Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.59

क्अ इ,१५५।९-१८ रो इ,४६१-४६२ आदेशे स्थानिवदनुदेशात् तद्वतः द्विर्वचनम् । आदेशे स्थानिवदनुदेशात् तद्वतः । किंवतः । आदेशवतः द्विर्वचनम् प्राप्नोति । तत कः दोषः । तत्र अभ्यासरूपम् । तत्र अभ्यासरूपम् न सिध्यति : चक्रतुः , चक्रुः इति । अज्ग्रहणम् तु ज्ञापकम् रूपस्थानिवद्भावस्य । यत् अयम् अज्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः रूपम् स्थानिवत् भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । अज्ग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् : इह मा भूत् : जेघ्रीयते , देध्मीयते इति । यदि रूपम् स्थानिवत् भवति ततः अज्ग्रहणम् अर्थवत् भवति । अथ हि कार्यम् न अर्थः अज्ग्रहणेन । भवति एव अत्र द्विर्वचनम् ।

KA I,155.9-18 Ro I,461-462 ādeśe sthānivadanudeśāt tadvataḥ dvirvacanam . ādeśe sthānivadanudeśāt tadvataḥ . kiṃvataḥ . ādeśavataḥ dvirvacanam prāpnoti . tata kaḥ doṣaḥ . tatra abhyāsarūpam . tatra abhyāsarūpam na sidhyati : cakratuḥ , cakruḥ iti . ajgrahaṇam tu jñāpakam rūpasthānivadbhāvasya . yat ayam ajgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ rūpam sthānivat bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam . ajgrahaṇasya etat prayojanam : iha mā bhūt : jeghrīyate , dedhmīyate iti . yadi rūpam sthānivat bhavati tataḥ ajgrahaṇam arthavat bhavati . atha hi kāryam na arthaḥ ajgrahaṇena . bhavati eva atra dvirvacanam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१५५।१९-१५६।२७ रो इ,४६२-४६६ तत्र गाङ्प्रतिषेधः । तत्र गाङः प्रतिषेधः वक्तव्यः : अधिजगे । इवर्णाभ्यासता प्राप्नोति । न वक्तव्यः । गाङ् लिटि इति द्विलकारकः निर्देशः : लिटि लकारादौ इति । कॄत्येजन्तदिवादिनामधातुषु अभ्यासरूपम् । कॄत्येजन्तदिवादिनामधातुषु अभ्यासरूपम् न सिध्यति । कॄति : अचिकीर्तत् । कॄति । एजन्त : जग्ले मम्ले । एजन्त । दिवादि : दुद्यूषति सुस्यूषति । दिवादि । नामधातु : भवनम् इच्छति भवनीयति भवनीयतेः सन् : बिभवनीयिषति । एवम् तर्हि प्रत्यये इति वक्ष्यामि । प्रत्यये इति चेत् कॄत्येजन्तनमधातुषु अभ्यासरूपम् । प्रत्यये इति चेत् कॄत्येजन्तनमधातुषु अभ्यासरूपम् न सिध्यति । दिवादयः एके परिहृताः । एवम् तर्हि द्विर्वचननिमित्ते अचि अजादेशः स्थानिवत् इति वक्ष्यामि । सः तर्हि निमित्तशब्दः उपादेयः । न हि अन्तरेण निमित्तशब्दम् निमित्तार्थः गम्यते । अन्तरेण अपि निमित्तशब्दम् निमित्तार्थः गम्यते । तत् यथा : दधित्रपुसम् प्रत्यक्षः ज्वरः । ज्वरनिमित्तम् इति गम्यते । नड्वलोदकम् पादरोगः । पादरोगनिमित्तम् इति गम्यते । अयुः घृतम् । आयुषः निमित्तम् इति गम्यते । अथ वा अकारः मत्वर्थीयः : द्विर्वचनम् अस्मिन् अस्ति सः अयम् द्विर्वचनः , द्विर्वचने इति । एवम् अपि न ज्ञायते कियन्तम् असौ कालम् स्थानिवत् भवति इति । यः पुनः आह द्विर्वचने कर्तव्ये इति कृते तस्य द्विर्वचने स्थानिवत् न भविष्यति । एवम् तर्हि प्रतिषेधः प्रकृतः । सः अनुवर्तिष्यते । क्व प्रकृतः । न पदान्तद्विर्वचन इति । द्विर्वचननिमित्ते अचि अजादेशः न भवति इति । एवम् अपि न ज्ञायते कियन्तम् असौ कालम् न भवति इति । यः पुनः आह द्विर्वचने कर्तव्ये इति कृते तस्य द्विर्वचने अजादेशः भविष्यति । एवम् तर्हि उभयम् अनेन क्रियते : प्रत्ययः च विशेष्यते द्विर्वचनम् च । कथम् पुनः एकेन यत्नेन उभयम् लभ्यम् । लभ्यम् इति आह । कथम् । एकशेषनिर्देशात् । एकशेषनिर्देशः अयम् : द्विर्वचनम् च द्विर्वचनम् च द्विर्वचनम् । द्विर्वचने च कर्तव्ये द्विर्वचने अचि प्रत्यये इति द्विर्वचननिमित्ते अचि स्थानिवत् भवति । द्विर्वचननिमित्ते अचि स्थानिवत् इति चेत् णौ स्थानिवद्वचनम् । द्विर्वचननिमित्ते अचि स्थानिवत् इति चेत् णौ स्थानिवद्भावः वक्तव्यः : अवनुनावयिषति , अवचुक्षावयिषति । न वक्तव्यः । ओः पुयण्जिषु वचनम् ज्ञापकम् णौ स्थानिवद्भावस्य । यत् अयम् पुयण्जि अपरे इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति णौ स्थानिवत् इति । यदि एतत् ज्ञाप्यते अचीकीर्तत् अत्र अपि प्राप्नोति । तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् । कः च तुल्यजातीयः । यथाजातीयकाः पुयण्जयः । कथञ्जातीयकाः च एते । अवर्णपराः । कथम् जग्ले मम्ले । अनैमित्तिकम् आत्त्वम् शिति तु प्रतिषेधः ।

KA I,155.19-156.27 Ro I,462-466 tatra gāṅpratiṣedhaḥ . tatra gāṅaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : adhijage . ivarṇābhyāsatā prāpnoti . na vaktavyaḥ . gāṅ liṭi iti dvilakārakaḥ nirdeśaḥ : liṭi lakārādau iti . kṝtyejantadivādināmadhātuṣu abhyāsarūpam . kṝtyejantadivādināmadhātuṣu abhyāsarūpam na sidhyati . kṝti : acikīrtat . kṝti . ejanta : jagle mamle . ejanta . divādi : dudyūṣati susyūṣati . divādi . nāmadhātu : bhavanam icchati bhavanīyati bhavanīyateḥ san : bibhavanīyiṣati . evam tarhi pratyaye iti vakṣyāmi . pratyaye iti cet kṝtyejantanamadhātuṣu abhyāsarūpam . pratyaye iti cet kṝtyejantanamadhātuṣu abhyāsarūpam na sidhyati . divādayaḥ eke parihṛtāḥ . evam tarhi dvirvacananimitte aci ajādeśaḥ sthānivat iti vakṣyāmi . saḥ tarhi nimittaśabdaḥ upādeyaḥ . na hi antareṇa nimittaśabdam nimittārthaḥ gamyate . antareṇa api nimittaśabdam nimittārthaḥ gamyate . tat yathā : dadhitrapusam pratyakṣaḥ jvaraḥ . jvaranimittam iti gamyate . naḍvalodakam pādarogaḥ . pādaroganimittam iti gamyate . ayuḥ ghṛtam . āyuṣaḥ nimittam iti gamyate . atha vā akāraḥ matvarthīyaḥ : dvirvacanam asmin asti saḥ ayam dvirvacanaḥ , dvirvacane iti . evam api na jñāyate kiyantam asau kālam sthānivat bhavati iti . yaḥ punaḥ āha dvirvacane kartavye iti kṛte tasya dvirvacane sthānivat na bhaviṣyati . evam tarhi pratiṣedhaḥ prakṛtaḥ . saḥ anuvartiṣyate . kva prakṛtaḥ . na padāntadvirvacana iti . dvirvacananimitte aci ajādeśaḥ na bhavati iti . evam api na jñāyate kiyantam asau kālam na bhavati iti . yaḥ punaḥ āha dvirvacane kartavye iti kṛte tasya dvirvacane ajādeśaḥ bhaviṣyati . evam tarhi ubhayam anena kriyate : pratyayaḥ ca viśeṣyate dvirvacanam ca . katham punaḥ ekena yatnena ubhayam labhyam . labhyam iti āha . katham . ekaśeṣanirdeśāt . ekaśeṣanirdeśaḥ ayam : dvirvacanam ca dvirvacanam ca dvirvacanam . dvirvacane ca kartavye dvirvacane aci pratyaye iti dvirvacananimitte aci sthānivat bhavati . dvirvacananimitte aci sthānivat iti cet ṇau sthānivadvacanam . dvirvacananimitte aci sthānivat iti cet ṇau sthānivadbhāvaḥ vaktavyaḥ : avanunāvayiṣati , avacukṣāvayiṣati . na vaktavyaḥ . oḥ puyaṇjiṣu vacanam jñāpakam ṇau sthānivadbhāvasya . yat ayam puyaṇji apare iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati ṇau sthānivat iti . yadi etat jñāpyate acīkīrtat atra api prāpnoti . tulyajātīyasya jñāpakam . kaḥ ca tulyajātīyaḥ . yathājātīyakāḥ puyaṇjayaḥ . kathañjātīyakāḥ ca ete . avarṇaparāḥ . katham jagle mamle . anaimittikam āttvam śiti tu pratiṣedhaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१५७।१-११ रो इ,४६६-४६८ कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि । पपतुः , पपुः , तस्थतुः , तस्थुः , जग्मतुः , जग्मुः , आटितत् , आशिशत् , चक्रतुः , चक्रुः इति । आल्लोपोपधालोपणिलोपयणादेशेषु कृतेषु अनच्कत्वात् द्विर्वचनम् न प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् भवति । न एतानि सन्ति प्रयोजनानि । पूर्वविप्रतिषेधेन अपि एतानि सिद्धानि । कथम् । वक्ष्यति हि आचार्यः : द्विर्वचनम् यणयवायावादेशाल्लोपोपधालोपकिकिनोरुत्त्वेभ्यः इति । सः पूर्वविप्रतिषेधः न पठितव्यः भवति । किम् पुनः अत्र ज्यायः । स्थानिवद्भावः एव ज्यायान् । पूर्वविप्रतिषेधे हि सति इदम् वक्तव्यम् स्यात् : ओदौदादेशस्य उत् भवति चुटुतुशरादेः अभ्यासस्य इति । ननु च त्वया अपि इत्त्वम् वक्तव्यम् । परार्थम् मम भविष्यति : सनि अतः इत् भवति इति । मम अपि तर्हि उत्त्वम् परार्थम् भविष्यति : उत्परस्य अतः ति च इति । इत्त्वम् अपि त्वया वक्तव्यम् यत् समानाश्रयम् तदर्थम् : उत्पिपविषते संयियविषति इति एवमर्थम् । तस्मात् स्थानिवत् इति एषः एव पक्षः ज्यायान् ।

KA I,157.1-11 Ro I,466-468 kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni . papatuḥ , papuḥ , tasthatuḥ , tasthuḥ , jagmatuḥ , jagmuḥ , āṭitat , āśiśat , cakratuḥ , cakruḥ iti . āllopopadhālopaṇilopayaṇādeśeṣu kṛteṣu anackatvāt dvirvacanam na prāpnoti . sthānivadbhāvāt bhavati . na etāni santi prayojanāni . pūrvavipratiṣedhena api etāni siddhāni . katham . vakṣyati hi ācāryaḥ : dvirvacanam yaṇayavāyāvādeśāllopopadhālopakikinoruttvebhyaḥ iti . saḥ pūrvavipratiṣedhaḥ na paṭhitavyaḥ bhavati . kim punaḥ atra jyāyaḥ . sthānivadbhāvaḥ eva jyāyān . pūrvavipratiṣedhe hi sati idam vaktavyam syāt : odaudādeśasya ut bhavati cuṭutuśarādeḥ abhyāsasya iti . nanu ca tvayā api ittvam vaktavyam . parārtham mama bhaviṣyati : sani ataḥ it bhavati iti . mama api tarhi uttvam parārtham bhaviṣyati : utparasya ataḥ ti ca iti . ittvam api tvayā vaktavyam yat samānāśrayam tadartham : utpipaviṣate saṃyiyaviṣati iti evamartham . tasmāt sthānivat iti eṣaḥ eva pakṣaḥ jyāyān .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.