Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.9

क्अ इ,६१।२-७ रो इ,१९५-१९७ तुलया सम्मितम् तुल्यम् । आस्यम् च प्रयत्नः च आस्यप्रयत्नम् । तुल्यास्यम् तुल्यप्रयत्नम् च सवर्णसञ्ज्ञम् भवति । किम् पुनः आस्यम् । लौकिकम् आस्यम् ओष्ठात् प्रभृति प्राक् काकलकात् । कथम् पुनः आस्यम् । अस्यन्ति अनेन वर्णान् इति आस्यम् । अन्नम् एतत् आस्यन्दते इति वा आस्यम् । अथ कः प्रयत्नः । प्रयतनम् प्रयत्नः । प्रपूर्वात् यततेः भावसाधनः नङ्प्रत्ययः । यदि लौकिकम् आस्यम् किम् आस्योपादाने प्रयोजनम् । सर्वेषाम् हि तत् तुल्यम् भवति । वक्ष्यति एतत् : प्रयत्नविशेषणम् आस्योपादानम् इति ।

KA I,61.2-7 Ro I,195-197 tulayā sammitam tulyam . āsyam ca prayatnaḥ ca āsyaprayatnam . tulyāsyam tulyaprayatnam ca savarṇasañjñam bhavati . kim punaḥ āsyam . laukikam āsyam oṣṭhāt prabhṛti prāk kākalakāt . katham punaḥ āsyam . asyanti anena varṇān iti āsyam . annam etat āsyandate iti vā āsyam . atha kaḥ prayatnaḥ . prayatanam prayatnaḥ . prapūrvāt yatateḥ bhāvasādhanaḥ naṅpratyayaḥ . yadi laukikam āsyam kim āsyopādāne prayojanam . sarveṣām hi tat tulyam bhavati . vakṣyati etat : prayatnaviśeṣaṇam āsyopādānam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,६१।८-६२।१४ रो इ,१९७-२०२ सवर्णसञ्ज्ञायाम् भिन्नदेशेषु अतिप्रसङ्गः प्रयत्नसामान्यात् । सवर्णसञ्ज्ञायाम् भिन्नदेशेषु अतिप्रसङ्गः भवति जबगडदशाम् । किम् कारणम् । प्रयत्नसामान्यात् । एतेषाम् हि समानः प्रयत्नः । सिद्धम् तु आस्ये तुल्यदेशप्रयत्नम् सवर्णम् । सिद्धम् एतत्। कथम् । आस्ये येषाम् तुल्यः देशः यत्नः च ते सवर्णसञ्ज्ञाः भवन्ति इति वक्तव्यम् । एवम् अपि किम् आस्योपादाने प्रयोजनम् । सर्वेषाम् हि तत् तुल्यम् । प्रयत्नविशेषणम् आस्योपादानम् । सन्ति हि आस्यात् बाह्याः प्रयत्नाः । ते हापिताः भवन्ति । तेषु सत्सु असत्सु अपि सवर्णसञ्ज्ञा सिध्यति । के पुनः ते । विवारसंवारौ श्वासनादौ घोषवदघोषता अल्पप्राणता महाप्राणता इति । तत्र वर्गाणाम् प्रथमद्वितीयाः विवृतकण्ठाः श्वासानुप्रदानाः अघोषाः । एके अल्पप्राणाः अपरे महाप्राणाः । तृतीयचतुर्थाः संवृतकण्ठाः नादानुप्रदानाः घोषवन्तः । एके अल्पप्राणाः अपरे महाप्राणाः । यथा तृतीयाः तथा पञ्चमाः आनुनासिक्यवर्जम् । आनुनासिक्यम् तेषाम् अधिकः गुणः । एवम् अपि अवर्णस्य सवर्णसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । किम् कारणम् । बाह्यम् हि आस्यात् स्थानम् अवर्णस्य । सर्वमुखस्थानम् अवर्णम् एके इच्छन्ति । एवम् अपि व्यपदेशः न प्रकल्पते : आस्ये येषाम् तुल्यः देशः इति । व्यपदेशिवद्भावेन व्यपदेशः भविष्यति । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् सवर्णसञ्ज्ञयाम् भिन्नदेशेषु अतिप्रसङ्गः प्रयत्नसामान्यात् इति । न एषः दोषः । न हि लौकिकम् आस्यम् । किम् तर्हि । तद्धितान्तम् आस्यम् : आस्ये भवम् आस्यम् । शरीरावयवात् यत् । किम् पुनः आस्ये भवम् । स्थानम् करणम् च । एवम् अपि प्रयत्नः अविशेषितः भवति । प्रयत्नः च विशेषितः । कथम् । न हि प्रयतनम् प्रयत्नः । किम् तर्हि । प्रारम्भः यत्नस्य प्रयत्नः । यदि प्रारम्भः यत्नस्य प्रयत्नः एवम् अपि अवर्णस्य एङोः च सवर्णसञ्ज्ञा प्राप्नोति । प्रश्लिष्टवर्णौ एतौ । अवर्णस्य तर्हि ऐचोः च सवर्णसञ्ज्ञा प्राप्नोति । विवृततरावर्णौ एतौ । एतयोः एव तर्हि मिथः सवर्णसञ्ज्ञा प्राप्नोति । न एतौ तुल्यस्थानौ । उदात्तादीनाम् तर्हि सवर्णसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । अभेदकाः उदात्तादयः । अथ वा किम् नः एतेन प्रारम्भः यत्नस्य प्रयत्नः इति ।प्रयतनम् एव प्रयत्नः । तत् एव च तद्धितान्तम् आस्यम् । यत् समानम् तत् आश्रयिष्यामः । किम् सति भेदे । सति इति आह । सति एव हि भेदे सवर्णसञ्ज्ञया भवितव्यम् । कुतः एतत् । भेदाधिष्ठाना हि सवर्णसञ्ज्ञा । यदि हि यत्र सर्वम् समानम् तत्र स्यात् सवर्णसञ्ज्ञावचनम् अनर्थकम् स्यात् । यदि तर्हि सति भेदे किम् चित् समानम् इति कृत्व सवर्णसञ्ज्ञा भविष्यति शकारछकारयोः षकारठकारहोः सकारथकारयोः सवर्णसञ्ज्ञा प्राप्नोति । एतेषाम् हि सर्वम् अन्यत् समानम् करणवर्जम् । एवम् तर्हि प्रयतनम् एव प्रयत्नः तत् एव तद्धितान्तम् आस्यम् न तु अयम् द्वन्द्वः : आस्यम् च प्रयत्नः च आस्यप्रयत्नम् इति । किम् तर्हि । त्रिपदः बहुव्रीहिः : तुल्यः आस्ये प्रयत्नः एषाम् इति । अथ वा पूर्वः तत्पुरुषः ततः बहुव्रीहिः : तुल्यः आस्ये तुल्यास्यः , तुल्यास्यः प्रयत्नः एषाम् इति । अथ वा परः तत्पुरुषः ततः बहुव्रीहिः : आस्ये यत्नः आस्ययत्नः , तुल्यः आस्ययत्नः एषाम् इति ।

KA I,61.8-62.14 Ro I,197-202 savarṇasañjñāyām bhinnadeśeṣu atiprasaṅgaḥ prayatnasāmānyāt . savarṇasañjñāyām bhinnadeśeṣu atiprasaṅgaḥ bhavati jabagaḍadaśām . kim kāraṇam . prayatnasāmānyāt . eteṣām hi samānaḥ prayatnaḥ . siddham tu āsye tulyadeśaprayatnam savarṇam . siddham etat. katham . āsye yeṣām tulyaḥ deśaḥ yatnaḥ ca te savarṇasañjñāḥ bhavanti iti vaktavyam . evam api kim āsyopādāne prayojanam . sarveṣām hi tat tulyam . prayatnaviśeṣaṇam āsyopādānam . santi hi āsyāt bāhyāḥ prayatnāḥ . te hāpitāḥ bhavanti . teṣu satsu asatsu api savarṇasañjñā sidhyati . ke punaḥ te . vivārasaṃvārau śvāsanādau ghoṣavadaghoṣatā alpaprāṇatā mahāprāṇatā iti . tatra vargāṇām prathamadvitīyāḥ vivṛtakaṇṭhāḥ śvāsānupradānāḥ aghoṣāḥ . eke alpaprāṇāḥ apare mahāprāṇāḥ . tṛtīyacaturthāḥ saṃvṛtakaṇṭhāḥ nādānupradānāḥ ghoṣavantaḥ . eke alpaprāṇāḥ apare mahāprāṇāḥ . yathā tṛtīyāḥ tathā pañcamāḥ ānunāsikyavarjam . ānunāsikyam teṣām adhikaḥ guṇaḥ . evam api avarṇasya savarṇasañjñā na prāpnoti . kim kāraṇam . bāhyam hi āsyāt sthānam avarṇasya . sarvamukhasthānam avarṇam eke icchanti . evam api vyapadeśaḥ na prakalpate : āsye yeṣām tulyaḥ deśaḥ iti . vyapadeśivadbhāvena vyapadeśaḥ bhaviṣyati . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam savarṇasañjñayām bhinnadeśeṣu atiprasaṅgaḥ prayatnasāmānyāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na hi laukikam āsyam . kim tarhi . taddhitāntam āsyam : āsye bhavam āsyam . śarīrāvayavāt yat . kim punaḥ āsye bhavam . sthānam karaṇam ca . evam api prayatnaḥ aviśeṣitaḥ bhavati . prayatnaḥ ca viśeṣitaḥ . katham . na hi prayatanam prayatnaḥ . kim tarhi . prārambhaḥ yatnasya prayatnaḥ . yadi prārambhaḥ yatnasya prayatnaḥ evam api avarṇasya eṅoḥ ca savarṇasañjñā prāpnoti . praśliṣṭavarṇau etau . avarṇasya tarhi aicoḥ ca savarṇasañjñā prāpnoti . vivṛtatarāvarṇau etau . etayoḥ eva tarhi mithaḥ savarṇasañjñā prāpnoti . na etau tulyasthānau . udāttādīnām tarhi savarṇasañjñā na prāpnoti . abhedakāḥ udāttādayaḥ . atha vā kim naḥ etena prārambhaḥ yatnasya prayatnaḥ iti .prayatanam eva prayatnaḥ . tat eva ca taddhitāntam āsyam . yat samānam tat āśrayiṣyāmaḥ . kim sati bhede . sati iti āha . sati eva hi bhede savarṇasañjñayā bhavitavyam . kutaḥ etat . bhedādhiṣṭhānā hi savarṇasañjñā . yadi hi yatra sarvam samānam tatra syāt savarṇasañjñāvacanam anarthakam syāt . yadi tarhi sati bhede kim cit samānam iti kṛtva savarṇasañjñā bhaviṣyati śakārachakārayoḥ ṣakāraṭhakārahoḥ sakārathakārayoḥ savarṇasañjñā prāpnoti . eteṣām hi sarvam anyat samānam karaṇavarjam . evam tarhi prayatanam eva prayatnaḥ tat eva taddhitāntam āsyam na tu ayam dvandvaḥ : āsyam ca prayatnaḥ ca āsyaprayatnam iti . kim tarhi . tripadaḥ bahuvrīhiḥ : tulyaḥ āsye prayatnaḥ eṣām iti . atha vā pūrvaḥ tatpuruṣaḥ tataḥ bahuvrīhiḥ : tulyaḥ āsye tulyāsyaḥ , tulyāsyaḥ prayatnaḥ eṣām iti . atha vā paraḥ tatpuruṣaḥ tataḥ bahuvrīhiḥ : āsye yatnaḥ āsyayatnaḥ , tulyaḥ āsyayatnaḥ eṣām iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,६२।१५-२६ रो इ,२०२-२०३ तस्य । तस्य इति तु वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । यः यस्य तुल्यास्यप्रयत्नः सः तस्य सवर्णसञ्ज्ञः यथा स्यात् । अन्यस्य तुल्यास्यप्रयत्नः अन्यस्य सवर्णसञ्ज्ञः मा भूत् । तस्य अवचनम् वचनप्रामाण्यात् । तस्य इति न वक्तव्यम् । अन्यस्य तुल्यास्यप्रयत्नः अन्यस्य सवर्णसञ्ज्ञः कस्मात् न भवति । वचनप्रामाण्यात् : सवर्णसञ्ज्ञावचनसामर्थ्यात् । यदि हि अन्यस्य तुल्यास्यप्रयत्नः सः अन्यस्य सवर्णसञ्ज्ञः स्यात् सवर्णसञ्ज्ञावचनम् अनर्थकम् स्यात् । सम्बन्धिशब्दैः वा तुल्यम् । सम्बन्धिशब्दैः वा पुनः तुल्यम् एतत् । तत् यथा सम्बन्धिशब्दाः : मातरि वर्तितव्यम् , पितरि शुश्रूषितव्यम् इति । न च उच्यते स्वस्याम् मातरि स्वस्मिन् वा पितरि इति सम्बन्धात् च एतत् गम्यते या यस्य माता यः च यस्य पिता इति । एवम् इह अपि तुल्यास्यप्रयत्नम् सवर्णम् इति अत्र सम्बन्दिशब्दौ एतौ । तत्र सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् : यत् प्रति यत् तुल्यास्यप्रयत्नम् तत् प्रति तत् सवर्णसञ्ज्ञम् भवति इति ।

KA I,62.15-26 Ro I,202-203 tasya . tasya iti tu vaktavyam . kim prayojanam . yaḥ yasya tulyāsyaprayatnaḥ saḥ tasya savarṇasañjñaḥ yathā syāt . anyasya tulyāsyaprayatnaḥ anyasya savarṇasañjñaḥ mā bhūt . tasya avacanam vacanaprāmāṇyāt . tasya iti na vaktavyam . anyasya tulyāsyaprayatnaḥ anyasya savarṇasañjñaḥ kasmāt na bhavati . vacanaprāmāṇyāt : savarṇasañjñāvacanasāmarthyāt . yadi hi anyasya tulyāsyaprayatnaḥ saḥ anyasya savarṇasañjñaḥ syāt savarṇasañjñāvacanam anarthakam syāt . sambandhiśabdaiḥ vā tulyam . sambandhiśabdaiḥ vā punaḥ tulyam etat . tat yathā sambandhiśabdāḥ : mātari vartitavyam , pitari śuśrūṣitavyam iti . na ca ucyate svasyām mātari svasmin vā pitari iti sambandhāt ca etat gamyate yā yasya mātā yaḥ ca yasya pitā iti . evam iha api tulyāsyaprayatnam savarṇam iti atra sambandiśabdau etau . tatra sambandhāt etat gantavyam : yat prati yat tulyāsyaprayatnam tat prati tat savarṇasañjñam bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,६२।२७-६३।२३ रो इ,२०३-२०७ ऋकारऌकारयोः सवर्णविधिः । ऋकारऌकारयोः सवर्णसञ्ज्ञा विधेया । होतृ , ऌकारः , होतॄऌकारः । किम् प्रयोजनम् । अकः सवर्णे दीर्घः इति दीर्घत्वम् यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति एतत् । सवर्णदीर्घत्वे ऋति , रृवावचनम् ऌति , लॢवावचनम् इति । तत् सवर्णे यथा स्यात् । इह मा भूत् : दधि , ऌकारः , मधु , ऌकारः इति । यत् एतत् सवर्णदीर्घत्वे ऋति इति एतत् ऋतः इति वक्ष्यामि । ततः ऌति । ऌति च वा लॢ भवति । ऋतः इति एव । तत् न वक्तव्यम् भवति । अवश्यम् तत् वक्तव्यम् । ऊकालः अच् ह्रस्वर्दीर्घप्लुतसञ्ज्ञः भवति इति उच्यते । न च रृकारः लॢकारः वा अच् अस्ति । रृकारस्य , लॢकारस्य च अच्त्वम् वक्ष्यामि । तत् च अवश्यम् वक्तव्यम् प्लुतः यथा स्यात् : होतृ , ऋकारः होतॄकारः , होतृ३कारः , होतृ , ऌकारः , होतॢकारः , होतॢ३कारः । किम् पुनः अत्र ज्यायः । सवर्णसञ्ज्ञावचनम् एव ज्यायः । दीर्घत्वम् च एव हि सिद्धम् भवति। अपि च ऋकारग्रहणे ऌकारग्रहणम् सन्निहितम् भवति । यथा इह भवति : ऋति अकः: खट्व ऋश्यः , माल ऋश्यः इदम् अपि सङ्गृहीतम् बहवति : खट्व , ऌकारः, माल , ऌकारः इति । वा सुपि आपिशलेः : उपर्कारीयति , उपार्कारीयति , इदम् अपि सिद्धम् भवति : उपल्कारीयति, उपाल्कारीयति इति । यदि तर्हि ऋकारग्रहणे ऌकारग्रहणम् सन्निहितम् भवति उः अण् रपरः , ऌकारस्य अपि रपरत्वम् प्राप्नोति । ऌकारस्य लपरत्वम् वक्ष्यामि । तत् च अवश्यम् वक्तव्यम् असत्याम् सवर्णसञ्ज्ञायाम् विध्यर्थम् । तत् एव सत्याम् रेफबाधनार्थम् भविष्यति । इह तर्हि रषाभ्याम् नः णः समानपदे इति ऋकारग्रहणम् चोदितम् मातॄणाम् , पितॄणाम् इति एवमर्थम् । तत् इह अपि प्राप्नोति : कॢप्यमानम् पश्य इति । अथ असत्याम् अपि सवर्णसञ्ज्ञायाम् इह कस्मात् न भवति : प्रकॢप्यमानम् पश्य इति । चुटुतुलशर्व्यवाये न इति वक्ष्यामि । अपरः आह : त्रिभिः च मध्यमैः वर्गैः लशसैः च व्यवाये न इति वक्ष्यामि इति । वर्णैकदेशाः च वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते इति यः असौ ऌकारे लकारः तदाश्रयः प्रतिषेधः भविष्यति । यदि एवम् न अर्थः रषाभ्याम् णत्वे ऋकारग्रहणेन । वर्णैकदेशाः च वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते इति यः असौ ऋकारे रेफः तदाश्रयम् णत्वम् भविष्यति ।

KA I,62.27-63.23 Ro I,203-207 ṛkāraḷkārayoḥ savarṇavidhiḥ . ṛkāraḷkārayoḥ savarṇasañjñā vidheyā . hotṛ , ḷkāraḥ , hotṝḷkāraḥ . kim prayojanam . akaḥ savarṇe dīrghaḥ iti dīrghatvam yathā syāt . na etat asti prayojanam . vakṣyati etat . savarṇadīrghatve ṛti , rṛvāvacanam ḷti , lḷvāvacanam iti . tat savarṇe yathā syāt . iha mā bhūt : dadhi , ḷkāraḥ , madhu , ḷkāraḥ iti . yat etat savarṇadīrghatve ṛti iti etat ṛtaḥ iti vakṣyāmi . tataḥ ḷti . ḷti ca vā lḷ bhavati . ṛtaḥ iti eva . tat na vaktavyam bhavati . avaśyam tat vaktavyam . ūkālaḥ ac hrasvardīrghaplutasañjñaḥ bhavati iti ucyate . na ca rṛkāraḥ lḷkāraḥ vā ac asti . rṛkārasya , lḷkārasya ca actvam vakṣyāmi . tat ca avaśyam vaktavyam plutaḥ yathā syāt : hotṛ , ṛkāraḥ hotṝkāraḥ , hotṛ3kāraḥ , hotṛ , ḷkāraḥ , hotḷkāraḥ , hotḷ3kāraḥ . kim punaḥ atra jyāyaḥ . savarṇasañjñāvacanam eva jyāyaḥ . dīrghatvam ca eva hi siddham bhavati. api ca ṛkāragrahaṇe ḷkāragrahaṇam sannihitam bhavati . yathā iha bhavati : ṛti akaḥ: khaṭva ṛśyaḥ , māla ṛśyaḥ idam api saṅgṛhītam bahavati : khaṭva , ḷkāraḥ, māla , ḷkāraḥ iti . vā supi āpiśaleḥ : uparkārīyati , upārkārīyati , idam api siddham bhavati : upalkārīyati, upālkārīyati iti . yadi tarhi ṛkāragrahaṇe ḷkāragrahaṇam sannihitam bhavati uḥ aṇ raparaḥ , ḷkārasya api raparatvam prāpnoti . ḷkārasya laparatvam vakṣyāmi . tat ca avaśyam vaktavyam asatyām savarṇasañjñāyām vidhyartham . tat eva satyām rephabādhanārtham bhaviṣyati . iha tarhi raṣābhyām naḥ ṇaḥ samānapade iti ṛkāragrahaṇam coditam mātṝṇām , pitṝṇām iti evamartham . tat iha api prāpnoti : kḷpyamānam paśya iti . atha asatyām api savarṇasañjñāyām iha kasmāt na bhavati : prakḷpyamānam paśya iti . cuṭutulaśarvyavāye na iti vakṣyāmi . aparaḥ āha : tribhiḥ ca madhyamaiḥ vargaiḥ laśasaiḥ ca vyavāye na iti vakṣyāmi iti . varṇaikadeśāḥ ca varṇagrahaṇena gṛhyante iti yaḥ asau ḷkāre lakāraḥ tadāśrayaḥ pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . yadi evam na arthaḥ raṣābhyām ṇatve ṛkāragrahaṇena . varṇaikadeśāḥ ca varṇagrahaṇena gṛhyante iti yaḥ asau ṛkāre rephaḥ tadāśrayam ṇatvam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.