क्अ इ,२७१।१९-२७२।१० रो इइ,२२८-२२९ किमर्थम् इदम् उच्यते । अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः । अधिकारः क्रियते प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति । किम् इदम् प्रतियोगम् इति । योगम् योगम् प्रति प्रतियोगम् । योगे योगे तस्य ग्रहणम् मा कार्षम् इति । किम् गतम् एतत् इयता सूत्रेण । गतम् इति आह । कुतः । लोकतः । तत् यथा लोके अधिकृतः असौ ग्रामे अधिकृतः असौ नगरे इति उच्यते यः यत्र व्यापारम् गच्छति । शब्देन च अपि अधिकृतेन कः अन्यः व्यापारः शक्यः अवगन्तुम् अन्यत् अतः योगे योगे उपस्थानात् । न वा निर्दिश्यमानाधिकृतत्वात् यथा लोके । न वा एतत् प्रयोजनम् । किम् कारणम् । निर्दिश्यमानाधिकृतत्वात् यथा लोके । निर्दिश्यमानम् अधिकृतम् गम्यते । तत् यथा । देवदत्ताय गौः दीयताम् यज्ञदत्ताय विष्णुमित्राय इति । गौः इति गम्यते । एवम् इह अपि पदरुजविशस्पृशः घञ् सृ स्थिरे भावे । घञ् इति गम्यते । अन्यनिर्देशः तु निवर्तकः तस्मात् परिभाषा । अन्यनिर्देशः तु लोके निवर्तकः भवति । तत् यथा । देवदत्ताय गौः दीयताम् यज्ञदत्ताय कम्बलः विष्णुमित्राय च इति । कम्बलः गोनिवर्तकः भवति । एवम् इह अपि अभिविधौ भावे इनुण् घञः निवर्तकः स्यात् । तस्मात् परिभाषा कर्तव्या ।
KA I,271.19-272.10 Ro II,228-229 kimartham idam ucyate . adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ . adhikāraḥ kriyate pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti . kim idam pratiyogam iti . yogam yogam prati pratiyogam . yoge yoge tasya grahaṇam mā kārṣam iti . kim gatam etat iyatā sūtreṇa . gatam iti āha . kutaḥ . lokataḥ . tat yathā loke adhikṛtaḥ asau grāme adhikṛtaḥ asau nagare iti ucyate yaḥ yatra vyāpāram gacchati . śabdena ca api adhikṛtena kaḥ anyaḥ vyāpāraḥ śakyaḥ avagantum anyat ataḥ yoge yoge upasthānāt . na vā nirdiśyamānādhikṛtatvāt yathā loke . na vā etat prayojanam . kim kāraṇam . nirdiśyamānādhikṛtatvāt yathā loke . nirdiśyamānam adhikṛtam gamyate . tat yathā . devadattāya gauḥ dīyatām yajñadattāya viṣṇumitrāya iti . gauḥ iti gamyate . evam iha api padarujaviśaspṛśaḥ ghañ sṛ sthire bhāve . ghañ iti gamyate . anyanirdeśaḥ tu nivartakaḥ tasmāt paribhāṣā . anyanirdeśaḥ tu loke nivartakaḥ bhavati . tat yathā . devadattāya gauḥ dīyatām yajñadattāya kambalaḥ viṣṇumitrāya ca iti . kambalaḥ gonivartakaḥ bhavati . evam iha api abhividhau bhāve inuṇ ghañaḥ nivartakaḥ syāt . tasmāt paribhāṣā kartavyā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२७२।११-२७३।५ रो इइ,२२९-२३० अधिकारपरिमाणाज्ञानम् तु । अधिकारपरिमाणाज्ञानम् तु भवति । न ज्ञायते कियन्तम् अवधिम् अधिकारः अनुवर्तते इति । अधिकारपरिमाणज्ञानार्थम् तु । अधिकारपरिमाणज्ञानार्थम् एव तर्हि अयम् योगः वक्तव्यः । अधिकारपरिमाणम् ज्ञास्यामि इति । कथम् पुनः स्वरितेन अधिकारः इति अनेन अधिकारपरिमाणम् शक्यम् विज्ञातुम् । एवम् वक्ष्यामि स्वरिते न अधिकारः इति । स्वरितम् दृष्ट्वा अधिकारः न भवति इति । केन इदानीम् अधिकारः भविष्यति । लौकिकः अधिकारः । न अधिकारः इति चेत् उक्तम् । किम् उक्तम् । अन्यनिर्देशः तु निवर्तकः तस्मात् परिभाषा इति । अधिकारार्थम् एव तर्हि अयम् योगः वक्तव्यः । ननु च उक्तम् अधिकारपरिमाणाज्ञानम् तु इति । यावतिथः अल् अनुबन्धः तावतः योगान् इति वचनात् सिद्धम् । यावतिथः अल् अनुबध्यते तावतः योगान् अधिकारः अनुवर्तते इति वक्तव्यम् । अथ इदानीम् यत्र अल्पीयांसः अलः भूयसः च योगान् अधिकारः अनुवर्तते कथम् तत्र कर्तव्यम् । भूयसि प्राग्वचनम् । भूयसि प्राग्वचनम् कर्तव्यम् । प्राक् अमुतः इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । सन्देहमात्रम् एतत् भवति । सर्वसन्देहेषु च इदम् उपतिष्ठते व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति । प्राक् अमुतः इति व्याख्यास्यामः । यदि एवम् न अर्थः अनेन । केन इदानीम् अधिकारः भविष्यति । लौकिकः अधिकारः । ननु च उक्तम् न अधिकारः इति चेत् उक्तम् । किम् उक्तम् । अन्यनिर्देशः तु निवर्तकः तस्मात् परिभाषा । सन्देहमात्रम् एतत् भवति । सर्वसन्देहेषु च इदम् उपतिष्ठते व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति । इनुण् घञ् इति सन्देहे घञ् इति व्याख्यास्यामः ।
KA I,272.11-273.5 Ro II,229-230 adhikāraparimāṇājñānam tu . adhikāraparimāṇājñānam tu bhavati . na jñāyate kiyantam avadhim adhikāraḥ anuvartate iti . adhikāraparimāṇajñānārtham tu . adhikāraparimāṇajñānārtham eva tarhi ayam yogaḥ vaktavyaḥ . adhikāraparimāṇam jñāsyāmi iti . katham punaḥ svaritena adhikāraḥ iti anena adhikāraparimāṇam śakyam vijñātum . evam vakṣyāmi svarite na adhikāraḥ iti . svaritam dṛṣṭvā adhikāraḥ na bhavati iti . kena idānīm adhikāraḥ bhaviṣyati . laukikaḥ adhikāraḥ . na adhikāraḥ iti cet uktam . kim uktam . anyanirdeśaḥ tu nivartakaḥ tasmāt paribhāṣā iti . adhikārārtham eva tarhi ayam yogaḥ vaktavyaḥ . nanu ca uktam adhikāraparimāṇājñānam tu iti . yāvatithaḥ al anubandhaḥ tāvataḥ yogān iti vacanāt siddham . yāvatithaḥ al anubadhyate tāvataḥ yogān adhikāraḥ anuvartate iti vaktavyam . atha idānīm yatra alpīyāṃsaḥ alaḥ bhūyasaḥ ca yogān adhikāraḥ anuvartate katham tatra kartavyam . bhūyasi prāgvacanam . bhūyasi prāgvacanam kartavyam . prāk amutaḥ iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . sandehamātram etat bhavati . sarvasandeheṣu ca idam upatiṣṭhate vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti . prāk amutaḥ iti vyākhyāsyāmaḥ . yadi evam na arthaḥ anena . kena idānīm adhikāraḥ bhaviṣyati . laukikaḥ adhikāraḥ . nanu ca uktam na adhikāraḥ iti cet uktam . kim uktam . anyanirdeśaḥ tu nivartakaḥ tasmāt paribhāṣā . sandehamātram etat bhavati . sarvasandeheṣu ca idam upatiṣṭhate vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti . inuṇ ghañ iti sandehe ghañ iti vyākhyāsyāmaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२७३।६-२५ रो इइ,२३०-२३२ न तर्हि इदानीम् अयम् योगः वक्तव्यः । वक्तव्यः च । किम् प्रयोजनम् । स्वरितेन अधिकारगतिः यथा विज्ञायेत , अधिकम् कार्यम् , अधिकः कारः । अधिकारगतिः : गोस्त्रियोः उपसर्जनम् इति अत्र गोटाङ्ग्रहणम् चोदितम् । तत् न कर्तव्यम् भवति । स्त्रीग्रहणम् स्वरयिष्यते । स्वरितेन अधिकारगतिः भवति इति स्त्रियाम् इति एवम् प्रकृत्य ये प्रत्ययाः विहिताः तेषाम् ग्रहणम् विज्ञास्यते । तत्र स्वरितेन अधिकारगतिः भवति इति न दोषः भवति । अधिकम् कार्यम् : अपादानम् आचार्यः किम् न्याय्यम् मन्यते । यत्र प्राप्य निवृत्तिः । तेन इह एव स्यात् : ग्रामात् आगच्छति । नगरात् आगच्छति । साङ्काश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रकाः अभिरूपतराः इति अत्र न स्यात् । स्वरितेन अधिकर्म् कार्यम् भवति इति अत्र अपि सिद्धम् भवति । तथा अधिकरणम् आचार्यः किम् न्याय्यम् मन्यते । यत्र कृत्स्नः आधारात्मा व्याप्तः भवति । तेन इह एव स्यात् : तिलेषु तैलम् । दध्नि सर्पिः इति । गङ्गायाम् गावः । कूपे गर्गकुलम् इति अत्र न स्यात् । स्वरितेन अधिकर्म् कार्यम् भवति इति अत्र अपि सिद्धम् भवति । अधिकम् कार्यम् । अधिकः कारः : पूर्वविप्रतिषेधाः न पठितव्याः भवन्ति । गुणवृद्ध्यौत्त्वतृज्वद्भावेभ्यः नुम् पूर्वविप्रतिषिद्धम् नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यः नुट् इति । नुम्नुटौ स्वरयिष्येते । तत्र स्वरितेन अधिकः कारः भवति इति नुम्नुटौ भविष्यतः । कथम् पुनः अधिकः कारः इति अनेन पूर्वविप्रतिषेधाः शक्य न पठितुम् । लोकतः । तत् यथा लोके अधिकम् अयम् कारम् करोति इति उच्यते यः अयम् दुर्बलः सन् बलवद्भिः सह भारम् वहति । एवम् इह अपि अधिकम् अयम् कारम् करोति इति उच्यते यः अयम् पूर्वः सन् परम् बाधते । अधिकारगतिः स्त्र्यर्था विशेषाय अधिकम् कार्यम् । अथ यः अन्यः अधिकः कारः पूर्वविप्रतिषेधार्थः सः ।
KA I,273.6-25 Ro II,230-232 na tarhi idānīm ayam yogaḥ vaktavyaḥ . vaktavyaḥ ca . kim prayojanam . svaritena adhikāragatiḥ yathā vijñāyeta , adhikam kāryam , adhikaḥ kāraḥ . adhikāragatiḥ : gostriyoḥ upasarjanam iti atra goṭāṅgrahaṇam coditam . tat na kartavyam bhavati . strīgrahaṇam svarayiṣyate . svaritena adhikāragatiḥ bhavati iti striyām iti evam prakṛtya ye pratyayāḥ vihitāḥ teṣām grahaṇam vijñāsyate . tatra svaritena adhikāragatiḥ bhavati iti na doṣaḥ bhavati . adhikam kāryam : apādānam ācāryaḥ kim nyāyyam manyate . yatra prāpya nivṛttiḥ . tena iha eva syāt : grāmāt āgacchati . nagarāt āgacchati . sāṅkāśyakebhyaḥ pāṭaliputrakāḥ abhirūpatarāḥ iti atra na syāt . svaritena adhikarm kāryam bhavati iti atra api siddham bhavati . tathā adhikaraṇam ācāryaḥ kim nyāyyam manyate . yatra kṛtsnaḥ ādhārātmā vyāptaḥ bhavati . tena iha eva syāt : tileṣu tailam . dadhni sarpiḥ iti . gaṅgāyām gāvaḥ . kūpe gargakulam iti atra na syāt . svaritena adhikarm kāryam bhavati iti atra api siddham bhavati . adhikam kāryam . adhikaḥ kāraḥ : pūrvavipratiṣedhāḥ na paṭhitavyāḥ bhavanti . guṇavṛddhyauttvatṛjvadbhāvebhyaḥ num pūrvavipratiṣiddham numaciratṛjvadbhāvebhyaḥ nuṭ iti . numnuṭau svarayiṣyete . tatra svaritena adhikaḥ kāraḥ bhavati iti numnuṭau bhaviṣyataḥ . katham punaḥ adhikaḥ kāraḥ iti anena pūrvavipratiṣedhāḥ śakya na paṭhitum . lokataḥ . tat yathā loke adhikam ayam kāram karoti iti ucyate yaḥ ayam durbalaḥ san balavadbhiḥ saha bhāram vahati . evam iha api adhikam ayam kāram karoti iti ucyate yaḥ ayam pūrvaḥ san param bādhate . adhikāragatiḥ stryarthā viśeṣāya adhikam kāryam . atha yaḥ anyaḥ adhikaḥ kāraḥ pūrvavipratiṣedhārthaḥ saḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.