Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.3.3

क्अ इ,२६१।५-१५ रो इइ,२०२-२०३ हलन्त्ये सर्व्प्रसङ्गः सर्वान्त्यत्वात् । हलन्त्ये सर्व्प्रसङ्गः । सर्वस्य हलः इत्सञ्ज्ञा प्राप्नोति । किम् कारणम् । सर्वान्त्यत्वात् । सर्वः हि हल् तम् तम् अवधिम् प्रति अन्त्यः भवति । सिद्धम् तु व्यवसितान्त्यत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । व्यवसितान्त्यत्वात् । व्यवसितान्त्यः हल् इत्सञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् । के पुनः व्यवसिताः । धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातागमादेशाः । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् हलन्त्ये सर्व्प्रसङ्गः सर्वान्त्यत्वात् इति । न एषः दोषः । आह अयम् हल् अन्त्यम् इत्सञ्ज्ञम् भवति इति । सर्वः च हल् तम् तम् अवधिम् प्रति अन्त्यः भवति । तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते : साधीयः यः अन्त्यः इति । कः च साधीयः । यः व्यवसितान्त्यः । अथ वा सापेक्षः अयम् निर्देशः क्रियते । न च अन्यत् किम् चित् अपेक्ष्यम् अस्ति । ते व्यवसितम् एव अपेक्षिष्यामहे ।

KA I,261.5-15 Ro II,202-203 halantye sarvprasaṅgaḥ sarvāntyatvāt . halantye sarvprasaṅgaḥ . sarvasya halaḥ itsañjñā prāpnoti . kim kāraṇam . sarvāntyatvāt . sarvaḥ hi hal tam tam avadhim prati antyaḥ bhavati . siddham tu vyavasitāntyatvāt . siddham etat . katham . vyavasitāntyatvāt . vyavasitāntyaḥ hal itsañjñaḥ bhavati iti vaktavyam . ke punaḥ vyavasitāḥ . dhātuprātipadikapratyayanipātāgamādeśāḥ . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam halantye sarvprasaṅgaḥ sarvāntyatvāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . āha ayam hal antyam itsañjñam bhavati iti . sarvaḥ ca hal tam tam avadhim prati antyaḥ bhavati . tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yaḥ antyaḥ iti . kaḥ ca sādhīyaḥ . yaḥ vyavasitāntyaḥ . atha vā sāpekṣaḥ ayam nirdeśaḥ kriyate . na ca anyat kim cit apekṣyam asti . te vyavasitam eva apekṣiṣyāmahe .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२६१।१६-२६२।३ रो इइ,२०३-२०५ लकारस्य अनुबन्धाज्ञापितत्वात् हल्ग्रहणाप्रसिद्धिः । लकारस्य अनुबन्धत्वेन अज्ञापितत्वात् हल्ग्रहणाप्रसिद्धिः । हल् अन्त्यम् इत्सञ्ज्ञम् भवति इति उच्यते । लकारस्य एव तावत् इत्सञ्ज्ञा न प्राप्नोति । सिद्धम् तु लकारनिर्देशात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । लकारनिर्देशः कर्तव्यः । हल् अन्त्यम् इत्सञ्ज्ञम् भवति लकारः च इति वक्तव्यम् । एकशेषनिर्देशात् वा । अथ वा एकशेषनिर्देशः अयम् । हल् च हल् च हल् । हल् अन्त्यम् इत्सञ्ज्ञम् भवति इति । अथ वा ऌकारस्य एव इदम् गुणभूतस्य ग्रहणम् । तत्र उपदेशे अच् अनुनासिक इत् इति इत्सञ्ज्ञा भविष्यति । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति लकारस्य इत्सञ्ज्ञा इति यत् अयम् णलम् लितम् करोति ।

KA I,261.16-262.3 Ro II,203-205 lakārasya anubandhājñāpitatvāt halgrahaṇāprasiddhiḥ . lakārasya anubandhatvena ajñāpitatvāt halgrahaṇāprasiddhiḥ . hal antyam itsañjñam bhavati iti ucyate . lakārasya eva tāvat itsañjñā na prāpnoti . siddham tu lakāranirdeśāt . siddham etat . katham . lakāranirdeśaḥ kartavyaḥ . hal antyam itsañjñam bhavati lakāraḥ ca iti vaktavyam . ekaśeṣanirdeśāt vā . atha vā ekaśeṣanirdeśaḥ ayam . hal ca hal ca hal . hal antyam itsañjñam bhavati iti . atha vā ḷkārasya eva idam guṇabhūtasya grahaṇam . tatra upadeśe ac anunāsika it iti itsañjñā bhaviṣyati . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati lakārasya itsañjñā iti yat ayam ṇalam litam karoti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२६२।४-१७ रो इइ,२०५-२०७ प्रातिपदिकप्रतिषेधः अकृत्तद्धिते । अकृत्तद्धितान्तस्य प्रातिपदिकस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । उदश्वित् शक्र्ट् इति । अकृत्तद्धितान्तस्य इति किमर्थम् । कुम्भकारः नगरकारः औपगवः कापटवः । इदर्थाभावात् सिद्धम् । इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञ न भविष्यति । इदम् अस्ति इत्कार्यम् तित्स्वरितम् इति स्वरितत्वम् यथा स्यात् । न एतत् अस्ति । प्रत्ययग्रहणम् तत्र चोदयिष्यति । इदम् तर्हि : राजा तक्षा । ञ्निति आद्युदात्तत्वम् यथा स्यात् । ञ्निति इति उच्यते । तत्र व्यपवर्गाभावात् न भविष्यति । इदम् तर्हि स्वः । उपोत्तमम् रिति एषः स्वरः यथा स्यात् । स्वरितकरणसामर्थ्यात् न भविष्यति । न्यङ्स्वरौ स्व्रितौ इति । इह तर्हि अन्तः । उत्तमशब्दः त्रिप्रभृतिषु वर्तते । न च अत्र त्रिप्रभृतयः सन्ति । इह तर्हि सनुतः । उपोत्तमम् रिति इति एषः स्वरः यथा स्यात् । अन्तोदात्तनिपातनम् करिष्यते । सः च निपातस्वरः रित्स्वरस्य बाधकः भविष्यति । एतत् च अत्र युक्तम् यत् इत्कार्याभावात् इत्सञ्ज्ञा न स्यात् । यत्र इत्कार्यम् भवति भवति तत्र इत्सञ्ज्ञा । तत् यथा आगस्त्यकौण्डिन्ययोः अगस्तिकुण्डिनच् ।

KA I,262.4-17 Ro II,205-207 prātipadikapratiṣedhaḥ akṛttaddhite . akṛttaddhitāntasya prātipadikasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . udaśvit śakrṭ iti . akṛttaddhitāntasya iti kimartham . kumbhakāraḥ nagarakāraḥ aupagavaḥ kāpaṭavaḥ . idarthābhāvāt siddham . itkāryābhāvāt atra itsañjña na bhaviṣyati . idam asti itkāryam titsvaritam iti svaritatvam yathā syāt . na etat asti . pratyayagrahaṇam tatra codayiṣyati . idam tarhi : rājā takṣā . ñniti ādyudāttatvam yathā syāt . ñniti iti ucyate . tatra vyapavargābhāvāt na bhaviṣyati . idam tarhi svaḥ . upottamam riti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . svaritakaraṇasāmarthyāt na bhaviṣyati . nyaṅsvarau svritau iti . iha tarhi antaḥ . uttamaśabdaḥ triprabhṛtiṣu vartate . na ca atra triprabhṛtayaḥ santi . iha tarhi sanutaḥ . upottamam riti iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . antodāttanipātanam kariṣyate . saḥ ca nipātasvaraḥ ritsvarasya bādhakaḥ bhaviṣyati . etat ca atra yuktam yat itkāryābhāvāt itsañjñā na syāt . yatra itkāryam bhavati bhavati tatra itsañjñā . tat yathā āgastyakauṇḍinyayoḥ agastikuṇḍinac .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.