क्अ इ,१३६।५-१३७।२ रो इ,४०८-४११ एकदेशविकृतस्य उपसङ्ख्यानम् । एकदेशविकृतस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पचतु पचन्तु । तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् यथा स्यात् । एकदेशविकृतस्य अनन्यत्वात् सिद्धम् । एकदेशविकृतम् अनन्यवत् भवति इति तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् भविष्यति । तत् यथ : श्वा कर्णे वा पुच्छे वा छिन्ने श्वा एव भवति न अश्वः न गर्दभः इति । अनित्यत्वविज्ञानम् तु तस्मात् उपसङ्ख्यनम् । अनित्यत्वविज्ञानम् तु भवति । नित्याः शब्दाः । नित्येषु नाम शब्देषु कूटस्थैः अविचालिभिः वर्णैः भवितव्यम् अनपायोपजनविकारिभिः । तत्र सः एव अयम् विकृतः च एतत् नित्येषु न उपपद्यते । तस्मात् उपसङ्ख्यनम् कर्तव्यम् । भारद्वाजीयाः पठन्ति : एकदेशविकृतेषु उपसङ्ख्यानम् । एकदेशविकृतेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पचतु पचन्तु : तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । अनादेशत्वात् । आदेशः स्थानिवत् इति उच्यते , न च इमे आदेशाः । रूपान्यत्वात् च । अन्यत् खलु अपि रूपम् पचति इति अन्यत् पचतु इति । इमे अपि आदेशाः । कथम् । आदिश्यते यः सः आदेशः । इमे च अपि आदिश्यन्ते । आदेशः स्थानिवत् इति चेत् न अनाश्रितत्वात् । आदेशः स्थानिवत् इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अनाश्रितत्वात् । यः अत्र आदेशः न असौ आश्रीयते यः च आश्रीयते न असौ आदेशः । न एतत् मन्तव्यम् : समुदाये आश्रीयमाणे अवयवः न आश्रीयते इति । अभ्यन्तरः हि समुदायस्य अवयवः । तत् यथा : वृक्षः प्रचलन् सह अवयवैः प्रचलति । आश्रयः इति चेत् अल्विधिप्रसङ्गः । आश्रयः इति चेत् अल्विधिः अयम् भवति । तत्र अनल्विधौ इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् सति कः चित् अपि अनल्विधिः स्यात् । उच्यते च इदम् अनल्विधौ इति । तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते : साधीयः यः अल्विधिः इति । कः च साधीयः अल्विधिः । यत्र प्राधान्येन अल् आश्रीयते । यत्र नान्तरीयकः अल् आश्रीयते न असौ अल्विधिः । अथ वा उक्तम् आदेशग्रहणस्य प्रयोजनम् : आदेशमात्रम् स्थानिवत् यथा स्यात् इति ।
KA I,136.5-137.2 Ro I,408-411 ekadeśavikṛtasya upasaṅkhyānam . ekadeśavikṛtasya upasaṅkhyānam kartavyam . kim prayojanam . pacatu pacantu . tiṅgrahaṇena grahaṇam yathā syāt . ekadeśavikṛtasya ananyatvāt siddham . ekadeśavikṛtam ananyavat bhavati iti tiṅgrahaṇena grahaṇam bhaviṣyati . tat yatha : śvā karṇe vā pucche vā chinne śvā eva bhavati na aśvaḥ na gardabhaḥ iti . anityatvavijñānam tu tasmāt upasaṅkhyanam . anityatvavijñānam tu bhavati . nityāḥ śabdāḥ . nityeṣu nāma śabdeṣu kūṭasthaiḥ avicālibhiḥ varṇaiḥ bhavitavyam anapāyopajanavikāribhiḥ . tatra saḥ eva ayam vikṛtaḥ ca etat nityeṣu na upapadyate . tasmāt upasaṅkhyanam kartavyam . bhāradvājīyāḥ paṭhanti : ekadeśavikṛteṣu upasaṅkhyānam . ekadeśavikṛteṣu upasaṅkhyānam kartavyam . kim prayojanam . pacatu pacantu : tiṅgrahaṇena grahaṇam yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . anādeśatvāt . ādeśaḥ sthānivat iti ucyate , na ca ime ādeśāḥ . rūpānyatvāt ca . anyat khalu api rūpam pacati iti anyat pacatu iti . ime api ādeśāḥ . katham . ādiśyate yaḥ saḥ ādeśaḥ . ime ca api ādiśyante . ādeśaḥ sthānivat iti cet na anāśritatvāt . ādeśaḥ sthānivat iti cet tat na . kim kāraṇam . anāśritatvāt . yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ . na etat mantavyam : samudāye āśrīyamāṇe avayavaḥ na āśrīyate iti . abhyantaraḥ hi samudāyasya avayavaḥ . tat yathā : vṛkṣaḥ pracalan saha avayavaiḥ pracalati . āśrayaḥ iti cet alvidhiprasaṅgaḥ . āśrayaḥ iti cet alvidhiḥ ayam bhavati . tatra analvidhau iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam sati kaḥ cit api analvidhiḥ syāt . ucyate ca idam analvidhau iti . tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yaḥ alvidhiḥ iti . kaḥ ca sādhīyaḥ alvidhiḥ . yatra prādhānyena al āśrīyate . yatra nāntarīyakaḥ al āśrīyate na asau alvidhiḥ . atha vā uktam ādeśagrahaṇasya prayojanam : ādeśamātram sthānivat yathā syāt iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.