क्अ इ,२८७।१६-२८८।१७ रो इइ,२६९-२७१ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । पूर्ववत् सनः इति शदिम्रियत्यर्थम् । शदिम्रियत्यर्थः अयम् आरम्भः । शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् मा भूत् इति । इतरथा हि ताभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदप्रतिषेधः । इतरथा हि अनुच्यमाने अस्मिन् ताभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् । शिशित्सति मुमूर्षति । कथम् पुनः पूर्ववत् सनः इति अनेन शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदस्य प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् । तत् यथा : उशीनरवत् मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्ति इति । मातृवत् अस्याः कलाः । सन्ति न सन्ति । एवम् इह अपि पूर्ववत् भवति न भवति इति । न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे । यथा पूर्वयोगयोः सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् न भवति एवम् इह अपि शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् न भवति इति । यदि तर्हि शदिम्रियत्यर्थः अयम् आरम्भः विधिः न प्रकल्पते । आसिसिषते शिशयिषते । अथ विध्यर्थः शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् प्राप्नोति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् प्रतिषेधार्थः । ननु च उक्तम् विधिः न प्रकल्पते इति । विधिः च प्रकॢप्तः । कथम् । एतत् एव ज्ञापयति सनन्तात् आत्मनेपदम् भवति इति यत् अयम् शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदस्य प्रतिषेधम् शास्ति । अथ वा पुनः अस्तु विध्यर्थः । ननु च उक्तम् शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । प्रकृतम् सनः न इति अनुवर्तिष्यते । क्व प्रकृतम् । ज्ञाश्रुस्मृदृशाम् सनः न अनोः ज्ञः । सकर्मकात् सनः न । प्रत्याङ्भ्याम् श्रुवः सनः न । शदेः शितः सनः न । म्रियतेः लुङ्लिङोः च सनः न इति । इह इदानीम् पूर्ववत् सनः इति सनः इति वर्तते न इति निवृत्तम् । एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् निमित्तम् अविशेषितम् भवति इति । न एव वा पुनः अत्र शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । शदेः शितः इति उच्यते न च शदिः एव आत्मनेपदस्य निमित्तम् । किम् तर्हि । शित् अपि निमित्तम् । अथ अपि शदिः एव शित्परः तु निमित्तम् । न च अयम् सन्परः शित्परः भवति । यत्र तर्हि शित् न आश्रीयते म्रियतेः लुङ्लिङोः च इति । अत्र अपि न म्रियतिः एव आत्मनेपदस्य निमित्तम् । किम् तर्हि । लुङ्लिङौ अपि निमित्तम् । अथ अपि म्रियतिः एव लुङ्लिङ्परः तु निमित्तम् । न च अयम् सन्परः लुङ्लिङ्परः भवति ।
KA I,287.16-288.17 Ro II,269-271 kimartham punaḥ idam ucyate . pūrvavat sanaḥ iti śadimriyatyartham . śadimriyatyarthaḥ ayam ārambhaḥ . śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam mā bhūt iti . itarathā hi tābhyām sanantābhyām ātmanepadapratiṣedhaḥ . itarathā hi anucyamāne asmin tābhyām sanantābhyām ātmanepadasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt . śiśitsati mumūrṣati . katham punaḥ pūrvavat sanaḥ iti anena śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadasya pratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum . tat yathā : uśīnaravat madreṣu yavāḥ . santi na santi iti . mātṛvat asyāḥ kalāḥ . santi na santi . evam iha api pūrvavat bhavati na bhavati iti . na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe . yathā pūrvayogayoḥ sanantābhyām ātmanepadam na bhavati evam iha api śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam na bhavati iti . yadi tarhi śadimriyatyarthaḥ ayam ārambhaḥ vidhiḥ na prakalpate . āsisiṣate śiśayiṣate . atha vidhyarthaḥ śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam prāpnoti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat pratiṣedhārthaḥ . nanu ca uktam vidhiḥ na prakalpate iti . vidhiḥ ca prakḷptaḥ . katham . etat eva jñāpayati sanantāt ātmanepadam bhavati iti yat ayam śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadasya pratiṣedham śāsti . atha vā punaḥ astu vidhyarthaḥ . nanu ca uktam śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . prakṛtam sanaḥ na iti anuvartiṣyate . kva prakṛtam . jñāśrusmṛdṛśām sanaḥ na anoḥ jñaḥ . sakarmakāt sanaḥ na . pratyāṅbhyām śruvaḥ sanaḥ na . śadeḥ śitaḥ sanaḥ na . mriyateḥ luṅliṅoḥ ca sanaḥ na iti . iha idānīm pūrvavat sanaḥ iti sanaḥ iti vartate na iti nivṛttam . evam ca kṛtvā saḥ api adoṣaḥ bhavati yat uktam nimittam aviśeṣitam bhavati iti . na eva vā punaḥ atra śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam prāpnoti . kim kāraṇam . śadeḥ śitaḥ iti ucyate na ca śadiḥ eva ātmanepadasya nimittam . kim tarhi . śit api nimittam . atha api śadiḥ eva śitparaḥ tu nimittam . na ca ayam sanparaḥ śitparaḥ bhavati . yatra tarhi śit na āśrīyate mriyateḥ luṅliṅoḥ ca iti . atra api na mriyatiḥ eva ātmanepadasya nimittam . kim tarhi . luṅliṅau api nimittam . atha api mriyatiḥ eva luṅliṅparaḥ tu nimittam . na ca ayam sanparaḥ luṅliṅparaḥ bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.