क्अ इ,१३७।३-२६ रो इ,४११-४१२ अनुपपन्नम् स्थान्यादेशत्वम् नित्यत्वात् । स्थानी आदेशः इति एतत् नित्येषु शब्देषु न उपपद्यते । किम् कारणम् । नित्यत्वात् । स्थानी हि नाम् यः भूत्वा न भवति । आदेशः हि नाम यः अभूत्वा भवति । एतत् च नित्येषु शब्देषु न उपपद्यते यत् सतः नाम विनाशः स्यात् असतः वा प्रादुर्भावः इति । सिद्धम् तु यथा लौकिकवैदिकेषु अभूतपूर्वे अपि स्थानशब्दप्रयोगात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृतान्तेषु अभूतपूर्वे अपि स्थानशब्दः वर्तते । लोके तावत् : उपाध्यायस्य स्थाने शिष्यः इति उच्यते न च तत्र उपाध्यायः भूतपूर्वः भवति । वेदे अपि : सोमस्य स्थाने पूतीकतृणानि अभिषुणुयात् इति उच्यते न च तत्र सोमः भूतपूर्वः भवति । कार्यविपरिणामात् वा सिद्धम् । अथ वा कार्यविपरिणामात् सिद्धम् एतत् । किम् इदम् कार्यविपरिणामात् इति । कार्या बुद्धिः । सा विपरिणम्यते । ननु च कार्याविपरिणामात् इति भवितव्यम् । सन्ति च एव हि औत्तर्पदिकानि ह्रस्वत्वानि । अपि च बुद्धिः सम्प्रत्ययः इति अनर्थान्तरम् । कार्या बुद्धिः कार्यः सम्प्रत्ययः कार्यस्य सम्प्रत्ययस्य विपरिणामः कार्यविपरिणामः कार्यविपरिणामात् इति । परिहारन्तरम् एव इदम् मत्वा पठितम् । कथम् च इदम् परिहारान्तरम् स्यात् । यदि भूतपूर्वे स्थानशब्दः वर्तते । भूतपूर्वे च अपि स्थानशब्दः वर्तते । कथम् । बुद्ध्या । तत् यथा कः चित् कस्मै चित् उपदिशति प्राचीनम् ग्रामात् आम्राः इति । तस्य सर्वत्र आम्रबुद्धिः प्रसक्ता । ततः पश्चात् अह ये क्षीरिणः अवरोहवन्तः पृथुपर्णाः ते न्यग्रोधाः इति। सः तत्र आम्रबुद्ध्याः न्यग्रोधबुद्धिम् प्रतिपद्यते । सः ततः पश्यति बुद्ध्या आम्रान् च अपकृष्यमाणान् न्यग्रोधान् च आधीयमानान् । नित्याः एव च स्वस्मिन् विषये आम्राः नित्याः च न्यग्रोधाः । बुद्धिः तु अस्य विपरिणम्यते । एवम् इह अपि अस्तिः अस्मै अविशेषेण उपदिष्टः । तस्य सर्वत्र अस्तिबुद्धिः प्रसक्ता । सः अस्तेः भूः इति अस्तिबुद्ध्याः भवतिबुद्धिम् प्रतिपद्यते । सः ततः पश्यति बुद्ध्या अस्तिम् च अपकृष्यमाणम् भवतिम् च आधीयमानम् । नित्यः एव स्वस्मिन् विषये अस्तिः नित्यः भवतिः । बुद्धिः तु अस्य विपरिणम्यते ।
KA I,137.3-26 Ro I,411-412 anupapannam sthānyādeśatvam nityatvāt . sthānī ādeśaḥ iti etat nityeṣu śabdeṣu na upapadyate . kim kāraṇam . nityatvāt . sthānī hi nām yaḥ bhūtvā na bhavati . ādeśaḥ hi nāma yaḥ abhūtvā bhavati . etat ca nityeṣu śabdeṣu na upapadyate yat sataḥ nāma vināśaḥ syāt asataḥ vā prādurbhāvaḥ iti . siddham tu yathā laukikavaidikeṣu abhūtapūrve api sthānaśabdaprayogāt . siddham etat . katham . yathā laukikeṣu vaidikeṣu ca kṛtānteṣu abhūtapūrve api sthānaśabdaḥ vartate . loke tāvat : upādhyāyasya sthāne śiṣyaḥ iti ucyate na ca tatra upādhyāyaḥ bhūtapūrvaḥ bhavati . vede api : somasya sthāne pūtīkatṛṇāni abhiṣuṇuyāt iti ucyate na ca tatra somaḥ bhūtapūrvaḥ bhavati . kāryavipariṇāmāt vā siddham . atha vā kāryavipariṇāmāt siddham etat . kim idam kāryavipariṇāmāt iti . kāryā buddhiḥ . sā vipariṇamyate . nanu ca kāryāvipariṇāmāt iti bhavitavyam . santi ca eva hi auttarpadikāni hrasvatvāni . api ca buddhiḥ sampratyayaḥ iti anarthāntaram . kāryā buddhiḥ kāryaḥ sampratyayaḥ kāryasya sampratyayasya vipariṇāmaḥ kāryavipariṇāmaḥ kāryavipariṇāmāt iti . parihārantaram eva idam matvā paṭhitam . katham ca idam parihārāntaram syāt . yadi bhūtapūrve sthānaśabdaḥ vartate . bhūtapūrve ca api sthānaśabdaḥ vartate . katham . buddhyā . tat yathā kaḥ cit kasmai cit upadiśati prācīnam grāmāt āmrāḥ iti . tasya sarvatra āmrabuddhiḥ prasaktā . tataḥ paścāt aha ye kṣīriṇaḥ avarohavantaḥ pṛthuparṇāḥ te nyagrodhāḥ iti. saḥ tatra āmrabuddhyāḥ nyagrodhabuddhim pratipadyate . saḥ tataḥ paśyati buddhyā āmrān ca apakṛṣyamāṇān nyagrodhān ca ādhīyamānān . nityāḥ eva ca svasmin viṣaye āmrāḥ nityāḥ ca nyagrodhāḥ . buddhiḥ tu asya vipariṇamyate . evam iha api astiḥ asmai aviśeṣeṇa upadiṣṭaḥ . tasya sarvatra astibuddhiḥ prasaktā . saḥ asteḥ bhūḥ iti astibuddhyāḥ bhavatibuddhim pratipadyate . saḥ tataḥ paśyati buddhyā astim ca apakṛṣyamāṇam bhavatim ca ādhīyamānam . nityaḥ eva svasmin viṣaye astiḥ nityaḥ bhavatiḥ . buddhiḥ tu asya vipariṇamyate .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.