क्अ इ,६१।८-६२।१४ रो इ,१९७-२०२ सवर्णसञ्ज्ञायाम् भिन्नदेशेषु अतिप्रसङ्गः प्रयत्नसामान्यात् । सवर्णसञ्ज्ञायाम् भिन्नदेशेषु अतिप्रसङ्गः भवति जबगडदशाम् । किम् कारणम् । प्रयत्नसामान्यात् । एतेषाम् हि समानः प्रयत्नः । सिद्धम् तु आस्ये तुल्यदेशप्रयत्नम् सवर्णम् । सिद्धम् एतत्। कथम् । आस्ये येषाम् तुल्यः देशः यत्नः च ते सवर्णसञ्ज्ञाः भवन्ति इति वक्तव्यम् । एवम् अपि किम् आस्योपादाने प्रयोजनम् । सर्वेषाम् हि तत् तुल्यम् । प्रयत्नविशेषणम् आस्योपादानम् । सन्ति हि आस्यात् बाह्याः प्रयत्नाः । ते हापिताः भवन्ति । तेषु सत्सु असत्सु अपि सवर्णसञ्ज्ञा सिध्यति । के पुनः ते । विवारसंवारौ श्वासनादौ घोषवदघोषता अल्पप्राणता महाप्राणता इति । तत्र वर्गाणाम् प्रथमद्वितीयाः विवृतकण्ठाः श्वासानुप्रदानाः अघोषाः । एके अल्पप्राणाः अपरे महाप्राणाः । तृतीयचतुर्थाः संवृतकण्ठाः नादानुप्रदानाः घोषवन्तः । एके अल्पप्राणाः अपरे महाप्राणाः । यथा तृतीयाः तथा पञ्चमाः आनुनासिक्यवर्जम् । आनुनासिक्यम् तेषाम् अधिकः गुणः । एवम् अपि अवर्णस्य सवर्णसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । किम् कारणम् । बाह्यम् हि आस्यात् स्थानम् अवर्णस्य । सर्वमुखस्थानम् अवर्णम् एके इच्छन्ति । एवम् अपि व्यपदेशः न प्रकल्पते : आस्ये येषाम् तुल्यः देशः इति । व्यपदेशिवद्भावेन व्यपदेशः भविष्यति । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् सवर्णसञ्ज्ञयाम् भिन्नदेशेषु अतिप्रसङ्गः प्रयत्नसामान्यात् इति । न एषः दोषः । न हि लौकिकम् आस्यम् । किम् तर्हि । तद्धितान्तम् आस्यम् : आस्ये भवम् आस्यम् । शरीरावयवात् यत् । किम् पुनः आस्ये भवम् । स्थानम् करणम् च । एवम् अपि प्रयत्नः अविशेषितः भवति । प्रयत्नः च विशेषितः । कथम् । न हि प्रयतनम् प्रयत्नः । किम् तर्हि । प्रारम्भः यत्नस्य प्रयत्नः । यदि प्रारम्भः यत्नस्य प्रयत्नः एवम् अपि अवर्णस्य एङोः च सवर्णसञ्ज्ञा प्राप्नोति । प्रश्लिष्टवर्णौ एतौ । अवर्णस्य तर्हि ऐचोः च सवर्णसञ्ज्ञा प्राप्नोति । विवृततरावर्णौ एतौ । एतयोः एव तर्हि मिथः सवर्णसञ्ज्ञा प्राप्नोति । न एतौ तुल्यस्थानौ । उदात्तादीनाम् तर्हि सवर्णसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । अभेदकाः उदात्तादयः । अथ वा किम् नः एतेन प्रारम्भः यत्नस्य प्रयत्नः इति ।प्रयतनम् एव प्रयत्नः । तत् एव च तद्धितान्तम् आस्यम् । यत् समानम् तत् आश्रयिष्यामः । किम् सति भेदे । सति इति आह । सति एव हि भेदे सवर्णसञ्ज्ञया भवितव्यम् । कुतः एतत् । भेदाधिष्ठाना हि सवर्णसञ्ज्ञा । यदि हि यत्र सर्वम् समानम् तत्र स्यात् सवर्णसञ्ज्ञावचनम् अनर्थकम् स्यात् । यदि तर्हि सति भेदे किम् चित् समानम् इति कृत्व सवर्णसञ्ज्ञा भविष्यति शकारछकारयोः षकारठकारहोः सकारथकारयोः सवर्णसञ्ज्ञा प्राप्नोति । एतेषाम् हि सर्वम् अन्यत् समानम् करणवर्जम् । एवम् तर्हि प्रयतनम् एव प्रयत्नः तत् एव तद्धितान्तम् आस्यम् न तु अयम् द्वन्द्वः : आस्यम् च प्रयत्नः च आस्यप्रयत्नम् इति । किम् तर्हि । त्रिपदः बहुव्रीहिः : तुल्यः आस्ये प्रयत्नः एषाम् इति । अथ वा पूर्वः तत्पुरुषः ततः बहुव्रीहिः : तुल्यः आस्ये तुल्यास्यः , तुल्यास्यः प्रयत्नः एषाम् इति । अथ वा परः तत्पुरुषः ततः बहुव्रीहिः : आस्ये यत्नः आस्ययत्नः , तुल्यः आस्ययत्नः एषाम् इति ।
KA I,61.8-62.14 Ro I,197-202 savarṇasañjñāyām bhinnadeśeṣu atiprasaṅgaḥ prayatnasāmānyāt . savarṇasañjñāyām bhinnadeśeṣu atiprasaṅgaḥ bhavati jabagaḍadaśām . kim kāraṇam . prayatnasāmānyāt . eteṣām hi samānaḥ prayatnaḥ . siddham tu āsye tulyadeśaprayatnam savarṇam . siddham etat. katham . āsye yeṣām tulyaḥ deśaḥ yatnaḥ ca te savarṇasañjñāḥ bhavanti iti vaktavyam . evam api kim āsyopādāne prayojanam . sarveṣām hi tat tulyam . prayatnaviśeṣaṇam āsyopādānam . santi hi āsyāt bāhyāḥ prayatnāḥ . te hāpitāḥ bhavanti . teṣu satsu asatsu api savarṇasañjñā sidhyati . ke punaḥ te . vivārasaṃvārau śvāsanādau ghoṣavadaghoṣatā alpaprāṇatā mahāprāṇatā iti . tatra vargāṇām prathamadvitīyāḥ vivṛtakaṇṭhāḥ śvāsānupradānāḥ aghoṣāḥ . eke alpaprāṇāḥ apare mahāprāṇāḥ . tṛtīyacaturthāḥ saṃvṛtakaṇṭhāḥ nādānupradānāḥ ghoṣavantaḥ . eke alpaprāṇāḥ apare mahāprāṇāḥ . yathā tṛtīyāḥ tathā pañcamāḥ ānunāsikyavarjam . ānunāsikyam teṣām adhikaḥ guṇaḥ . evam api avarṇasya savarṇasañjñā na prāpnoti . kim kāraṇam . bāhyam hi āsyāt sthānam avarṇasya . sarvamukhasthānam avarṇam eke icchanti . evam api vyapadeśaḥ na prakalpate : āsye yeṣām tulyaḥ deśaḥ iti . vyapadeśivadbhāvena vyapadeśaḥ bhaviṣyati . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam savarṇasañjñayām bhinnadeśeṣu atiprasaṅgaḥ prayatnasāmānyāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na hi laukikam āsyam . kim tarhi . taddhitāntam āsyam : āsye bhavam āsyam . śarīrāvayavāt yat . kim punaḥ āsye bhavam . sthānam karaṇam ca . evam api prayatnaḥ aviśeṣitaḥ bhavati . prayatnaḥ ca viśeṣitaḥ . katham . na hi prayatanam prayatnaḥ . kim tarhi . prārambhaḥ yatnasya prayatnaḥ . yadi prārambhaḥ yatnasya prayatnaḥ evam api avarṇasya eṅoḥ ca savarṇasañjñā prāpnoti . praśliṣṭavarṇau etau . avarṇasya tarhi aicoḥ ca savarṇasañjñā prāpnoti . vivṛtatarāvarṇau etau . etayoḥ eva tarhi mithaḥ savarṇasañjñā prāpnoti . na etau tulyasthānau . udāttādīnām tarhi savarṇasañjñā na prāpnoti . abhedakāḥ udāttādayaḥ . atha vā kim naḥ etena prārambhaḥ yatnasya prayatnaḥ iti .prayatanam eva prayatnaḥ . tat eva ca taddhitāntam āsyam . yat samānam tat āśrayiṣyāmaḥ . kim sati bhede . sati iti āha . sati eva hi bhede savarṇasañjñayā bhavitavyam . kutaḥ etat . bhedādhiṣṭhānā hi savarṇasañjñā . yadi hi yatra sarvam samānam tatra syāt savarṇasañjñāvacanam anarthakam syāt . yadi tarhi sati bhede kim cit samānam iti kṛtva savarṇasañjñā bhaviṣyati śakārachakārayoḥ ṣakāraṭhakārahoḥ sakārathakārayoḥ savarṇasañjñā prāpnoti . eteṣām hi sarvam anyat samānam karaṇavarjam . evam tarhi prayatanam eva prayatnaḥ tat eva taddhitāntam āsyam na tu ayam dvandvaḥ : āsyam ca prayatnaḥ ca āsyaprayatnam iti . kim tarhi . tripadaḥ bahuvrīhiḥ : tulyaḥ āsye prayatnaḥ eṣām iti . atha vā pūrvaḥ tatpuruṣaḥ tataḥ bahuvrīhiḥ : tulyaḥ āsye tulyāsyaḥ , tulyāsyaḥ prayatnaḥ eṣām iti . atha vā paraḥ tatpuruṣaḥ tataḥ bahuvrīhiḥ : āsye yatnaḥ āsyayatnaḥ , tulyaḥ āsyayatnaḥ eṣām iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.