Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.63

क्अ इ,१६५।१५-१६६।८ रो इ,४९०-४९२ लुमति प्रतिषेधे एकपदस्वरस्य उपसङ्ख्यानम् । लुमति प्रतिषेधे एकपदस्वरस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम्। एकपदस्वरे च लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति वक्तव्यम् । किम् अविशेषेण । न इति आह । सर्वामन्त्रितसिज्लुक्स्वरवर्जम् । सर्वस्वरम् आमन्त्रितस्वरवम् सिज्लुक्स्वरम् च वर्जयित्वा । सर्वस्वर : सर्वस्तोमः , सर्वपृष्ठः : सर्वस्य सुपि इति आद्युदात्तत्वम् यथा स्यात् । आमन्त्रितस्वर : सर्पिः आगच्छ , सप्त आगच्छत : आमन्त्रितस्य च इति आद्युदात्तत्वम् यथा स्यात् । सिज्लुक्स्वर : म हि दताम् , म हि धताम् : आदिः सिचः अन्यतरस्याम् इति एषः स्वरः यथा स्यात् । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् ञिनिकिल्लुकि स्वराः । ञिनिकित्स्वराः लुकि प्रयोजयन्ति । गर्गः , वत्सः , बिदः , उर्वः , उष्ट्रग्रीवः , वामरज्जुः : ञ्निति इति आद्युदात्तत्वम् मा भूत् इति । इह च : अत्रयः : कितः इति अन्तोदात्तत्वम् मा भूत् इति । पथिमथोः सर्वनामस्थाने । पथिमथोः सर्वनामस्थाने लुकि प्रयोजनम् । पथिप्रियः , मथिप्रियः : पथिमथोः सर्वनामस्थाने इति एषः स्वरः मा भूत् इति । अह्नः रविधौ । अह्नः रविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति वक्तव्यम् । अहः ददति , अहः भुङ्क्ते : रः असुपि इति प्रत्ययलक्षणेन प्रतिषेधः मा भूत् इति ।

KA I,165.15-166.8 Ro I,490-492 lumati pratiṣedhe ekapadasvarasya upasaṅkhyānam . lumati pratiṣedhe ekapadasvarasya upasaṅkhyānam kartavyam. ekapadasvare ca lumatā lupte pratyayalakṣaṇam na bhavati iti vaktavyam . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . sarvāmantritasijluksvaravarjam . sarvasvaram āmantritasvaravam sijluksvaram ca varjayitvā . sarvasvara : sarvastomaḥ , sarvapṛṣṭhaḥ : sarvasya supi iti ādyudāttatvam yathā syāt . āmantritasvara : sarpiḥ āgaccha , sapta āgacchata : āmantritasya ca iti ādyudāttatvam yathā syāt . sijluksvara : ma hi datām , ma hi dhatām : ādiḥ sicaḥ anyatarasyām iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . kim prayojanam . prayojanam ñinikilluki svarāḥ . ñinikitsvarāḥ luki prayojayanti . gargaḥ , vatsaḥ , bidaḥ , urvaḥ , uṣṭragrīvaḥ , vāmarajjuḥ : ñniti iti ādyudāttatvam mā bhūt iti . iha ca : atrayaḥ : kitaḥ iti antodāttatvam mā bhūt iti . pathimathoḥ sarvanāmasthāne . pathimathoḥ sarvanāmasthāne luki prayojanam . pathipriyaḥ , mathipriyaḥ : pathimathoḥ sarvanāmasthāne iti eṣaḥ svaraḥ mā bhūt iti . ahnaḥ ravidhau . ahnaḥ ravidhau lumatā lupte pratyayalakṣaṇam na bhavati iti vaktavyam . ahaḥ dadati , ahaḥ bhuṅkte : raḥ asupi iti pratyayalakṣaṇena pratiṣedhaḥ mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१६६।९-१६७।२८ रो इ,४९३-४९८ उत्तरपदत्वे च अपदादिविधौ । उत्तरपदत्वे च अपदादिविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति वक्तव्यम् । परमवाचा परमवाचे परमगोदुहा परमगोदुहे परमश्वलिहा परमश्वलिहे : पदस्य इति प्रत्ययलक्षणेन कुत्वादीनि मा भूवन् इति । अपदादिविधौ इति किमर्थम् । दधिसेचौ दधिसेचः : सात्पदाद्योः इति प्रतिषेधः यथा स्यात् । यदि अपदादिविधौ इति उच्यते उत्तरपदाधिकारः न प्रकल्पेत । तत्र कः दोषः । कर्णः वर्णलक्षणात् इति एवमादिः विधिः न सिध्यति । यदि पुनः नलोपादिविधौ प्लुत्यन्ते लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणम् न भवति इति उच्येत । न एवम् शक्यम् । इह हि : राजकुमार्यौ राजकुमार्यः इति शाकलम् प्रसज्येत । न एषः दोषः । यत् एतत् सिति शाकलम् न इति एतत् प्रत्यये शाकलम् न इति वक्ष्यामि । यदि प्रत्यये शाकलम् न इति उच्यते दधि अधुना मधु अधुना : अत्र अपि न प्रसज्येत । प्रत्यये शाकलम् न भवति । कस्मिन् । यस्मात् यः प्रत्ययः विहितः इति । इह तर्हि परमदिवा परमदिवे : दिव उत् इति उत्त्वम् प्राप्नोति इति। अस्तु तर्हि अविशेषेण । ननु च उक्तम् उत्तरपदाधिकारः न प्रकल्पेत इति । वचनात् उत्तरपदाधिकारः भविष्यति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अनुवृत्तिः करिष्यते । इदम् अस्ति : यस्मात् प्रतययविधिः तदादि प्रत्यये अङ्गम् , सुप्तिङन्तम् पदम् । यस्मात् सुप्तिङ्विधिः तदादि सुबन्तम् च । नः क्ये । नान्तम् क्ये पदसञ्ज्ञम् भवति यस्मात् क्यविधिः सुबन्तम् च । सिति च । सिति च पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति यस्मात् सिद्विधिः तदादि सुबन्तम् च । स्वादिषु असर्वनामस्थाने । स्वादिषु असर्वनामस्थाने पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति यस्मात् स्वादिविधिः तदादि सुबन्तम् च । यचि भम् । यजादिप्रत्यये पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति यस्मात् यजादिविधिः तदादि सुबन्तम् च । इह तर्हि : परमवाक् : असर्वनामस्थाने इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । अस्तु तस्याः प्रतिषेधः या स्वादौ पदम् इति पदसञ्ज्ञा या तु सुबन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा सा भविष्यति । सति एतत्प्रत्यये आसीत् अनया भविष्यति अनया न भविष्यति इति । लुप्ते इदानीम् प्रत्यये यावतः एव अवधेः स्वादौ पदम् इति पदसञ्ज्ञा तावतः एव अवधेः सुबन्तम् पदम् इति । अस्ति च प्रत्ययलक्षणेन सर्वनामस्थानपरता इति कृत्वा प्रतिषेधाः च बलीयांसः भवन्ति इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न अप्रतिषेधात् । न अयम् प्रसज्यप्रतिषेधः : सर्वनामस्थाने न इति । किम् तर्हि । पर्युदासः अयम् : यत् अन्यत् सर्वनामस्थानात् इति । सर्वनामस्थाने अव्यापारः । यदि केन चित् प्राप्नोति तेन भविष्यति । पूर्वेण च प्राप्नोति । अप्राप्तेः वा । अथ वा अनन्तरा य प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुतः एतत् । अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति । पूर्वा प्राप्तिः अप्रतिषिद्धा तया भविष्यति । ननु च इयम् प्राप्तिः पूर्वाम् प्राप्तिम् बाधते । न उत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् । यदि एवम् परमवाचौ परमवाचः इति सुप्तिङन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा प्राप्नोति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । स्वादिषु पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति । ततः सर्वनामस्थाने अयचि पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति । ततः भम् । भसञ्ज्ञम् भवति यजादौ असर्वनामस्थने इति । यदि तर्हि सौ अपि पदम् भवति , एचः प्लुताधिकारे पदान्तग्रहणम् चोदयिष्यति इह मा भूत् : भद्रम् करोषि गौः इति , तस्मिन् क्रियमाणे अपि भविष्यति । वाक्यपदयोः अन्त्यस्य इति एवम् तत् । इह तर्हि : दधिसेचौ दधिसेचः : सात्पदाद्योः इति पदादिलक्षणः प्रतिषेधः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् : पदस्य आदिः पदादिः , पदादेः न इति । कथम् तर्हि

KA I,166.9-167.28 Ro I,493-498 uttarapadatve ca apadādividhau . uttarapadatve ca apadādividhau lumatā lupte pratyayalakṣaṇam na bhavati iti vaktavyam . paramavācā paramavāce paramagoduhā paramagoduhe paramaśvalihā paramaśvalihe : padasya iti pratyayalakṣaṇena kutvādīni mā bhūvan iti . apadādividhau iti kimartham . dadhisecau dadhisecaḥ : sātpadādyoḥ iti pratiṣedhaḥ yathā syāt . yadi apadādividhau iti ucyate uttarapadādhikāraḥ na prakalpeta . tatra kaḥ doṣaḥ . karṇaḥ varṇalakṣaṇāt iti evamādiḥ vidhiḥ na sidhyati . yadi punaḥ nalopādividhau plutyante lumatā lupte pratyayalakṣaṇam na bhavati iti ucyeta . na evam śakyam . iha hi : rājakumāryau rājakumāryaḥ iti śākalam prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . yat etat siti śākalam na iti etat pratyaye śākalam na iti vakṣyāmi . yadi pratyaye śākalam na iti ucyate dadhi adhunā madhu adhunā : atra api na prasajyeta . pratyaye śākalam na bhavati . kasmin . yasmāt yaḥ pratyayaḥ vihitaḥ iti . iha tarhi paramadivā paramadive : diva ut iti uttvam prāpnoti iti. astu tarhi aviśeṣeṇa . nanu ca uktam uttarapadādhikāraḥ na prakalpeta iti . vacanāt uttarapadādhikāraḥ bhaviṣyati . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . anuvṛttiḥ kariṣyate . idam asti : yasmāt pratayayavidhiḥ tadādi pratyaye aṅgam , suptiṅantam padam . yasmāt suptiṅvidhiḥ tadādi subantam ca . naḥ kye . nāntam kye padasañjñam bhavati yasmāt kyavidhiḥ subantam ca . siti ca . siti ca pūrvam padasañjñam bhavati yasmāt sidvidhiḥ tadādi subantam ca . svādiṣu asarvanāmasthāne . svādiṣu asarvanāmasthāne pūrvam padasañjñam bhavati yasmāt svādividhiḥ tadādi subantam ca . yaci bham . yajādipratyaye pūrvam padasañjñam bhavati yasmāt yajādividhiḥ tadādi subantam ca . iha tarhi : paramavāk : asarvanāmasthāne iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . astu tasyāḥ pratiṣedhaḥ yā svādau padam iti padasañjñā yā tu subantam padam iti padasañjñā sā bhaviṣyati . sati etatpratyaye āsīt anayā bhaviṣyati anayā na bhaviṣyati iti . lupte idānīm pratyaye yāvataḥ eva avadheḥ svādau padam iti padasañjñā tāvataḥ eva avadheḥ subantam padam iti . asti ca pratyayalakṣaṇena sarvanāmasthānaparatā iti kṛtvā pratiṣedhāḥ ca balīyāṃsaḥ bhavanti iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na apratiṣedhāt . na ayam prasajyapratiṣedhaḥ : sarvanāmasthāne na iti . kim tarhi . paryudāsaḥ ayam : yat anyat sarvanāmasthānāt iti . sarvanāmasthāne avyāpāraḥ . yadi kena cit prāpnoti tena bhaviṣyati . pūrveṇa ca prāpnoti . aprāpteḥ vā . atha vā anantarā ya prāptiḥ sā pratiṣidhyate . kutaḥ etat . anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti . pūrvā prāptiḥ apratiṣiddhā tayā bhaviṣyati . nanu ca iyam prāptiḥ pūrvām prāptim bādhate . na utsahate pratiṣiddhā satī bādhitum . yadi evam paramavācau paramavācaḥ iti suptiṅantam padam iti padasañjñā prāpnoti . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . svādiṣu pūrvam padasañjñam bhavati . tataḥ sarvanāmasthāne ayaci pūrvam padasañjñam bhavati . tataḥ bham . bhasañjñam bhavati yajādau asarvanāmasthane iti . yadi tarhi sau api padam bhavati , ecaḥ plutādhikāre padāntagrahaṇam codayiṣyati iha mā bhūt : bhadram karoṣi gauḥ iti , tasmin kriyamāṇe api bhaviṣyati . vākyapadayoḥ antyasya iti evam tat . iha tarhi : dadhisecau dadhisecaḥ : sātpadādyoḥ iti padādilakṣaṇaḥ pratiṣedhaḥ na prāpnoti . mā bhūt evam : padasya ādiḥ padādiḥ , padādeḥ na iti . katham tarhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१६८।१-२३ रो इ,४९८-५०० इह अभूवन् इति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति । सिचः उसः अप्रसङ्गः आकारप्रकरणात् । सिचः उसः अप्रसङ्गः । किम् कारणम् । आकारप्रकरणात् । आतः इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति : आतः एव सिज्लुगन्तात् न अन्यस्मात् सिज्लुगन्तात् इति । इह : इति युष्मत्पुत्रः ददाति , इति अस्मत्पुत्रः ददाति इति अत्र युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोः वाम्नावौ इति वाम्नावादयः प्राप्नुवन्ति । युष्मदस्मदोः स्थग्रहणात् । स्थग्रहणम् तत्र क्रियते । तत् श्रूयमाणविभक्तिविशेषणम् विज्ञास्यते । अस्ति अन्यत् स्थग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । सविभक्तिकस्य वाम्नावादयः यथा स्युः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । पदस्य इति वर्तते विभक्त्यन्तम् च पदम् । तत्र अन्तरेण अपि स्थग्रहणम् सविभक्तिकस्य एव ग्रहणम् भविष्यति । भवेत् सिद्धम् यत्र विभक्त्यन्तम् पदम् । यत्र तु खलु विभक्तौ पदम् तत्र न सिध्यति : ग्रामः वाम् दीयते , ग्रामः नौ दीयते जनपदः वाम् दीयते , जनपदः नौ दीयते । सर्वग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते । तेन सविभक्तिकस्य एव भविष्यति । इह : चक्षुष्कामम् याजयाम् चकार इति तिङ् अतिङः इति । तस्य च निघातः तस्मात् च अनिघातः प्राप्नोति । आमि लिलोपात् तस्य च अनिघातः तस्मात् च निघातः । आमि लिलोपात् तस्य च अनिघातः तस्मात् च निघातः सिद्धः भविष्यति । अङ्गाधिकारे इटः विधिप्रतिषेधौ । अङ्गाधिकारे इटः विधिप्रतिषेधौ न सिध्यतः : जिगमिष संविवृत्स । अङ्गस्य इति इटः विधिप्रतिषेधौ न प्राप्नुतः । क्रमेः दीर्घत्वम् च । किम् च । इटः च विधिप्रतिषेधौ । न इति आह । अदेशे अयम् चः पठितः । क्रमेः च दीर्घत्वम् : उत्क्राम सङ्क्राम इति ।

KA I,168.1-23 Ro I,498-500 iha abhūvan iti pratyayalakṣaṇena jusbhāvaḥ prāpnoti . sicaḥ usaḥ aprasaṅgaḥ ākāraprakaraṇāt . sicaḥ usaḥ aprasaṅgaḥ . kim kāraṇam . ākāraprakaraṇāt . ātaḥ iti etat niyamārtham bhaviṣyati : ātaḥ eva sijlugantāt na anyasmāt sijlugantāt iti . iha : iti yuṣmatputraḥ dadāti , iti asmatputraḥ dadāti iti atra yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayoḥ vāmnāvau iti vāmnāvādayaḥ prāpnuvanti . yuṣmadasmadoḥ sthagrahaṇāt . sthagrahaṇam tatra kriyate . tat śrūyamāṇavibhaktiviśeṣaṇam vijñāsyate . asti anyat sthagrahaṇasya prayojanam . kim . savibhaktikasya vāmnāvādayaḥ yathā syuḥ iti . na etat asti prayojanam . padasya iti vartate vibhaktyantam ca padam . tatra antareṇa api sthagrahaṇam savibhaktikasya eva grahaṇam bhaviṣyati . bhavet siddham yatra vibhaktyantam padam . yatra tu khalu vibhaktau padam tatra na sidhyati : grāmaḥ vām dīyate , grāmaḥ nau dīyate janapadaḥ vām dīyate , janapadaḥ nau dīyate . sarvagrahaṇam api prakṛtam anuvartate . tena savibhaktikasya eva bhaviṣyati . iha : cakṣuṣkāmam yājayām cakāra iti tiṅ atiṅaḥ iti . tasya ca nighātaḥ tasmāt ca anighātaḥ prāpnoti . āmi lilopāt tasya ca anighātaḥ tasmāt ca nighātaḥ . āmi lilopāt tasya ca anighātaḥ tasmāt ca nighātaḥ siddhaḥ bhaviṣyati . aṅgādhikāre iṭaḥ vidhipratiṣedhau . aṅgādhikāre iṭaḥ vidhipratiṣedhau na sidhyataḥ : jigamiṣa saṃvivṛtsa . aṅgasya iti iṭaḥ vidhipratiṣedhau na prāpnutaḥ . krameḥ dīrghatvam ca . kim ca . iṭaḥ ca vidhipratiṣedhau . na iti āha . adeśe ayam caḥ paṭhitaḥ . krameḥ ca dīrghatvam : utkrāma saṅkrāma iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१६८।२४-१६९।१४ रो इ,५००-५०२ इह किम् चित् अङ्गाधिकारे लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणेन भवति किम् चित् च अन्यत्र न भवति । यदि पुनः न लुमता तस्मिन् इति उच्येत । अथ न लुमता तस्मिन् इति उच्यमाने किम् सिद्धम् एतत् भवति इटः विधिप्रतिषेधौ क्रमेः दीर्घत्वम् च । बाढम् सिद्धम् । न इटः इविधिप्रतिषेधौ परस्मैपदेषु इति उच्यते । कथम् तर्हि । सकारादौ इति । तद्विशेषणम् परस्मैपदग्रहणम् । न खलु अपि क्रमेः दीर्घत्वम् परस्मैपदेषु इति उच्यते । कथम् तर्हि । शिति इति । तद्विशेषणम् परस्मैपदग्रहणम् । न लुमता तस्मिन् इति चेत् हनिणिङादेशाः तलोपे । न लुमता तस्मिन् इति चेत् हनिणिङादेशाः तलोपे न सिध्यन्ति : अवधि भवता दस्युः , अगायि भवता ग्रामः , अध्यगायि भवता अनुवाकः । तलोपे कृते लुङि इति हनिणिङादेशाः न प्राप्नुवन्ति । न एषः दोषः । न लुङि इति हनिणिङादेशाः उच्यन्ते । किम् तर्हि । आर्धधातुके इति । तद्विशेषणम् लुङ्ग्रहणम् । इह च : सर्वस्तोमः , सर्वपृष्ठः सर्वस्य सुपि इति आद्युदात्तत्वम् न प्राप्नोति । तत् च अपि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न लुमता अङ्गस्य इति एव सिद्धम् । कथम् । न लुमता लुप्ते अङ्गाधिकारः प्रतिनिर्दिश्यते । किम् तर्हि । यः असौ लुमता लुप्यते तस्मिन् यत् अङ्गम् तस्य यत् कार्यम् तत् न भवति । एवम् अपि सर्वस्वरः न सिध्यति । कर्तव्यः अत्र यत्नः ।

KA I,168.24-169.14 Ro I,500-502 iha kim cit aṅgādhikāre lumatā lupte pratyayalakṣaṇena bhavati kim cit ca anyatra na bhavati . yadi punaḥ na lumatā tasmin iti ucyeta . atha na lumatā tasmin iti ucyamāne kim siddham etat bhavati iṭaḥ vidhipratiṣedhau krameḥ dīrghatvam ca . bāḍham siddham . na iṭaḥ ividhipratiṣedhau parasmaipadeṣu iti ucyate . katham tarhi . sakārādau iti . tadviśeṣaṇam parasmaipadagrahaṇam . na khalu api krameḥ dīrghatvam parasmaipadeṣu iti ucyate . katham tarhi . śiti iti . tadviśeṣaṇam parasmaipadagrahaṇam . na lumatā tasmin iti cet haniṇiṅādeśāḥ talope . na lumatā tasmin iti cet haniṇiṅādeśāḥ talope na sidhyanti : avadhi bhavatā dasyuḥ , agāyi bhavatā grāmaḥ , adhyagāyi bhavatā anuvākaḥ . talope kṛte luṅi iti haniṇiṅādeśāḥ na prāpnuvanti . na eṣaḥ doṣaḥ . na luṅi iti haniṇiṅādeśāḥ ucyante . kim tarhi . ārdhadhātuke iti . tadviśeṣaṇam luṅgrahaṇam . iha ca : sarvastomaḥ , sarvapṛṣṭhaḥ sarvasya supi iti ādyudāttatvam na prāpnoti . tat ca api vaktavyam . na vaktavyam . na lumatā aṅgasya iti eva siddham . katham . na lumatā lupte aṅgādhikāraḥ pratinirdiśyate . kim tarhi . yaḥ asau lumatā lupyate tasmin yat aṅgam tasya yat kāryam tat na bhavati . evam api sarvasvaraḥ na sidhyati . kartavyaḥ atra yatnaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.