavatiḥ abhisambadhyate : diksamāse bahuvrīhau sarvādīni bhavanti vibhāṣā iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१०३।३-१०४।७ रो इ,३२५-३२८ विध्यनित्यत्वम् अनुपपन्नम् प्रतिषेधसञ्ज्ञाकरणात् । विध्यनित्यत्वम् न उपपद्यते : शुशाव , शुशुवतुः , शुशुवुः , शिश्वाय , शिश्वियतुः , शिश्वियुः । किम् कारणम् । प्रतिषेधसञ्ज्ञाकरणात् । प्रतिषेधस्य इयम् सञ्ज्ञा क्रियते । तेन विभाषाप्रदेशेषु प्रतिषेधस्य एव सम्प्रत्ययः स्यात् । सिद्धम् तु प्रसज्यप्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रसज्यप्रतिषेधात् । प्रसज्य किम् चित् न वा इति उच्यते । तेन उभयम् भविष्यति । विप्रतिषिद्धम् तु । विप्रतिषिद्धम् तु भवति । अत्र न ज्ञायते : केन अभिप्रायेण प्रसजति केन निवृत्तिम् करोति इति । न वा प्रसङ्गसामर्थ्यात् अन्यत्र प्रतिषेधविषयात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । प्रसङ्गसामर्थ्यात् । प्रसङ्गसामर्थ्यात् च विधिः भविष्यति अन्यत्र प्रतिषेधविषयात् प्रतिषेधसामर्थ्यात् च प्रतिषेधः भविष्यति अन्यत्र विधिविषयात् । तत् एतत् क्व सिद्धम् भवति । या अप्राप्ते विभाषा । या हि प्राप्ते कृतसामर्थ्यः तत्र पूर्वेण विधिः इति कृत्वा प्रतिषेधस्य एव सम्प्रत्ययः स्यात् । एतत् अपि सिद्धम् । कथम् । विभाषा इति महतीसञ्ज्ञा क्रियते । सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत् प्रयोजनम् उभयोः सञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत : न इति च वा इति च । तत्र या तावत् अप्राप्ते विभाषा तत्र प्रतिषेध्यम् न अस्ति इति कृत्वा वा इति अनेन विकल्पः भविष्यति । या हि प्राप्ते विभाषा तत्र उभयम् उपस्थितम् भवति : न इति च वा इति च । तत्र न इति अनेन प्रतिषिद्धे वा इति अनेन विकल्पः भविष्यति । एवम् अपि विप्रतिषेधयोः युगपद्वचनानुपपत्तिः । विप्रतिषेधयोः युगपद्वचनम् न उपपद्यते : शुशाव शुशुवतुः शुशुवुः शिश्वाय शिश्वियतुः शिश्वियुः । किम् कारणम् । भवति इति चेत् न प्रतिषेधः । भवति इति चेत् प्रतिषेधः न प्राप्नोति । न इति चेत् न विधिः । न इत् चेत् विधिः न सिध्यति । सिद्धम् तु पूर्वस्य उत्तरेण बाधितत्वात् । सिद्धम् एतत्। कथम् । पूर्वविधिम् उत्तर्विधिः बाधते । इतिकरणः अर्थनिर्देशाऋथः इति उक्तम् ।

KA I,103.3-104.7 Ro I,325-328 vidhyanityatvam anupapannam pratiṣedhasañjñākaraṇāt . vidhyanityatvam na upapadyate : śuśāva , śuśuvatuḥ , śuśuvuḥ , śiśvāya , śiśviyatuḥ , śiśviyuḥ . kim kāraṇam . pratiṣedhasañjñākaraṇāt . pratiṣedhasya iyam sañjñā kriyate . tena vibhāṣāpradeśeṣu pratiṣedhasya eva sampratyayaḥ syāt . siddham tu prasajyapratiṣedhāt . siddham etat . katham . prasajyapratiṣedhāt . prasajya kim cit na vā iti ucyate . tena ubhayam bhaviṣyati . vipratiṣiddham tu . vipratiṣiddham tu bhavati . atra na jñāyate : kena abhiprāyeṇa prasajati kena nivṛttim karoti iti . na vā prasaṅgasāmarthyāt anyatra pratiṣedhaviṣayāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . prasaṅgasāmarthyāt . prasaṅgasāmarthyāt ca vidhiḥ bhaviṣyati anyatra pratiṣedhaviṣayāt pratiṣedhasāmarthyāt ca pratiṣedhaḥ bhaviṣyati anyatra vidhiviṣayāt . tat etat kva siddham bhavati . yā aprāpte vibhāṣā . yā hi prāpte kṛtasāmarthyaḥ tatra pūrveṇa vidhiḥ iti kṛtvā pratiṣedhasya eva sampratyayaḥ syāt . etat api siddham . katham . vibhāṣā iti mahatīsañjñā kriyate . sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham hi sañjñākaraṇam . tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam ubhayoḥ sañjñā yathā vijñāyeta : na iti ca vā iti ca . tatra yā tāvat aprāpte vibhāṣā tatra pratiṣedhyam na asti iti kṛtvā vā iti anena vikalpaḥ bhaviṣyati . yā hi prāpte vibhāṣā tatra ubhayam upasthitam bhavati : na iti ca vā iti ca . tatra na iti anena pratiṣiddhe vā iti anena vikalpaḥ bhaviṣyati . evam api vipratiṣedhayoḥ yugapadvacanānupapattiḥ . vipratiṣedhayoḥ yugapadvacanam na upapadyate : śuśāva śuśuvatuḥ śuśuvuḥ śiśvāya śiśviyatuḥ śiśviyuḥ . kim kāraṇam . bhavati iti cet na pratiṣedhaḥ . bhavati iti cet pratiṣedhaḥ na prāpnoti . na iti cet na vidhiḥ . na it cet vidhiḥ na sidhyati . siddham tu pūrvasya uttareṇa bādhitatvāt . siddham etat. katham . pūrvavidhim uttarvidhiḥ bādhate . itikaraṇaḥ arthanirdeśāṛthaḥ iti uktam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१०४।८-१०५।१३ रो इ,३२८-३३२ साध्वनुशासने अस्मिन् यस्य विभाषा तस्य साधुत्वम् । साध्वनुशासने अस्मिन् शास्त्रे यस्य विभाषा क्रियते सः विभाषा साधुः स्यात् । समासः च एव हि विभाषा । तेन समासस्य एव विभाषा साधुत्वम् स्यात् । अस्तु । यः साधुः सः प्रयोक्ष्यते। असाधुः न प्रयोक्ष्यते । न च एव हि कदा चित् राजपुरुषः इति अस्याम् अवस्थायाम् असाधुत्वम् इष्यते । अपि च द्वेधाप्रतिपत्तिः । द्वैधम् शब्दानाम् अप्रतिपत्तिः । इच्छामः च पुनः विभाषाप्रदेशेषु द्वैधम् शब्दानाम् प्रतिपत्तिः स्यात् इति तत् च न सिध्यति । यस्य पुनः कार्याः शब्दाः विभाषा असौ समासम् निर्वर्तयति । यस्य अपि नित्याः शब्दाः तस्य अपि एषः न दोषः । कथम् । न विभाषाग्रहणेन साधुत्वम् अभिसम्बध्यते । किम् तर्हि । समाससञ्ज्ञा अभिसम्बध्यते : समासः इति एषा सञ्ज्ञा विभाषा भवति इति । तत् यथा : मेध्यः पशुः विभाषितः । मेध्यः अनड्वान् विभाषितः इति । न एतत् विचार्यते : अनड्वान् न अनड्वान् इति । किम् तर्हि आलब्धव्यः न आलब्धव्यः इति । कार्ये युगपदन्वाचययौगपद्यम् । कार्येषु शब्देषु युगपत् अन्वाचयेन च यत् उच्यते तस्य युगपद्वचनता प्राप्नोति : तव्यत्तव्यानीयरः , ढक् च मण्डूकात् इति । यस्य पुनः नित्याः शब्दाः प्रयुक्तानाम् असौ साधुत्वम् अन्वाचष्टे । ननु च यस्य अपि कार्याः तस्य अपि एषः न दोषः । कथम् । प्रत्ययः परः भवति इति उच्यते । न च एकस्याः प्रकृतेः अनेकस्य प्रत्ययस्य युगपत् परत्वेन सम्भवः अस्ति । न अपि ब्रूमः प्रत्ययमाला प्राप्नोति । किम् तर्हि । कर्तव्यम् इति प्रयोक्तव्ये युगपत् द्वितीयस्य तृतीयस्य च प्रयोगः प्राप्नोति । न एषः दोषः । अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थम् सम्प्रत्याययिष्यामि इति शब्दः प्रयुज्यते । तत्र एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । आचार्यदेशशीलने च तद्विषयता । आचार्यदेशशीलनेन यत् उच्यते तस्य तद्विषयता प्राप्नोति । इकः ह्रस्वः अङ्यः गालवस्य प्राचाम् अवृद्धात् फिन् बहुलम् इति गालवाः एव ह्रस्वान् प्रयुञ्जीरन् प्राक्षु च एव हि फिन् स्यात् । तत् यथा : जमदग्निः वै एतत् पञ्चमम् अवदानम् अवाद्यत् तस्मात् न अजामदग्न्यः पञ्चावत्तम् जुहोति । यस्य पुनः नित्याः शब्दाः गालवग्रहणम् तस्य पूजार्थम् देशग्रहणम् च कीर्त्यर्थम् । ननु च यस्य अपि कार्याः तस्य अपि पूजार्थम् गालवग्रहणम् स्यात् देशग्रहम् च कीर्त्यर्थम् । तत्कीर्तने च द्वेधाप्रतिपत्तिः । तत्कीर्तने च द्वैधम् शब्दानाम् अप्रतिपत्तिः स्यात् । इच्छामः च पुनः आचार्यग्रहणेषु देशग्रहणेषु च द्वैधम् शब्दानाम् प्रतिपत्तिः स्यात् इति तत् च न सिध्यति ।

KA I,104.8-105.13 Ro I,328-332 sādhvanuśāsane asmin yasya vibhāṣā tasya sādhutvam . sādhvanuśāsane asmin śāstre yasya vibhāṣā kriyate saḥ vibhāṣā sādhuḥ syāt . samāsaḥ ca eva hi vibhāṣā . tena samāsasya eva vibhāṣā sādhutvam syāt . astu . yaḥ sādhuḥ saḥ prayokṣyate. asādhuḥ na prayokṣyate . na ca eva hi kadā cit rājapuruṣaḥ iti asyām avasthāyām asādhutvam iṣyate . api ca dvedhāpratipattiḥ . dvaidham śabdānām apratipattiḥ . icchāmaḥ ca punaḥ vibhāṣāpradeśeṣu dvaidham śabdānām pratipattiḥ syāt iti tat ca na sidhyati . yasya punaḥ kāryāḥ śabdāḥ vibhāṣā asau samāsam nirvartayati . yasya api nityāḥ śabdāḥ tasya api eṣaḥ na doṣaḥ . katham . na vibhāṣāgrahaṇena sādhutvam abhisambadhyate . kim tarhi . samāsasañjñā abhisambadhyate : samāsaḥ iti eṣā sañjñā vibhāṣā bhavati iti . tat yathā : medhyaḥ paśuḥ vibhāṣitaḥ . medhyaḥ anaḍvān vibhāṣitaḥ iti . na etat vicāryate : anaḍvān na anaḍvān iti . kim tarhi ālabdhavyaḥ na ālabdhavyaḥ iti . kārye yugapadanvācayayaugapadyam . kāryeṣu śabdeṣu yugapat anvācayena ca yat ucyate tasya yugapadvacanatā prāpnoti : tavyattavyānīyaraḥ , ḍhak ca maṇḍūkāt iti . yasya punaḥ nityāḥ śabdāḥ prayuktānām asau sādhutvam anvācaṣṭe . nanu ca yasya api kāryāḥ tasya api eṣaḥ na doṣaḥ . katham . pratyayaḥ paraḥ bhavati iti ucyate . na ca ekasyāḥ prakṛteḥ anekasya pratyayasya yugapat paratvena sambhavaḥ asti . na api brūmaḥ pratyayamālā prāpnoti . kim tarhi . kartavyam iti prayoktavye yugapat dvitīyasya tṛtīyasya ca prayogaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ . artham sampratyāyayiṣyāmi iti śabdaḥ prayujyate . tatra ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam uktārthānām aprayogaḥ iti . ācāryadeśaśīlane ca tadviṣayatā . ācāryadeśaśīlanena yat ucyate tasya tadviṣayatā prāpnoti . ikaḥ hrasvaḥ aṅyaḥ gālavasya prācām avṛddhāt phin bahulam iti gālavāḥ eva hrasvān prayuñjīran prākṣu ca eva hi phin syāt . tat yathā : jamadagniḥ vai etat pañcamam avadānam avādyat tasmāt na ajāmadagnyaḥ pañcāvattam juhoti . yasya punaḥ nityāḥ śabdāḥ gālavagrahaṇam tasya pūjārtham deśagrahaṇam ca kīrtyartham . nanu ca yasya api kāryāḥ tasya api pūjārtham gālavagrahaṇam syāt deśagraham ca kīrtyartham . tatkīrtane ca dvedhāpratipattiḥ . tatkīrtane ca dvaidham śabdānām apratipattiḥ syāt . icchāmaḥ ca punaḥ ācāryagrahaṇeṣu deśagrahaṇeṣu ca dvaidham śabdānām pratipattiḥ syāt iti tat ca na sidhyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१०५।१४-२० रो इ,३३२-३३३ अशिष्यः वा विदितत्वात् । अशिष्यः वा पुनः अयम् योगः । किम् कारणम् । विदितत्वात् । यत् अनेन योगेन प्रार्थ्यते तस्य अर्थस्य विदितत्वात् । ये अपि हि एताम् सञ्ज्ञाम् न आरभन्ते ते अपि विभाषा इति उक्ते अनित्यत्वम् अवगच्छन्ति । याज्ञिकाः खलु अपि सञ्ज्ञाम् अनारभमाणाः विभाषा इति उक्ते अनित्यत्वम् अवगच्छन्ति । तत् यथा । मेध्यः पशुः विभाषितः । मेध्यः अनड्वान् विभाषितः इति । आलब्धव्यः न आलब्धव्यः इति गम्यते । आचार्यः खलु अपि सञ्ज्ञाम् आरभमाणः भूयिष्ठम् अन्यैः अपि शब्दैः एतम् अर्थम् सम्प्रत्याययति बहुलम् अन्यतरस्याम् उभयथा वा एकेषाम् इति ।

KA I,105.14-20 Ro I,332-333 aśiṣyaḥ vā viditatvāt . aśiṣyaḥ vā punaḥ ayam yogaḥ . kim kāraṇam . viditatvāt . yat anena yogena prārthyate tasya arthasya viditatvāt . ye api hi etām sañjñām na ārabhante te api vibhāṣā iti ukte anityatvam avagacchanti . yājñikāḥ khalu api sañjñām anārabhamāṇāḥ vibhāṣā iti ukte anityatvam avagacchanti . tat yathā . medhyaḥ paśuḥ vibhāṣitaḥ . medhyaḥ anaḍvān vibhāṣitaḥ iti . ālabdhavyaḥ na ālabdhavyaḥ iti gamyate . ācāryaḥ khalu api sañjñām ārabhamāṇaḥ bhūyiṣṭham anyaiḥ api śabdaiḥ etam artham sampratyāyayati bahulam anyatarasyām ubhayathā vā ekeṣām iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१०५।२१-१०८।७ रो इ,३३३-३३९ अप्राप्ते त्रिसंशयाः । इतः उत्तरम् याः विभाषाः अनुक्रमिष्यामः अप्राप्ते ताः द्रष्टव्याः । त्रिसंशयाः तु भवन्ति : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति । द्वन्द्वे च विभाषा जसि : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । उभयशब्दः सर्वादिषु पठ्यते तयपः च अयजादेशः क्रियते । तेन वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । अयच् प्रत्ययान्तरम् । यदि प्रत्ययान्तरम् उभयी इति ईकारः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । मात्रचः इति एवम् भविष्यति । कथम् । मात्रच् इति न इदम् प्रत्ययग्रहणम् । किम् तर्हि । प्रत्याहारग्रहणम् । क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः । मात्रशब्दात् प्रभृति आ आयचः चकारात् । यदि प्रत्याहारग्रहणम् कति तिष्ठन्ति : अत्र अपि प्राप्नोति । अतः इति वर्तते । एवम् अपि तैलमात्रा घ्र्तमात्रा इति अत्र अपि प्राप्नोति । सदृशस्य अपि असन्निविष्टस्य न भविष्यति प्रत्याहारेण ग्रहणम् । ऊर्णोः विभाषा : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । असंयोगात् लिट् कित् इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । अन्यत् हि कित्त्वम् अन्यत् ङित्त्वम् । एकम् चेत् ङित्कितौ । यदि एकम् ङित्कितौ ततः अस्ति सन्देहः । अथ हि नाना न अस्ति सन्देहः । यदि अपि नाना एवम् अपि सन्देहः । कथम् । प्रौर्णुवि इति । सार्वधातुकम् अपित् इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । विभाषा उपयमने : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । गन्धने इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । गन्धने इति निवृत्तम् । अनुपसर्गात् वा : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । वृत्त्यादिषु इति निवृत्तम् । विभाषा वृक्षमृगादीनाम् : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । जातिः अप्राणिनाम् इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । जातिः अप्राणिनाम् इति निवृत्तम् । उषविदजागृभ्यः अन्यतरस्याम् : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । प्रत्ययान्तात् इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । प्रत्ययान्ताः धात्वन्तराणि । दीपादीनाम् विभाषा : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । भावकर्मणोः इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । कर्तरि इति वर्तते । एवम् अपि सन्देहः : न्याय्ये वा कर्तरि कर्मकर्तरि वा इति । न अस्ति सन्देहः । सकर्मकस्य कर्ता कर्मवत् भवति अकर्मकाः च दीपादयः । अकर्मकाः अपि वै सोपसर्गाः सकर्मकाः भवन्ति । कर्मापदिष्टाः विधयः कर्मस्थभावकानाम् कर्मस्थक्रियाणाम् च भवन्ति कर्तृस्थभावकाः च दीपादयः । विभाषा अग्रेप्रथमपूर्वेषु : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । आभीक्ष्ण्ये इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । आभीक्ष्ण्ये इति निवृत्तम् । तृनादीनाम् विभाषा : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । आक्रोशे इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । आक्रोशे इति निवृत्तम् । एकहलादौ पूरयितव्ये अन्यतरस्याम् । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । उदकस्य उदः सञ्ज्ञायाम् इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । सञ्ज्ञायाम् इति निवृत्तम् । श्वादेः इञि पदान्तस्य अन्यतरस्याम् । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । इञि इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । इञि इति निवृत्तम् । सपूर्वायाः प्रथमायाः विभाषा । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । चादिभिः योगे इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । अप्राप्ते । चादिभिः योगे इति निवृत्तम् । ग्रः यङि अचि विभाषा । प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः ।

KA I,105.21-108.7 Ro I,333-339 aprāpte trisaṃśayāḥ . itaḥ uttaram yāḥ vibhāṣāḥ anukramiṣyāmaḥ aprāpte tāḥ draṣṭavyāḥ . trisaṃśayāḥ tu bhavanti : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti . dvandve ca vibhāṣā jasi : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . ubhayaśabdaḥ sarvādiṣu paṭhyate tayapaḥ ca ayajādeśaḥ kriyate . tena vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . ayac pratyayāntaram . yadi pratyayāntaram ubhayī iti īkāraḥ na prāpnoti . mā bhūt evam . mātracaḥ iti evam bhaviṣyati . katham . mātrac iti na idam pratyayagrahaṇam . kim tarhi . pratyāhāragrahaṇam . kva sanniviṣṭānām pratyāhāraḥ . mātraśabdāt prabhṛti ā āyacaḥ cakārāt . yadi pratyāhāragrahaṇam kati tiṣṭhanti : atra api prāpnoti . ataḥ iti vartate . evam api tailamātrā ghrtamātrā iti atra api prāpnoti . sadṛśasya api asanniviṣṭasya na bhaviṣyati pratyāhāreṇa grahaṇam . ūrṇoḥ vibhāṣā : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . asaṃyogāt liṭ kit iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . anyat hi kittvam anyat ṅittvam . ekam cet ṅitkitau . yadi ekam ṅitkitau tataḥ asti sandehaḥ . atha hi nānā na asti sandehaḥ . yadi api nānā evam api sandehaḥ . katham . praurṇuvi iti . sārvadhātukam apit iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . vibhāṣā upayamane : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . gandhane iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . gandhane iti nivṛttam . anupasargāt vā : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . vṛttisargatāyaneṣu kramaḥ iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . vṛttyādiṣu iti nivṛttam . vibhāṣā vṛkṣamṛgādīnām : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . jātiḥ aprāṇinām iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . jātiḥ aprāṇinām iti nivṛttam . uṣavidajāgṛbhyaḥ anyatarasyām : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . pratyayāntāt iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . pratyayāntāḥ dhātvantarāṇi . dīpādīnām vibhāṣā : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . bhāvakarmaṇoḥ iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . kartari iti vartate . evam api sandehaḥ : nyāyye vā kartari karmakartari vā iti . na asti sandehaḥ . sakarmakasya kartā karmavat bhavati akarmakāḥ ca dīpādayaḥ . akarmakāḥ api vai sopasargāḥ sakarmakāḥ bhavanti . karmāpadiṣṭāḥ vidhayaḥ karmasthabhāvakānām karmasthakriyāṇām ca bhavanti kartṛsthabhāvakāḥ ca dīpādayaḥ . vibhāṣā agreprathamapūrveṣu : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . ābhīkṣṇye iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . ābhīkṣṇye iti nivṛttam . tṛnādīnām vibhāṣā : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . ākrośe iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . ākrośe iti nivṛttam . ekahalādau pūrayitavye anyatarasyām . prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . udakasya udaḥ sañjñāyām iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . sañjñāyām iti nivṛttam . śvādeḥ iñi padāntasya anyatarasyām . prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . iñi iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . iñi iti nivṛttam . sapūrvāyāḥ prathamāyāḥ vibhāṣā . prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . cādibhiḥ yoge iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . aprāpte . cādibhiḥ yoge iti nivṛttam . graḥ yaṅi aci vibhāṣā . prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१०८।८-१०९।३ रो इ,३३९-४० प्राप्ते च । इतः उत्तरम् याः विभाषाः अनुक्रमिष्यामः प्राप्ते ताः द्रष्टव्याः । त्रिसंशयाः तु भवन्ति : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति । विभाषा विप्रलापे : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । व्यक्तवाचाम् इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । प्राप्ते । व्यक्तवाचाम् इति हि वर्तते । विभाषा उपपदेन प्रतीयमाने : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । स्वरितञितः इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । प्राप्ते । स्वरितञितः इति हि वर्तते । तिरः अन्तर्धौ विभाषा कृञि : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । अन्तर्धौ इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । प्राप्ते । अन्तर्धौ इति हि वर्तते । अधिः ईश्वरे विभाषा कृञि : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । ईश्वरे इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । प्राप्ते । ईश्वरे इति हि वर्तते । दिवः तदर्थस्य विभाषा उपसर्गे : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । तदर्थस्य इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । प्राप्ते । तदर्थस्य इति वर्तते

KA I,108.8-109.3 Ro I,339-40 prāpte ca . itaḥ uttaram yāḥ vibhāṣāḥ anukramiṣyāmaḥ prāpte tāḥ draṣṭavyāḥ . trisaṃśayāḥ tu bhavanti : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti . vibhāṣā vipralāpe : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . vyaktavācām iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . prāpte . vyaktavācām iti hi vartate . vibhāṣā upapadena pratīyamāne : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . svaritañitaḥ iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . prāpte . svaritañitaḥ iti hi vartate . tiraḥ antardhau vibhāṣā kṛñi : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . antardhau iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . prāpte . antardhau iti hi vartate . adhiḥ īśvare vibhāṣā kṛñi : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . īśvare iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . prāpte . īśvare iti hi vartate . divaḥ tadarthasya vibhāṣā upasarge : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . tadarthasya iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . prāpte . tadarthasya iti vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१०९।४-११०।८ रो इ,३४०-३४१ उभयत्र च । इतः उत्तरम् याः विभाषाः अनुक्रमिष्यामः उभयत्र ताः द्रष्टव्याः । त्रिसंशयाः तु भवन्ति : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति । हृक्रोः अन्यतरस्याम् : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणाम् इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । उभयत्र । प्राप्ते तावत् : अभ्यवहारयति सैन्धवान् , अभ्यवहारयति सैन्धवैः , विकारयति सैन्धवान् , विकारयति सैन्धवैः । अप्राप्ते : हरति भारम् देवदत्तः । हारयति भारम् देवदत्तम् , हारयति भारम् देवदत्तेन । करोति कटम् देवदत्तः । कारयति कटम् देवदत्तम् , कारयति कटम् देवदत्तेन । न यदि विभाषा साकाङ्क्षे : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र ।यदि इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । उभयत्र । प्राप्ते तावत् : अभिजानासि देवदत्त यत् कश्मीरेषु वत्स्यामः , यत् कश्मीरेषु अवसाम , यत् तत्र ओदनान् भोक्ष्यामहे , यत् तत्र ओदनान् अभुञ्ज्महि । अप्राप्ते : अभिजानासि देवदत्त कश्मीरान् गमिष्यामः , कश्मीरान् अगच्छाम , तत्र ओदनाम् भोक्ष्यामहे , तत्र ओदनान् अभुञ्ज्महि । विभाषा श्वेः : प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र ।किति इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । उभयत्र । प्राप्ते तावत् : शुशुवतुः , शुशुवुः , शिश्वियतुः , शिश्वियुः । अप्राप्ते : शुशाव शुशविथ शिश्वाय शिश्वयिथ । विभाषा सङ्घुषास्वनाम् : सम्पूर्वात् घुषेः प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । घुषिः अविशब्दने इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । उभयत्र । प्राप्ते तावत् : सङ्घुष्टा रज्जुः , सङ्घुषिता रज्जुः । अप्राप्ते : सङ्घुष्टम् वाक्यम् , सङ्घुषितम् वाक्यम् । आङ्पूर्वात् स्वनेः प्राप्ते अप्राप्ते उभयत्र वा इति सन्देहः । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते कथम् वा उभयत्र । मनसि इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते उभयत्र वा इति । उभयत्र । प्राप्ते तावत् : आस्वान्तम् मनः , आस्वनितम् मनः । अप्राप्ते : आस्वान्तः देवदत्तः , आस्वनितः देवदत्तः इति ।

KA I,109.4-110.8 Ro I,340-341 ubhayatra ca . itaḥ uttaram yāḥ vibhāṣāḥ anukramiṣyāmaḥ ubhayatra tāḥ draṣṭavyāḥ . trisaṃśayāḥ tu bhavanti : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti . hṛkroḥ anyatarasyām : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . gatibuddhipratyavasānārthaśabdakarmākarmakāṇām iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . ubhayatra . prāpte tāvat : abhyavahārayati saindhavān , abhyavahārayati saindhavaiḥ , vikārayati saindhavān , vikārayati saindhavaiḥ . aprāpte : harati bhāram devadattaḥ . hārayati bhāram devadattam , hārayati bhāram devadattena . karoti kaṭam devadattaḥ . kārayati kaṭam devadattam , kārayati kaṭam devadattena . na yadi vibhāṣā sākāṅkṣe : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra .yadi iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . ubhayatra . prāpte tāvat : abhijānāsi devadatta yat kaśmīreṣu vatsyāmaḥ , yat kaśmīreṣu avasāma , yat tatra odanān bhokṣyāmahe , yat tatra odanān abhuñjmahi . aprāpte : abhijānāsi devadatta kaśmīrān gamiṣyāmaḥ , kaśmīrān agacchāma , tatra odanām bhokṣyāmahe , tatra odanān abhuñjmahi . vibhāṣā śveḥ : prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra .kiti iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . ubhayatra . prāpte tāvat : śuśuvatuḥ , śuśuvuḥ , śiśviyatuḥ , śiśviyuḥ . aprāpte : śuśāva śuśavitha śiśvāya śiśvayitha . vibhāṣā saṅghuṣāsvanām : sampūrvāt ghuṣeḥ prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . ghuṣiḥ aviśabdane iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . ubhayatra . prāpte tāvat : saṅghuṣṭā rajjuḥ , saṅghuṣitā rajjuḥ . aprāpte : saṅghuṣṭam vākyam , saṅghuṣitam vākyam . āṅpūrvāt svaneḥ prāpte aprāpte ubhayatra vā iti sandehaḥ . katham ca prāpte katham vā aprāpte katham vā ubhayatra . manasi iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte ubhayatra vā iti . ubhayatra . prāpte tāvat : āsvāntam manaḥ , āsvanitam manaḥ . aprāpte : āsvāntaḥ devadattaḥ , āsvanitaḥ devadattaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.