क्अ इ,२३४।६-२३८।१७ रो इइ,११९-१३३ किम् पुनः अयम् एकविभक्तौ एकशेषः भवति । एवम् भवितुम् अर्हति । एकविभक्तौ इति चेत् न अभावाद् विभक्तेः । एकविभक्तौ इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अभावात् विभक्तेः । न हि समुदायात् परा विभक्तिः अस्ति । किम् कारणम् । अप्रातिपदिकत्वात् । ननु च अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति । नियमात् न प्राप्नोति । अर्थवत्समुदयानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति । यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्तिपराणाम् एकशेषः उच्येत । पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः तदाश्रयत्वात् । पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः प्राप्नोति । किम् उच्यते एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः इति यावता समयः कृतः : न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न केवलः प्रत्ययः इति । तदाश्रयत्वात् प्राप्नोति । यत्र हि प्रकृतिनिमित्ता प्रत्ययनिवृत्तिः तत्र अप्रत्ययिकायाः प्रकृतेः प्रयोगः भवति अग्निचित् सोमसुत् इति यथा । यत्र च प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतिनिवृत्तिः तत्र अप्रकृतिकस्य प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति अधुना , इयान् इति यथा । अस्तु संयोगान्तलोपेन सिद्धम् । कुतः नु खलु एतत् परयोः वृक्षशब्दयोः निवृत्तिः भविष्यति न पुनः पूर्वयोः इति । तत्र एतत् स्यात् : पूर्वनिवृत्तव् अपि सत्याम् संयोगादिलोपेन सिद्धम् इति । न सिध्यति । तत्र अवरतः द्वयोः सकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत। यत्र च संयोगान्तलोपः न अस्ति तत्र च न सिध्यति । क्व च संयोगान्तलोपः न अस्ति । द्विवचनबहुवचनयोः । यदि पुनः समासे एकशेषः उच्येत । किम् कृतम् भवति । कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति । तत् तर्हि समासग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । तिष्यपुनर्वस्वोः नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनम् नित्यम् इति । समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः । समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः भवति । स्वर : अश्वः च अश्वः च अश्वौ। समासान्तोदात्तत्वे कृते एकशेषः प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : समासान्तोदात्तत्त्वम् क्रियताम् एकशेषः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् समासान्तोदात्तत्वम् । समासान्तोदात्तत्वे च दोषः भवति । स्वर । समासान्त : ऋक् च ऋक् च ऋचौ । समासान्ते कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : समासान्तः क्रियताम् एकशेषः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् समासान्तः । समासान्ते च दोषः भवति । अङ्गाश्रये च एकशेषवचनम् । अङ्गाश्रये च कार्ये एकशेषः वक्तव्यः । स्वसा च स्वसारौ च स्वसारः । अङ्गाश्रये कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : अङ्गाश्रयम् क्रियताम् एकशेषः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अङ्गाश्रयम् । तिङ्समासे तिङ्समासवचनम् । तिङ्समासे तिङ्समासः वक्तव्यः । एकम् तिङ्ग्रहणम् अनर्थकम् । समासे तिङ्समासः इति एव सिद्धम् । न अनर्थकम् । तिङ्समासे प्रकृते तिङ्समासः वक्तव्यः । तिङ्विधिप्रतिषेधः च । तिङ् च कः चित् विधेयः कः चित् प्रतिषेध्यः । पचति च पचति च पचतः : तःशब्दः विधेयः तिशब्दः प्रतिषेध्यः । यदि पुनः असमासे एकशेषः उच्येत । असमासे वचनलोपः । यदि असमासे वचनलोपः वक्तव्यः । ननु च उत्पतता एव वचनलोपम् चोदिताः स्मः । द्विवचनबहुवचनविधिम् द्वन्द्वप्रतिषेधम् च वक्ष्यति तदर्थम् पुनः चोद्यते । द्विवचनबहुवचनविधिः । द्विवचनबहुवचनानि विधेयानि : वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ , वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति । द्वन्द्वप्रतिषेधः च । द्वन्द्वस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ , वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति । चार्थे द्वन्द्वः इति द्वन्द्वः प्राप्नोति । न एषः दोषः । अनवकाशः एकशेषः द्वन्द्वम् बाधिष्यते । सावकाशः एकशेषः । कः अवकाशः । तिङन्तानि अवकाशः । यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्त्यन्तानाम् एकशेषः उच्येत । किम् कृतम् भवति । कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति । विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एव तु निवृत्तिः भवति । एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् । एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् । पृथग्विभक्त्यन्तानाम् मा भूत् : ब्राह्मणाभ्याम् च कृतम् ब्राह्मणाभ्याम् च देहि ।
KA I,234.6-238.17 Ro II,119-133 kim punaḥ ayam ekavibhaktau ekaśeṣaḥ bhavati . evam bhavitum arhati . ekavibhaktau iti cet na abhāvād vibhakteḥ . ekavibhaktau iti cet tat na . kim kāraṇam . abhāvāt vibhakteḥ . na hi samudāyāt parā vibhaktiḥ asti . kim kāraṇam . aprātipadikatvāt . nanu ca arthavat prātipadikam iti prātipadikasañjñā bhaviṣyati . niyamāt na prāpnoti . arthavatsamudayānām samāsagrahaṇam niyamārtham iti . yadi punaḥ pṛthak sarveṣām vibhaktiparāṇām ekaśeṣaḥ ucyeta . pṛthak sarveṣām iti cet ekaśeṣe pṛthak vibhaktyupalabdhiḥ tadāśrayatvāt . pṛthak sarveṣām iti cet ekaśeṣe pṛthak vibhaktyupalabdhiḥ prāpnoti . kim ucyate ekaśeṣe pṛthak vibhaktyupalabdhiḥ iti yāvatā samayaḥ kṛtaḥ : na kevalā prakṛtiḥ prayoktavyā na kevalaḥ pratyayaḥ iti . tadāśrayatvāt prāpnoti . yatra hi prakṛtinimittā pratyayanivṛttiḥ tatra apratyayikāyāḥ prakṛteḥ prayogaḥ bhavati agnicit somasut iti yathā . yatra ca pratyayanimittā prakṛtinivṛttiḥ tatra aprakṛtikasya pratyayasya prayogaḥ bhavati adhunā , iyān iti yathā . astu saṃyogāntalopena siddham . kutaḥ nu khalu etat parayoḥ vṛkṣaśabdayoḥ nivṛttiḥ bhaviṣyati na punaḥ pūrvayoḥ iti . tatra etat syāt : pūrvanivṛttav api satyām saṃyogādilopena siddham iti . na sidhyati . tatra avarataḥ dvayoḥ sakārayoḥ śravaṇam prasajyeta. yatra ca saṃyogāntalopaḥ na asti tatra ca na sidhyati . kva ca saṃyogāntalopaḥ na asti . dvivacanabahuvacanayoḥ . yadi punaḥ samāse ekaśeṣaḥ ucyeta . kim kṛtam bhavati . kaḥ cit vacanalopaḥ parihṛtaḥ bhavati . tat tarhi samāsagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . tiṣyapunarvasvoḥ nakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanam nityam iti . samāse iti cet svarasamāsānteṣu doṣaḥ . samāse iti cet svarasamāsānteṣu doṣaḥ bhavati . svara : aśvaḥ ca aśvaḥ ca aśvau. samāsāntodāttatve kṛte ekaśeṣaḥ prāpnoti . idam iha sampradhāryam : samāsāntodāttattvam kriyatām ekaśeṣaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt samāsāntodāttatvam . samāsāntodāttatve ca doṣaḥ bhavati . svara . samāsānta : ṛk ca ṛk ca ṛcau . samāsānte kṛte asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam : samāsāntaḥ kriyatām ekaśeṣaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt samāsāntaḥ . samāsānte ca doṣaḥ bhavati . aṅgāśraye ca ekaśeṣavacanam . aṅgāśraye ca kārye ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ . svasā ca svasārau ca svasāraḥ . aṅgāśraye kṛte asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam : aṅgāśrayam kriyatām ekaśeṣaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt aṅgāśrayam . tiṅsamāse tiṅsamāsavacanam . tiṅsamāse tiṅsamāsaḥ vaktavyaḥ . ekam tiṅgrahaṇam anarthakam . samāse tiṅsamāsaḥ iti eva siddham . na anarthakam . tiṅsamāse prakṛte tiṅsamāsaḥ vaktavyaḥ . tiṅvidhipratiṣedhaḥ ca . tiṅ ca kaḥ cit vidheyaḥ kaḥ cit pratiṣedhyaḥ . pacati ca pacati ca pacataḥ : taḥśabdaḥ vidheyaḥ tiśabdaḥ pratiṣedhyaḥ . yadi punaḥ asamāse ekaśeṣaḥ ucyeta . asamāse vacanalopaḥ . yadi asamāse vacanalopaḥ vaktavyaḥ . nanu ca utpatatā eva vacanalopam coditāḥ smaḥ . dvivacanabahuvacanavidhim dvandvapratiṣedham ca vakṣyati tadartham punaḥ codyate . dvivacanabahuvacanavidhiḥ . dvivacanabahuvacanāni vidheyāni : vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣau , vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣāḥ iti . dvandvapratiṣedhaḥ ca . dvandvasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣau , vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣāḥ iti . cārthe dvandvaḥ iti dvandvaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśaḥ ekaśeṣaḥ dvandvam bādhiṣyate . sāvakāśaḥ ekaśeṣaḥ . kaḥ avakāśaḥ . tiṅantāni avakāśaḥ . yadi punaḥ pṛthak sarveṣām vibhaktyantānām ekaśeṣaḥ ucyeta . kim kṛtam bhavati . kaḥ cit vacanalopaḥ parihṛtaḥ bhavati . vibhaktyantānām ekaśeṣe vibhaktyantānām ekaśeṣe vibhaktyantānām eva tu nivṛttiḥ bhavati . ekavibhaktyantānām iti tu pṛthagvibhaktipratiṣedhārtham . ekavibhaktyantānām iti tu vaktavyam . kim prayojanam . pṛthagvibhaktipratiṣedhārtham . pṛthagvibhaktyantānām mā bhūt : brāhmaṇābhyām ca kṛtam brāhmaṇābhyām ca dehi .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.