Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.5

क्अ इ,५३।१७-५४।१३ रो इ,१७१-१७४ क्ङिति प्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणम् । क्ङिति प्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणम् कर्तव्यम् । क्ङिन्निमित्ते ये गुणवृद्धी प्राप्नुतः ते न भवतः इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । उपधारोरवीत्यर्थम् । उपधार्थम् रोरवीत्यर्थम् च । उपधार्थम् तावत् : भिन्नः , भिन्नवान् इति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । क्ङिति इति उच्यते । तेन यत्र क्ङिति अनन्तरः गुणभावी अस्ति तत्र एव स्यात्: चितम् स्तुतम् । इह तु न स्यात्: भिन्नः , भिन्नवान् इति । ननु च यस्य गुणः उच्यते तत् क्ङित्परत्वेन विशेषयिष्यामः । पुगन्तलघूपधस्य च गुणः उच्यते तत् च अत्र क्ङित्परम् । पुगन्तलघूपधस्य इति न एवम् विज्ञायते : पुगन्तस्य अङ्गस्य लघूपधस्य च इति । कथम् तर्हि । पुकि अन्तः पुगन्तः , लघ्वी उपधा लघूपधा , पुगन्तः च लघूपधा च पुगन्तलघूपधम् , पुगन्तलघूपधस्य इति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । अङ्गविशेषणे हि सति इह प्रसज्येत : भिनत्ति छिनत्ति इति । रोरवीत्यर्थम् च । त्रिधा बद्धः वृषभः रोरवीति इति । यदि तन्निमित्तग्रहणम् क्रियते शचङन्ते दोषः । रियति पियति धियति । प्रादुद्रुवत् प्रासुस्रुवत् । अत्र प्राप्नोति । शचङन्तस्य अन्तरङ्गलक्षणत्वात् । अन्तरङ्गलक्षणत्वात् अत्र इयङुवङोः कृतयोः अनुपधात्वात् गुणः न भविष्यति । एवम् क्रियते च इदम् तन्निमित्तग्रहणम् न च कः चित् दोषः भवति । इमानि च भूयः तन्निमित्तग्रहणस्य प्रयोजनानि : हतः , हथः , उपोयते , औयत , लौयमानिः , पौयमानिः , नेनिक्ते इति । न एतानि सन्ति प्रयोजनानि । इह तावत् हतः , हथः इति । प्रसक्तस्य अनभिनिर्वृत्तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुम् अत्र च धातूपदेशावस्थायाम् एव अकारः । इह च उपोयते , औयत , लौयमानिः , पौयमानिः इति । बहिरङ्गे गुणवृद्धी अन्तरङ्गः प्रतिषेधः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । नेनिक्ते इति परेण रूपेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति ।

KA I,53.17-54.13 Ro I,171-174 kṅiti pratiṣedhe tannimittagrahaṇam . kṅiti pratiṣedhe tannimittagrahaṇam kartavyam . kṅinnimitte ye guṇavṛddhī prāpnutaḥ te na bhavataḥ iti vaktavyam . kim prayojanam . upadhāroravītyartham . upadhārtham roravītyartham ca . upadhārtham tāvat : bhinnaḥ , bhinnavān iti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . kṅiti iti ucyate . tena yatra kṅiti anantaraḥ guṇabhāvī asti tatra eva syāt: citam stutam . iha tu na syāt: bhinnaḥ , bhinnavān iti . nanu ca yasya guṇaḥ ucyate tat kṅitparatvena viśeṣayiṣyāmaḥ . pugantalaghūpadhasya ca guṇaḥ ucyate tat ca atra kṅitparam . pugantalaghūpadhasya iti na evam vijñāyate : pugantasya aṅgasya laghūpadhasya ca iti . katham tarhi . puki antaḥ pugantaḥ , laghvī upadhā laghūpadhā , pugantaḥ ca laghūpadhā ca pugantalaghūpadham , pugantalaghūpadhasya iti . avaśyam ca etat evam vijñeyam . aṅgaviśeṣaṇe hi sati iha prasajyeta : bhinatti chinatti iti . roravītyartham ca . tridhā baddhaḥ vṛṣabhaḥ roravīti iti . yadi tannimittagrahaṇam kriyate śacaṅante doṣaḥ . riyati piyati dhiyati . prādudruvat prāsusruvat . atra prāpnoti . śacaṅantasya antaraṅgalakṣaṇatvāt . antaraṅgalakṣaṇatvāt atra iyaṅuvaṅoḥ kṛtayoḥ anupadhātvāt guṇaḥ na bhaviṣyati . evam kriyate ca idam tannimittagrahaṇam na ca kaḥ cit doṣaḥ bhavati . imāni ca bhūyaḥ tannimittagrahaṇasya prayojanāni : hataḥ , hathaḥ , upoyate , auyata , lauyamāniḥ , pauyamāniḥ , nenikte iti . na etāni santi prayojanāni . iha tāvat hataḥ , hathaḥ iti . prasaktasya anabhinirvṛttasya pratiṣedhena nivṛttiḥ śakyā kartum atra ca dhātūpadeśāvasthāyām eva akāraḥ . iha ca upoyate , auyata , lauyamāniḥ , pauyamāniḥ iti . bahiraṅge guṇavṛddhī antaraṅgaḥ pratiṣedhaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . nenikte iti pareṇa rūpeṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,५४।१३-५५।५ रो इ,१७५-१७७ उपधार्थेन तावत् न अर्थः । धातोः इति वर्तते । धातुम् क्ङित्परत्वेन विशेषयिष्यामः । यदि धातुः विशेष्यते विकरणस्य न प्राप्नोति : चिनुतः , सुनुतः , लुनीतः , पुनीतः इति । न एषः दोषः । विहितविशेषणम् धातुग्रहणम् । धातोः यः विहितः इति । धातोः एव तर्हि न प्राप्नोति । न एवम् विज्ञायते धातोः विहितस्य क्ङिति इति । कथम् तर्हि । धातोः विहिते क्ङिति इति । अथ वा कार्यकालम् हि सञ्ज्ञापरिभाषम् । यत्र कार्यम् तत्र द्रष्टव्यम् । पुगन्तलघूपधस्य गुणः भवति इति उपस्थितम् इदम् भवति क्ङिति न इति । अथ वा यत् एतस्मिन् योगे क्ङिद्ग्रहणम् तद् अनवकाशम् । तस्य अनवकाशत्वात् गुणवृद्धी न भविष्यतः । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति उपधालक्षणस्य गुणस्य प्रतिषेधः इति यत् अयम् त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः इकः झल् हलन्तात् च इति क्नुसनौ कितौ करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । कित्करणे एतत् प्रयोजनम् गुणः कथम् न स्यात् इति । यदि च अत्र गुणप्रतिषेधः न स्यात् कित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । पश्यति तु आचार्यः भवति उपधालक्षणस्य गुणस्य प्रतिषेधः इति । ततः क्नुसनौ कितौ करोति । रोरवीत्यर्थेन अपि न अर्थः । क्ङिति इति उच्यते । न च अत्र क्ङितम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन प्राप्नोति । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः । अथ अपि न लुमता अङ्गस्य इति उच्यते एवम् अपि न दोषः । कथम् । न लुमता लुप्ते अङ्गाधिकारः प्रतिनिर्दिश्यते । किम् तर्हि । यः असौ लुमता लुप्यते तस्मिन् यत् अङ्गम् तस्य यत् कार्यम् तत् न भवति इति । अथ अपि आङ्गाधिकारः प्रतिनिर्दिश्यते एवम् अपि न दोषः । कथम् । कार्यकालम् हि सञ्ज्ञापरिभाषम् यत्र कार्यम् तत्र द्रष्टव्यम् । सार्वधातुकार्धधातुकयोः गुणः भवति इति उपस्थितम् इदम् भवति क्ङिति न इति । अथ वा छान्दसम् एतत् । दृष्टानुविधिः च छन्दसि भवति । अथ वा बहिरङ्गः गुणः अन्तरङ्गः प्रतिषेधः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । अथ वा पूर्वस्मिन् योगे यद् आर्धधातुकग्रहणम् तत् अनवकाशम् । तस्य अनवकाशत्वात् गुणः भविष्यति ।

KA I,54.13-55.5 Ro I,175-177 upadhārthena tāvat na arthaḥ . dhātoḥ iti vartate . dhātum kṅitparatvena viśeṣayiṣyāmaḥ . yadi dhātuḥ viśeṣyate vikaraṇasya na prāpnoti : cinutaḥ , sunutaḥ , lunītaḥ , punītaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . vihitaviśeṣaṇam dhātugrahaṇam . dhātoḥ yaḥ vihitaḥ iti . dhātoḥ eva tarhi na prāpnoti . na evam vijñāyate dhātoḥ vihitasya kṅiti iti . katham tarhi . dhātoḥ vihite kṅiti iti . atha vā kāryakālam hi sañjñāparibhāṣam . yatra kāryam tatra draṣṭavyam . pugantalaghūpadhasya guṇaḥ bhavati iti upasthitam idam bhavati kṅiti na iti . atha vā yat etasmin yoge kṅidgrahaṇam tad anavakāśam . tasya anavakāśatvāt guṇavṛddhī na bhaviṣyataḥ . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati upadhālakṣaṇasya guṇasya pratiṣedhaḥ iti yat ayam trasigṛdhidhṛṣikṣipeḥ knuḥ ikaḥ jhal halantāt ca iti knusanau kitau karoti . katham kṛtvā jñāpakam . kitkaraṇe etat prayojanam guṇaḥ katham na syāt iti . yadi ca atra guṇapratiṣedhaḥ na syāt kitkaraṇam anarthakam syāt . paśyati tu ācāryaḥ bhavati upadhālakṣaṇasya guṇasya pratiṣedhaḥ iti . tataḥ knusanau kitau karoti . roravītyarthena api na arthaḥ . kṅiti iti ucyate . na ca atra kṅitam paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena prāpnoti . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ . atha api na lumatā aṅgasya iti ucyate evam api na doṣaḥ . katham . na lumatā lupte aṅgādhikāraḥ pratinirdiśyate . kim tarhi . yaḥ asau lumatā lupyate tasmin yat aṅgam tasya yat kāryam tat na bhavati iti . atha api āṅgādhikāraḥ pratinirdiśyate evam api na doṣaḥ . katham . kāryakālam hi sañjñāparibhāṣam yatra kāryam tatra draṣṭavyam . sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ bhavati iti upasthitam idam bhavati kṅiti na iti . atha vā chāndasam etat . dṛṣṭānuvidhiḥ ca chandasi bhavati . atha vā bahiraṅgaḥ guṇaḥ antaraṅgaḥ pratiṣedhaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . atha vā pūrvasmin yoge yad ārdhadhātukagrahaṇam tat anavakāśam . tasya anavakāśatvāt guṇaḥ bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,५५।६-१८ रो इ,१७७-१८० इह कस्मात् न भवति : लैगवायनः , कामयते । तद्धितकाम्योः इक्प्रकरणात् । इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः न च एते इग्लक्षणे । लकारस्य ङित्त्वात् आदेशेषु स्थानिवद्भावप्रसङ्गः । लकारस्य ङित्त्वात् आदेशेषु स्थानिवद्भावः प्राप्नोति : अचिनवम् असुनवम् अकरवम् । लकारस्य ङित्त्वात् आदेशेषु स्थानिवद्भावप्रसङ्गः इति चेत् यासुटः ङिद्वचनात् सिद्धम् । यत् अयम् यासुटः ङिद्वचनम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न ङिदादेशाः ङितः भवन्ति इति । यदि एतत् ज्ञाप्यते कथम् नित्यम् ङितः इतः च इति । ङितः यत् कार्यम् तत् भवति ङिति यत् कार्यम् तत् न भवति इति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । यासुटः एव ङिद्वचनात् । अपर्याप्तः च एव हि यासुट् समुदायस्य ङित्त्वे ङितम् च एनम् करोति । तस्य एतत् प्रयोजनम् ङितः यत् कार्यम् तत् यथा स्यात् ङिति यत् कार्यम् तत् मा भूत् इति ।

KA I,55.6-18 Ro I,177-180 iha kasmāt na bhavati : laigavāyanaḥ , kāmayate . taddhitakāmyoḥ ikprakaraṇāt . iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ na ca ete iglakṣaṇe . lakārasya ṅittvāt ādeśeṣu sthānivadbhāvaprasaṅgaḥ . lakārasya ṅittvāt ādeśeṣu sthānivadbhāvaḥ prāpnoti : acinavam asunavam akaravam . lakārasya ṅittvāt ādeśeṣu sthānivadbhāvaprasaṅgaḥ iti cet yāsuṭaḥ ṅidvacanāt siddham . yat ayam yāsuṭaḥ ṅidvacanam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na ṅidādeśāḥ ṅitaḥ bhavanti iti . yadi etat jñāpyate katham nityam ṅitaḥ itaḥ ca iti . ṅitaḥ yat kāryam tat bhavati ṅiti yat kāryam tat na bhavati iti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . yāsuṭaḥ eva ṅidvacanāt . aparyāptaḥ ca eva hi yāsuṭ samudāyasya ṅittve ṅitam ca enam karoti . tasya etat prayojanam ṅitaḥ yat kāryam tat yathā syāt ṅiti yat kāryam tat mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.