क्अ इ,५४।१३-५५।५ रो इ,१७५-१७७ उपधार्थेन तावत् न अर्थः । धातोः इति वर्तते । धातुम् क्ङित्परत्वेन विशेषयिष्यामः । यदि धातुः विशेष्यते विकरणस्य न प्राप्नोति : चिनुतः , सुनुतः , लुनीतः , पुनीतः इति । न एषः दोषः । विहितविशेषणम् धातुग्रहणम् । धातोः यः विहितः इति । धातोः एव तर्हि न प्राप्नोति । न एवम् विज्ञायते धातोः विहितस्य क्ङिति इति । कथम् तर्हि । धातोः विहिते क्ङिति इति । अथ वा कार्यकालम् हि सञ्ज्ञापरिभाषम् । यत्र कार्यम् तत्र द्रष्टव्यम् । पुगन्तलघूपधस्य गुणः भवति इति उपस्थितम् इदम् भवति क्ङिति न इति । अथ वा यत् एतस्मिन् योगे क्ङिद्ग्रहणम् तद् अनवकाशम् । तस्य अनवकाशत्वात् गुणवृद्धी न भविष्यतः । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति उपधालक्षणस्य गुणस्य प्रतिषेधः इति यत् अयम् त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः इकः झल् हलन्तात् च इति क्नुसनौ कितौ करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । कित्करणे एतत् प्रयोजनम् गुणः कथम् न स्यात् इति । यदि च अत्र गुणप्रतिषेधः न स्यात् कित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । पश्यति तु आचार्यः भवति उपधालक्षणस्य गुणस्य प्रतिषेधः इति । ततः क्नुसनौ कितौ करोति । रोरवीत्यर्थेन अपि न अर्थः । क्ङिति इति उच्यते । न च अत्र क्ङितम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन प्राप्नोति । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः । अथ अपि न लुमता अङ्गस्य इति उच्यते एवम् अपि न दोषः । कथम् । न लुमता लुप्ते अङ्गाधिकारः प्रतिनिर्दिश्यते । किम् तर्हि । यः असौ लुमता लुप्यते तस्मिन् यत् अङ्गम् तस्य यत् कार्यम् तत् न भवति इति । अथ अपि आङ्गाधिकारः प्रतिनिर्दिश्यते एवम् अपि न दोषः । कथम् । कार्यकालम् हि सञ्ज्ञापरिभाषम् यत्र कार्यम् तत्र द्रष्टव्यम् । सार्वधातुकार्धधातुकयोः गुणः भवति इति उपस्थितम् इदम् भवति क्ङिति न इति । अथ वा छान्दसम् एतत् । दृष्टानुविधिः च छन्दसि भवति । अथ वा बहिरङ्गः गुणः अन्तरङ्गः प्रतिषेधः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । अथ वा पूर्वस्मिन् योगे यद् आर्धधातुकग्रहणम् तत् अनवकाशम् । तस्य अनवकाशत्वात् गुणः भविष्यति ।
KA I,54.13-55.5 Ro I,175-177 upadhārthena tāvat na arthaḥ . dhātoḥ iti vartate . dhātum kṅitparatvena viśeṣayiṣyāmaḥ . yadi dhātuḥ viśeṣyate vikaraṇasya na prāpnoti : cinutaḥ , sunutaḥ , lunītaḥ , punītaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . vihitaviśeṣaṇam dhātugrahaṇam . dhātoḥ yaḥ vihitaḥ iti . dhātoḥ eva tarhi na prāpnoti . na evam vijñāyate dhātoḥ vihitasya kṅiti iti . katham tarhi . dhātoḥ vihite kṅiti iti . atha vā kāryakālam hi sañjñāparibhāṣam . yatra kāryam tatra draṣṭavyam . pugantalaghūpadhasya guṇaḥ bhavati iti upasthitam idam bhavati kṅiti na iti . atha vā yat etasmin yoge kṅidgrahaṇam tad anavakāśam . tasya anavakāśatvāt guṇavṛddhī na bhaviṣyataḥ . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati upadhālakṣaṇasya guṇasya pratiṣedhaḥ iti yat ayam trasigṛdhidhṛṣikṣipeḥ knuḥ ikaḥ jhal halantāt ca iti knusanau kitau karoti . katham kṛtvā jñāpakam . kitkaraṇe etat prayojanam guṇaḥ katham na syāt iti . yadi ca atra guṇapratiṣedhaḥ na syāt kitkaraṇam anarthakam syāt . paśyati tu ācāryaḥ bhavati upadhālakṣaṇasya guṇasya pratiṣedhaḥ iti . tataḥ knusanau kitau karoti . roravītyarthena api na arthaḥ . kṅiti iti ucyate . na ca atra kṅitam paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena prāpnoti . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ . atha api na lumatā aṅgasya iti ucyate evam api na doṣaḥ . katham . na lumatā lupte aṅgādhikāraḥ pratinirdiśyate . kim tarhi . yaḥ asau lumatā lupyate tasmin yat aṅgam tasya yat kāryam tat na bhavati iti . atha api āṅgādhikāraḥ pratinirdiśyate evam api na doṣaḥ . katham . kāryakālam hi sañjñāparibhāṣam yatra kāryam tatra draṣṭavyam . sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ bhavati iti upasthitam idam bhavati kṅiti na iti . atha vā chāndasam etat . dṛṣṭānuvidhiḥ ca chandasi bhavati . atha vā bahiraṅgaḥ guṇaḥ antaraṅgaḥ pratiṣedhaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . atha vā pūrvasmin yoge yad ārdhadhātukagrahaṇam tat anavakāśam . tasya anavakāśatvāt guṇaḥ bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.