क्अ इ,२८७।७-१५ रो इइ,२६८-२६९ किम् इदम् पूर्वग्रहणम् सनपेक्षम् । प्राक् सनः येभ्यः आत्मनेपद्म् उक्तम् तेभ्यः सनन्तेभ्यः अपि भवति इति । आहोस्वित् योगापेक्षम् । प्राक् एतस्मात् योगात् येभ्यः आत्मनेपदम् उक्तम् तेभ्यः सनन्तेभ्यः आत्मनेपदम् भवति इति । किम् च अतः । यदि सनपेक्षम् निमित्तम् अविशेषितम् भवति । पूर्ववत् सनः न ज्ञायते किमन्तात् भवितव्यम् । अथ योगापेक्षम् उत्तरत्र विधिः न प्रकल्पते । बुभुक्षते उपयुयुक्षते इति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् सनपेक्षम् । ननु च उक्तम् निमित्तम् अविशेषितम् भवति । निमित्तम् च विशेषितम् । कथम् । सनम् एव अत्र निमित्तत्वेन अपेक्षिष्यामहे । पूर्ववत् सनः आत्मनेपदम् भवति । कुतः सनः इति । अथ वा पुनः अस्तु योगापेक्षम् । ननु च उक्तम् उत्तरत्र विधिः न प्रकल्पते । विधिः च प्रकॢप्तः । कथम् । उत्तरत्र अपि पूर्ववत् सनः इति एव अनुवर्तिष्यते ।
KA I,287.7-15 Ro II,268-269 kim idam pūrvagrahaṇam sanapekṣam . prāk sanaḥ yebhyaḥ ātmanepadm uktam tebhyaḥ sanantebhyaḥ api bhavati iti . āhosvit yogāpekṣam . prāk etasmāt yogāt yebhyaḥ ātmanepadam uktam tebhyaḥ sanantebhyaḥ ātmanepadam bhavati iti . kim ca ataḥ . yadi sanapekṣam nimittam aviśeṣitam bhavati . pūrvavat sanaḥ na jñāyate kimantāt bhavitavyam . atha yogāpekṣam uttaratra vidhiḥ na prakalpate . bubhukṣate upayuyukṣate iti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat sanapekṣam . nanu ca uktam nimittam aviśeṣitam bhavati . nimittam ca viśeṣitam . katham . sanam eva atra nimittatvena apekṣiṣyāmahe . pūrvavat sanaḥ ātmanepadam bhavati . kutaḥ sanaḥ iti . atha vā punaḥ astu yogāpekṣam . nanu ca uktam uttaratra vidhiḥ na prakalpate . vidhiḥ ca prakḷptaḥ . katham . uttaratra api pūrvavat sanaḥ iti eva anuvartiṣyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२८७।१६-२८८।१७ रो इइ,२६९-२७१ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । पूर्ववत् सनः इति शदिम्रियत्यर्थम् । शदिम्रियत्यर्थः अयम् आरम्भः । शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् मा भूत् इति । इतरथा हि ताभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदप्रतिषेधः । इतरथा हि अनुच्यमाने अस्मिन् ताभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् । शिशित्सति मुमूर्षति । कथम् पुनः पूर्ववत् सनः इति अनेन शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदस्य प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् । वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् । तत् यथा : उशीनरवत् मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्ति इति । मातृवत् अस्याः कलाः । सन्ति न सन्ति । एवम् इह अपि पूर्ववत् भवति न भवति इति । न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे । यथा पूर्वयोगयोः सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् न भवति एवम् इह अपि शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् न भवति इति । यदि तर्हि शदिम्रियत्यर्थः अयम् आरम्भः विधिः न प्रकल्पते । आसिसिषते शिशयिषते । अथ विध्यर्थः शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् प्राप्नोति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् प्रतिषेधार्थः । ननु च उक्तम् विधिः न प्रकल्पते इति । विधिः च प्रकॢप्तः । कथम् । एतत् एव ज्ञापयति सनन्तात् आत्मनेपदम् भवति इति यत् अयम् शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदस्य प्रतिषेधम् शास्ति । अथ वा पुनः अस्तु विध्यर्थः । ननु च उक्तम् शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । प्रकृतम् सनः न इति अनुवर्तिष्यते । क्व प्रकृतम् । ज्ञाश्रुस्मृदृशाम् सनः न अनोः ज्ञः । सकर्मकात् सनः न । प्रत्याङ्भ्याम् श्रुवः सनः न । शदेः शितः सनः न । म्रियतेः लुङ्लिङोः च सनः न इति । इह इदानीम् पूर्ववत् सनः इति सनः इति वर्तते न इति निवृत्तम् । एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् निमित्तम् अविशेषितम् भवति इति । न एव वा पुनः अत्र शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । शदेः शितः इति उच्यते न च शदिः एव आत्मनेपदस्य निमित्तम् । किम् तर्हि । शित् अपि निमित्तम् । अथ अपि शदिः एव शित्परः तु निमित्तम् । न च अयम् सन्परः शित्परः भवति । यत्र तर्हि शित् न आश्रीयते म्रियतेः लुङ्लिङोः च इति । अत्र अपि न म्रियतिः एव आत्मनेपदस्य निमित्तम् । किम् तर्हि । लुङ्लिङौ अपि निमित्तम् । अथ अपि म्रियतिः एव लुङ्लिङ्परः तु निमित्तम् । न च अयम् सन्परः लुङ्लिङ्परः भवति ।
KA I,287.16-288.17 Ro II,269-271 kimartham punaḥ idam ucyate . pūrvavat sanaḥ iti śadimriyatyartham . śadimriyatyarthaḥ ayam ārambhaḥ . śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam mā bhūt iti . itarathā hi tābhyām sanantābhyām ātmanepadapratiṣedhaḥ . itarathā hi anucyamāne asmin tābhyām sanantābhyām ātmanepadasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt . śiśitsati mumūrṣati . katham punaḥ pūrvavat sanaḥ iti anena śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadasya pratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum . vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum . tat yathā : uśīnaravat madreṣu yavāḥ . santi na santi iti . mātṛvat asyāḥ kalāḥ . santi na santi . evam iha api pūrvavat bhavati na bhavati iti . na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe . yathā pūrvayogayoḥ sanantābhyām ātmanepadam na bhavati evam iha api śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam na bhavati iti . yadi tarhi śadimriyatyarthaḥ ayam ārambhaḥ vidhiḥ na prakalpate . āsisiṣate śiśayiṣate . atha vidhyarthaḥ śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam prāpnoti . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat pratiṣedhārthaḥ . nanu ca uktam vidhiḥ na prakalpate iti . vidhiḥ ca prakḷptaḥ . katham . etat eva jñāpayati sanantāt ātmanepadam bhavati iti yat ayam śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadasya pratiṣedham śāsti . atha vā punaḥ astu vidhyarthaḥ . nanu ca uktam śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . prakṛtam sanaḥ na iti anuvartiṣyate . kva prakṛtam . jñāśrusmṛdṛśām sanaḥ na anoḥ jñaḥ . sakarmakāt sanaḥ na . pratyāṅbhyām śruvaḥ sanaḥ na . śadeḥ śitaḥ sanaḥ na . mriyateḥ luṅliṅoḥ ca sanaḥ na iti . iha idānīm pūrvavat sanaḥ iti sanaḥ iti vartate na iti nivṛttam . evam ca kṛtvā saḥ api adoṣaḥ bhavati yat uktam nimittam aviśeṣitam bhavati iti . na eva vā punaḥ atra śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam prāpnoti . kim kāraṇam . śadeḥ śitaḥ iti ucyate na ca śadiḥ eva ātmanepadasya nimittam . kim tarhi . śit api nimittam . atha api śadiḥ eva śitparaḥ tu nimittam . na ca ayam sanparaḥ śitparaḥ bhavati . yatra tarhi śit na āśrīyate mriyateḥ luṅliṅoḥ ca iti . atra api na mriyatiḥ eva ātmanepadasya nimittam . kim tarhi . luṅliṅau api nimittam . atha api mriyatiḥ eva luṅliṅparaḥ tu nimittam . na ca ayam sanparaḥ luṅliṅparaḥ bhavati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२८८।१८-२८९।८ रो इइ,२७१-२७२ किम् पुनः पूर्वस्य यत् आत्मनेपददर्शनम् तत् सनन्तस्य अपि अतिदिश्यते । एवम् भवितुम् अर्हति । पूर्वस्य आत्मनेपददर्शनात् सनन्तात् आत्मनेपदभावः इति चेत् गुपादिषु अप्रसिद्धिः । पूर्वस्य आत्मनेपददर्शनात् सनन्तात् आत्मनेपदभावः इति चेत् गुपादिषु अप्रसिद्धिः । गुपादीनाम् न प्राप्नोति । जुगुप्सते मीमांसते इति । न हि एतेभ्यः प्राक् सनः आत्मनेपदम् न अपि परस्मैपदम् पश्यामः । सिद्धम् तु पूर्वस्य लिङ्गातिदेशात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । पूर्वस्य यत् आत्मनेपदलिङ्गम् तत् सनन्तस्य अपि अतिदिश्यते । कृञादिषु तु लिङ्गप्रतिषेधः । कृञादिषु तु लिङ्गप्रतिषेधः वक्तव्यः । अनुचिकीर्षति पराचिकीर्षति इति । अस्तु तर्हि प्राक् सनः येभ्यः आत्मनेपदम् दृष्टम् तेभ्यः सनन्तेभ्यः अपि बह्वति इति । ननु च उक्तम् पूर्वस्य आत्मनेपददर्शनात् सनन्तात् आत्मनेपदभावः इति चेत् गुपादिषु अप्रसिद्धिः इति । न एषः दोषः । अनुबन्धकरणसामर्थ्यात् भविष्यति । अथ वा अवयवे कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति । तत् यथा गोः सक्थनि कर्णे वा कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति । यदि अवयवे कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति जुगुप्सयति मीमांसायति इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । अवयवे कृतम् लिङ्गम् कस्य समुदायस्य विशेषकम् भवति । यम् समुदायम् यः अवयवः न व्यभिचरति । सनम् च न व्यभिचरति । णिचम् पुनः व्यभिचरति । तत् यथा गोः सक्थनि कर्णे वा कृतम् लिङ्गम् गोः एव विशेषकम् भवति न गोमण्डलस्य ।
KA I,288.18-289.8 Ro II,271-272 kim punaḥ pūrvasya yat ātmanepadadarśanam tat sanantasya api atidiśyate . evam bhavitum arhati . pūrvasya ātmanepadadarśanāt sanantāt ātmanepadabhāvaḥ iti cet gupādiṣu aprasiddhiḥ . pūrvasya ātmanepadadarśanāt sanantāt ātmanepadabhāvaḥ iti cet gupādiṣu aprasiddhiḥ . gupādīnām na prāpnoti . jugupsate mīmāṃsate iti . na hi etebhyaḥ prāk sanaḥ ātmanepadam na api parasmaipadam paśyāmaḥ . siddham tu pūrvasya liṅgātideśāt . siddham etat . katham . pūrvasya yat ātmanepadaliṅgam tat sanantasya api atidiśyate . kṛñādiṣu tu liṅgapratiṣedhaḥ . kṛñādiṣu tu liṅgapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . anucikīrṣati parācikīrṣati iti . astu tarhi prāk sanaḥ yebhyaḥ ātmanepadam dṛṣṭam tebhyaḥ sanantebhyaḥ api bahvati iti . nanu ca uktam pūrvasya ātmanepadadarśanāt sanantāt ātmanepadabhāvaḥ iti cet gupādiṣu aprasiddhiḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . anubandhakaraṇasāmarthyāt bhaviṣyati . atha vā avayave kṛtam liṅgam samudāyasya viśeṣakam bhavati . tat yathā goḥ sakthani karṇe vā kṛtam liṅgam samudāyasya viśeṣakam bhavati . yadi avayave kṛtam liṅgam samudāyasya viśeṣakam bhavati jugupsayati mīmāṃsāyati iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . avayave kṛtam liṅgam kasya samudāyasya viśeṣakam bhavati . yam samudāyam yaḥ avayavaḥ na vyabhicarati . sanam ca na vyabhicarati . ṇicam punaḥ vyabhicarati . tat yathā goḥ sakthani karṇe vā kṛtam liṅgam goḥ eva viśeṣakam bhavati na gomaṇḍalasya .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२८९।९-२१ रो इइ,२७३ प्रत्ययग्रहणम् णिजर्थम् । प्रत्ययस्य ग्रहणम् कर्तव्यम् । पूर्ववत् प्रत्ययात् इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । णिजर्थम् । णिजन्तात् अपि यथा स्यात् इति । आकुस्मयते विकुस्मयते हृणीयते महीयते इति। तत्र कः दोषः । तत्र हेतुमण्णिचः प्रतिषेधः । तत्र हेतुमण्णिचः प्रतिषेधः वक्तव्यः । आसयति शाययति । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । कथम् आकुस्मयते विकुस्मयते हृणीयते महीयते इति। अनुबन्धकरणसामर्थ्यात् भविष्यति । अथ वा अवयवे कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति । तत् यथा गोः सक्थनि कर्णे वा कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति । यदि अवयवे कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति हृणीययति महीययति अत्र अपि प्राप्नोति । अवयवे कृतम् लिङ्गम् कस्य समुदायस्य विशेषकम् भवति । यम् समुदायम् यः अवयवः न व्यभिचरति । यकम् च न व्यभिचरति । णिचम् तु व्यभिचरति । तत् यथा गोः सक्थनि कर्णे वा कृतम् लिङ्गम् गोः एव विशेषकम् भवति न गोमण्डलस्य ।
KA I,289.9-21 Ro II,273 pratyayagrahaṇam ṇijartham . pratyayasya grahaṇam kartavyam . pūrvavat pratyayāt iti vaktavyam . kim prayojanam . ṇijartham . ṇijantāt api yathā syāt iti . ākusmayate vikusmayate hṛṇīyate mahīyate iti. tatra kaḥ doṣaḥ . tatra hetumaṇṇicaḥ pratiṣedhaḥ . tatra hetumaṇṇicaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . āsayati śāyayati . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . katham ākusmayate vikusmayate hṛṇīyate mahīyate iti. anubandhakaraṇasāmarthyāt bhaviṣyati . atha vā avayave kṛtam liṅgam samudāyasya viśeṣakam bhavati . tat yathā goḥ sakthani karṇe vā kṛtam liṅgam samudāyasya viśeṣakam bhavati . yadi avayave kṛtam liṅgam samudāyasya viśeṣakam bhavati hṛṇīyayati mahīyayati atra api prāpnoti . avayave kṛtam liṅgam kasya samudāyasya viśeṣakam bhavati . yam samudāyam yaḥ avayavaḥ na vyabhicarati . yakam ca na vyabhicarati . ṇicam tu vyabhicarati . tat yathā goḥ sakthani karṇe vā kṛtam liṅgam goḥ eva viśeṣakam bhavati na gomaṇḍalasya .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.