क्अ इ,१७८।८-१७९।१२ रो इ,५२८-५३१ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । अण् सवर्णस्य इति स्वरानुनासिक्यकालभेदात् । अण् सवर्णस्य इति उच्यते । स्वरभेदात् आनुनासिक्यभेदात् कालभेदात् च अण् सवर्णान् न गृह्णीयात् । इष्यते च सवर्णग्रहणम् स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र प्रत्याहारग्रहणे सवर्णाग्रहणम् अनुपदेशात् । तत्र प्रत्याहारग्रहणे सवर्णानाम् ग्रहणम् न प्राप्नोति : अकः सवर्णे दीर्घः इति । किम् कारणम् । अनुपदेशात् । यथाजातीयकानाम् सञ्ज्ञा कृता तथाजातीयकानाम् सम्प्रत्यायिका स्यात् । ह्रस्वानाम् च क्रियते । ह्रस्वानाम् एव सम्प्रत्यायिका स्यात् दीर्घानाम् न स्यात् । ननु च ह्रस्वाः प्रतीयमानाः दीर्घान् सम्प्रत्याययिष्यन्ति । ह्रस्वसम्प्रत्ययात् इति चेत् उच्चार्यमाणसम्प्रत्यायकत्वात् शब्दस्य अवचनम् । ह्रस्वसम्प्रत्ययात् इति चेत् उच्चार्यमाणः शब्दः सम्प्रत्यायकः भवति न सम्प्रतीयमनः । तत् यथा ऋक् इति उक्ते सम्पाठमात्रम् गम्यते न अस्याः अर्थः गम्यते । एवम् तर्हि वर्णपाठे एव उपदेशः करिष्यते । वर्णपाठे उपदेशः इति चेत् अवर्कालत्वात् परिभाषायाः अनुपदेशः । वर्णपाठे उपदेशः इति चेत् अवर्कालत्वात् परिभाषायाः अनुपदेशः । किम् परा सूत्रात् क्रियते इति अतः अवरकाला । न इति आह । सर्वथा अवरकाला एव । वर्णानाम् उपदेशः तावत् । उपदेशोत्तरकालः आदिः अन्त्येन सह इता इति प्रत्याहारः । प्रत्याहारोत्तरकाला सवर्णसञ्ज्ञा । सवर्णसञ्ज्ञोत्तरकालम् अणुदित् सवर्णस्य च अप्रत्ययः इति । सा एषा उपदेशोत्तरकाला अवरकाला सती वर्णानाम् उत्पत्तौ निमित्तत्वाय कल्पयिष्यते इति तत् न । तस्मात् उपदेशः । तस्मात् उपदेशः कर्तव्यः । तत्र अनुवृत्तिनिर्देशे सवर्णाग्रहणम् अनण्त्वात् । तत्र अनुवृत्तिनिर्देशे सवर्णानाम् ग्रहणम् न प्राप्नोति : अस्य च्वौ यस्य ईति च । किम् कारणम् । अनण्त्वात् । न हि एते अणः ये अनुवृत्तिनिर्देशे । के तर्हि । ये अक्षरसमाम्नाये उपदिश्यन्ते । एवम् तर्हि अनण्त्वात् अनुवृत्तौ न अनुपदेशात् च प्रत्याहारे न । उच्यते च इदम् अण् सवर्णान् गृह्णाति इति । तत्र वचनात् भविष्यति । वचनात् यत्र तत् न अस्ति । न इदम् वचनात् लभ्यम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । ये एते प्रत्याहाराणाम् आदितः वर्णाः तैः सवर्णानाम् ग्रहणम् यथा स्यात् ।
KA I,178.8-179.12 Ro I,528-531 kimartham punaḥ idam ucyate . aṇ savarṇasya iti svarānunāsikyakālabhedāt . aṇ savarṇasya iti ucyate . svarabhedāt ānunāsikyabhedāt kālabhedāt ca aṇ savarṇān na gṛhṇīyāt . iṣyate ca savarṇagrahaṇam syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra pratyāhāragrahaṇe savarṇāgrahaṇam anupadeśāt . tatra pratyāhāragrahaṇe savarṇānām grahaṇam na prāpnoti : akaḥ savarṇe dīrghaḥ iti . kim kāraṇam . anupadeśāt . yathājātīyakānām sañjñā kṛtā tathājātīyakānām sampratyāyikā syāt . hrasvānām ca kriyate . hrasvānām eva sampratyāyikā syāt dīrghānām na syāt . nanu ca hrasvāḥ pratīyamānāḥ dīrghān sampratyāyayiṣyanti . hrasvasampratyayāt iti cet uccāryamāṇasampratyāyakatvāt śabdasya avacanam . hrasvasampratyayāt iti cet uccāryamāṇaḥ śabdaḥ sampratyāyakaḥ bhavati na sampratīyamanaḥ . tat yathā ṛk iti ukte sampāṭhamātram gamyate na asyāḥ arthaḥ gamyate . evam tarhi varṇapāṭhe eva upadeśaḥ kariṣyate . varṇapāṭhe upadeśaḥ iti cet avarkālatvāt paribhāṣāyāḥ anupadeśaḥ . varṇapāṭhe upadeśaḥ iti cet avarkālatvāt paribhāṣāyāḥ anupadeśaḥ . kim parā sūtrāt kriyate iti ataḥ avarakālā . na iti āha . sarvathā avarakālā eva . varṇānām upadeśaḥ tāvat . upadeśottarakālaḥ ādiḥ antyena saha itā iti pratyāhāraḥ . pratyāhārottarakālā savarṇasañjñā . savarṇasañjñottarakālam aṇudit savarṇasya ca apratyayaḥ iti . sā eṣā upadeśottarakālā avarakālā satī varṇānām utpattau nimittatvāya kalpayiṣyate iti tat na . tasmāt upadeśaḥ . tasmāt upadeśaḥ kartavyaḥ . tatra anuvṛttinirdeśe savarṇāgrahaṇam anaṇtvāt . tatra anuvṛttinirdeśe savarṇānām grahaṇam na prāpnoti : asya cvau yasya īti ca . kim kāraṇam . anaṇtvāt . na hi ete aṇaḥ ye anuvṛttinirdeśe . ke tarhi . ye akṣarasamāmnāye upadiśyante . evam tarhi anaṇtvāt anuvṛttau na anupadeśāt ca pratyāhāre na . ucyate ca idam aṇ savarṇān gṛhṇāti iti . tatra vacanāt bhaviṣyati . vacanāt yatra tat na asti . na idam vacanāt labhyam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . ye ete pratyāhārāṇām āditaḥ varṇāḥ taiḥ savarṇānām grahaṇam yathā syāt .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.