क्अ इ,१६६।९-१६७।२८ रो इ,४९३-४९८ उत्तरपदत्वे च अपदादिविधौ । उत्तरपदत्वे च अपदादिविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति वक्तव्यम् । परमवाचा परमवाचे परमगोदुहा परमगोदुहे परमश्वलिहा परमश्वलिहे : पदस्य इति प्रत्ययलक्षणेन कुत्वादीनि मा भूवन् इति । अपदादिविधौ इति किमर्थम् । दधिसेचौ दधिसेचः : सात्पदाद्योः इति प्रतिषेधः यथा स्यात् । यदि अपदादिविधौ इति उच्यते उत्तरपदाधिकारः न प्रकल्पेत । तत्र कः दोषः । कर्णः वर्णलक्षणात् इति एवमादिः विधिः न सिध्यति । यदि पुनः नलोपादिविधौ प्लुत्यन्ते लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति उच्येत । न एवम् शक्यम् । इह हि : राजकुमार्यौ राजकुमार्यः इति शाकलम् प्रसज्येत । न एषः दोषः । यत् एतत् सिति शाकलम् न इति एतत् प्रत्यये शाकलम् न इति वक्ष्यामि । यदि प्रत्यये शाकलम् न इति उच्यते दधि अधुना मधु अधुना : अत्र अपि न प्रसज्येत । प्रत्यये शाकलम् न भवति । कस्मिन् । यस्मात् यः प्रत्ययः विहितः इति । इह तर्हि परमदिवा परमदिवे : दिव उत् इति उत्त्वम् प्राप्नोति इति। अस्तु तर्हि अविशेषेण । ननु च उक्तम् उत्तरपदाधिकारः न प्रकल्पेत इति । वचनात् उत्तरपदाधिकारः भविष्यति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अनुवृत्तिः करिष्यते । इदम् अस्ति : यस्मात् प्रतययविधिः तदादि प्रत्यये अङ्गम् , सुप्तिङन्तम् पदम् । यस्मात् सुप्तिङ्विधिः तदादि सुबन्तम् च । नः क्ये । नान्तम् क्ये पदसञ्ज्ञम् भवति यस्मात् क्यविधिः सुबन्तम् च । सिति च । सिति च पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति यस्मात् सिद्विधिः तदादि सुबन्तम् च । स्वादिषु असर्वनामस्थाने । स्वादिषु असर्वनामस्थाने पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति यस्मात् स्वादिविधिः तदादि सुबन्तम् च । यचि भम् । यजादिप्रत्यये पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति यस्मात् यजादिविधिः तदादि सुबन्तम् च । इह तर्हि : परमवाक् : असर्वनामस्थाने इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । अस्तु तस्याः प्रतिषेधः या स्वादौ पदम् इति पदसञ्ज्ञा या तु सुबन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा सा भविष्यति । सति एतत्प्रत्यये आसीत् अनया भविष्यति अनया न भविष्यति इति । लुप्ते इदानीम् प्रत्यये यावतः एव अवधेः स्वादौ पदम् इति पदसञ्ज्ञा तावतः एव अवधेः सुबन्तम् पदम् इति । अस्ति च प्रत्ययलक्षणेन सर्वनामस्थानपरता इति कृत्वा प्रतिषेधाः च बलीयांसः भवन्ति इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न अप्रतिषेधात् । न अयम् प्रसज्यप्रतिषेधः : सर्वनामस्थाने न इति । किम् तर्हि । पर्युदासः अयम् : यत् अन्यत् सर्वनामस्थानात् इति । सर्वनामस्थाने अव्यापारः । यदि केन चित् प्राप्नोति तेन भविष्यति । पूर्वेण च प्राप्नोति । अप्राप्तेः वा । अथ वा अनन्तरा य प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुतः एतत् । अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति । पूर्वा प्राप्तिः अप्रतिषिद्धा तया भविष्यति । ननु च इयम् प्राप्तिः पूर्वाम् प्राप्तिम् बाधते । न उत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् । यदि एवम् परमवाचौ परमवाचः इति सुप्तिङन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा प्राप्नोति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । स्वादिषु पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति । ततः सर्वनामस्थाने अयचि पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति । ततः भम् । भसञ्ज्ञम् भवति यजादौ असर्वनामस्थने इति । यदि तर्हि सौ अपि पदम् भवति , एचः प्लुताधिकारे पदान्तग्रहणम् चोदयिष्यति इह मा भूत् : भद्रम् करोषि गौः इति , तस्मिन् क्रियमाणे अपि भविष्यति । वाक्यपदयोः अन्त्यस्य इति एवम् तत् । इह तर्हि : दधिसेचौ दधिसेचः : सात्पदाद्योः इति पदादिलक्षणः प्रतिषेधः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् : पदस्य आदिः पदादिः , पदादेः न इति । कथम् तर्हि
KA I,166.9-167.28 Ro I,493-498 uttarapadatve ca apadādividhau . uttarapadatve ca apadādividhau lumatā lupte pratyayalakṣaṇam na bhavati iti vaktavyam . paramavācā paramavāce paramagoduhā paramagoduhe paramaśvalihā paramaśvalihe : padasya iti pratyayalakṣaṇena kutvādīni mā bhūvan iti . apadādividhau iti kimartham . dadhisecau dadhisecaḥ : sātpadādyoḥ iti pratiṣedhaḥ yathā syāt . yadi apadādividhau iti ucyate uttarapadādhikāraḥ na prakalpeta . tatra kaḥ doṣaḥ . karṇaḥ varṇalakṣaṇāt iti evamādiḥ vidhiḥ na sidhyati . yadi punaḥ nalopādividhau plutyante lumatā lupte pratyayalakṣaṇam na bhavati iti ucyeta . na evam śakyam . iha hi : rājakumāryau rājakumāryaḥ iti śākalam prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . yat etat siti śākalam na iti etat pratyaye śākalam na iti vakṣyāmi . yadi pratyaye śākalam na iti ucyate dadhi adhunā madhu adhunā : atra api na prasajyeta . pratyaye śākalam na bhavati . kasmin . yasmāt yaḥ pratyayaḥ vihitaḥ iti . iha tarhi paramadivā paramadive : diva ut iti uttvam prāpnoti iti. astu tarhi aviśeṣeṇa . nanu ca uktam uttarapadādhikāraḥ na prakalpeta iti . vacanāt uttarapadādhikāraḥ bhaviṣyati . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . anuvṛttiḥ kariṣyate . idam asti : yasmāt pratayayavidhiḥ tadādi pratyaye aṅgam , suptiṅantam padam . yasmāt suptiṅvidhiḥ tadādi subantam ca . naḥ kye . nāntam kye padasañjñam bhavati yasmāt kyavidhiḥ subantam ca . siti ca . siti ca pūrvam padasañjñam bhavati yasmāt sidvidhiḥ tadādi subantam ca . svādiṣu asarvanāmasthāne . svādiṣu asarvanāmasthāne pūrvam padasañjñam bhavati yasmāt svādividhiḥ tadādi subantam ca . yaci bham . yajādipratyaye pūrvam padasañjñam bhavati yasmāt yajādividhiḥ tadādi subantam ca . iha tarhi : paramavāk : asarvanāmasthāne iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . astu tasyāḥ pratiṣedhaḥ yā svādau padam iti padasañjñā yā tu subantam padam iti padasañjñā sā bhaviṣyati . sati etatpratyaye āsīt anayā bhaviṣyati anayā na bhaviṣyati iti . lupte idānīm pratyaye yāvataḥ eva avadheḥ svādau padam iti padasañjñā tāvataḥ eva avadheḥ subantam padam iti . asti ca pratyayalakṣaṇena sarvanāmasthānaparatā iti kṛtvā pratiṣedhāḥ ca balīyāṃsaḥ bhavanti iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na apratiṣedhāt . na ayam prasajyapratiṣedhaḥ : sarvanāmasthāne na iti . kim tarhi . paryudāsaḥ ayam : yat anyat sarvanāmasthānāt iti . sarvanāmasthāne avyāpāraḥ . yadi kena cit prāpnoti tena bhaviṣyati . pūrveṇa ca prāpnoti . aprāpteḥ vā . atha vā anantarā ya prāptiḥ sā pratiṣidhyate . kutaḥ etat . anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti . pūrvā prāptiḥ apratiṣiddhā tayā bhaviṣyati . nanu ca iyam prāptiḥ pūrvām prāptim bādhate . na utsahate pratiṣiddhā satī bādhitum . yadi evam paramavācau paramavācaḥ iti suptiṅantam padam iti padasañjñā prāpnoti . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . svādiṣu pūrvam padasañjñam bhavati . tataḥ sarvanāmasthāne ayaci pūrvam padasañjñam bhavati . tataḥ bham . bhasañjñam bhavati yajādau asarvanāmasthane iti . yadi tarhi sau api padam bhavati , ecaḥ plutādhikāre padāntagrahaṇam codayiṣyati iha mā bhūt : bhadram karoṣi gauḥ iti , tasmin kriyamāṇe api bhaviṣyati . vākyapadayoḥ antyasya iti evam tat . iha tarhi : dadhisecau dadhisecaḥ : sātpadādyoḥ iti padādilakṣaṇaḥ pratiṣedhaḥ na prāpnoti . mā bhūt evam : padasya ādiḥ padādiḥ , padādeḥ na iti . katham tarhi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.