क्अ इ,२९६।११-२९९।२० रो इइ,२९८-३०८ कथम् त्वेतत्सूत्रम् पठितव्यम् । किम् आ कडारात् एका सञ्ज्ञा इति आहोस्वित् प्राक् कडारात् परम् कार्यम् इति । कुतः पुनः अयम् सन्देहः । उभयथा हि आचार्येण शिष्याः सूत्रम् प्रतिपादिताः : केचित् आ कडारात् एका सञ्ज्ञा इति , केचित् प्राक् कडारात् परम् कार्यम् इति । कः च अत्र विशेषः । तत्र एकसञ्ज्ञाधिकारे तद्वचनम् । तत्र एकसञ्ज्ञाधिकारे तत् वक्तव्यम् । किम् । एका सञ्ज्ञा भवति इति । ननु च यस्य अपि परङ्कार्यत्वम् तेन अपि परग्रहणम् कर्तव्यम् । परार्थम् मम भविष्यति । विप्रतिषेधे च इति । मम अपि तर्हि एकग्रहणम् परार्थम् भविष्यति । सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति । सञ्ज्ञाधिकारः च अयम् । तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः । तत्र एतावत् वाच्यम् । आ कडारात् एका । किम् । एका सञ्ज्ञा भवति इति । अङ्गसञ्ज्ञया भपदसञ्ज्ञयोः असमावेशः । अण्गसञ्ज्ञया भपदसञ्ज्ञयोः समावेशः न प्राप्नोति । सार्पिष्कः बार्हिष्कः याजुष्कः धानुष्कः । बाभ्रव्यः माण्डव्य इति । अनवकाशे भपदसञ्ज्ञे अङ्गसञ्ज्ञां बाधेयाताम् । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वे तस्य भपदसञ्ज्ञे परा अङ्गसञ्ज्ञा । कथम् । एवम् स वक्ष्यति । यस्मात्प्रत्ययविधिः तदादि सुप्तिङन्तं पदम् नः क्ये सिति च । स्वादिषु असर्वनामस्थाने यचि भम् । तस्य अन्ते प्रत्यये अङ्गमिति । तत्र आरम्भसामर्थ्याच् च भपदसञ्ज्ञे परङ्कार्यत्वात् च अङ्गसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि अङ्गसञ्ज्ञापूर्विके भपदसञ्ज्ञे । कथम् ।अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत। एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः । कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणम् । कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणम् कर्तव्यम् । तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः इति । एकसञ्ज्ञाधिकारः इति चोदितम् । अक्रियमाणे हि अनवकाशा कर्मधारयसञ्ज्ञा तत्पुरुषसञ्ज्ञाम् बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मधारयसञ्ज्ञा परा तत्पुरुषसञ्ज्ञा । कथम् । एवम् स वक्ष्यति । पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन कर्मधारयः इति । एवम् सर्वम् कर्मधारयप्रकरणम् अनुक्रम्य तस्य अन्ते श्रितादिः तत्पुरुषः इति । तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च कर्मधारयसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च तत्पुरुषसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि तत्पुरुषसञ्ज्ञापूर्विका कर्मधारयसञ्ज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । तत्पुरुषत्वे द्विगुचग्रहणम् । तत्पुरुषत्वे द्विगुचग्रहणम् कर्तव्यम् । तत्पुरुषः द्विगुः च इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशा द्विगुसञ्ज्ञा तत्पुरुषसञ्ज्ञाम् बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपप्पतेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य द्विगुसञ्ज्ञा परा तत्पुरुषसञ्ज्ञा। कथम् । एवं स वक्ष्यति । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च सङ्ख्यापूर्वः द्विगुः इति । एवम् सर्वम् द्विगुप्रकरणम् अनुक्रम्य तस्य अन्ते श्रितादिः तत्पुरुषः इति । तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च द्विगुसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च तत्पुरुषसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि तत्पुरुषसञ्ज्ञापूर्विका द्विगुसञ्ज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः । गतिदिवःकर्महेतुमत्सु चग्रहणम् । गतिदिवःकर्महेतुमत्सु चग्रहणम् कर्तव्यम् । उपसर्गाः क्रियायोगे गतिश्च इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशः पसर्गसञ्ज्ञा गतिसञ्ज्ञाम् बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य उपसर्गसञ्ज्ञा परा गतिसञ्ज्ञा । अत्र आरम्भसामर्थ्यात् च उपसर्गसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च गतिसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य उपसर्गसञ्ज्ञापूर्विका गतिसञ्ज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः । गतिसञ्ज्ञा अपि अनवकाशा सा वचनात् भविष्यति । सावकाशा गतिसञ्ज्ञा । कः अवकाशः । ऊर्यादीनि अवकाशः । प्रादीनां या गतिसञ्ज्ञा सा अनवकाशा । गति । दिवः कर्म । साधकतमम् करणम् दिवः कर्म च इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशा कर्मसञ्ज्ञा करणसञ्ज्ञाम् बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मसञ्ज्ञा परा करणसञ्ज्ञा । कथम् । एवम् स वक्ष्यति । दिवः साधकतमम् कर्म । ततः करणम् । करणसञ्ज्ञाम् च भवति साधकतमम् । दिव इति निवृत्तम् । तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च कर्मसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च करणसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारःतस्य अपि करणसञ्ज्ञापूर्विका कर्मसञ्ज्ञा ।
KA I,296.11-299.20 Ro II,298-308 katham tvetatsūtram paṭhitavyam . kim ā kaḍārāt ekā sañjñā iti āhosvit prāk kaḍārāt param kāryam iti . kutaḥ punaḥ ayam sandehaḥ . ubhayathā hi ācāryeṇa śiṣyāḥ sūtram pratipāditāḥ : kecit ā kaḍārāt ekā sañjñā iti , kecit prāk kaḍārāt param kāryam iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . tatra ekasañjñādhikāre tadvacanam . tatra ekasañjñādhikāre tat vaktavyam . kim . ekā sañjñā bhavati iti . nanu ca yasya api paraṅkāryatvam tena api paragrahaṇam kartavyam . parārtham mama bhaviṣyati . vipratiṣedhe ca iti . mama api tarhi ekagrahaṇam parārtham bhaviṣyati . sarūpāṇām ekaśeṣaḥ ekavibhaktau iti . sañjñādhikāraḥ ca ayam . tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ sañjñāyāḥ . tatra etāvat vācyam . ā kaḍārāt ekā . kim . ekā sañjñā bhavati iti . aṅgasañjñayā bhapadasañjñayoḥ asamāveśaḥ . aṇgasañjñayā bhapadasañjñayoḥ samāveśaḥ na prāpnoti . sārpiṣkaḥ bārhiṣkaḥ yājuṣkaḥ dhānuṣkaḥ . bābhravyaḥ māṇḍavya iti . anavakāśe bhapadasañjñe aṅgasañjñāṃ bādheyātām . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupapatteḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrve tasya bhapadasañjñe parā aṅgasañjñā . katham . evam sa vakṣyati . yasmātpratyayavidhiḥ tadādi suptiṅantaṃ padam naḥ kye siti ca . svādiṣu asarvanāmasthāne yaci bham . tasya ante pratyaye aṅgamiti . tatra ārambhasāmarthyāc ca bhapadasañjñe paraṅkāryatvāt ca aṅgasañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥ tasya api aṅgasañjñāpūrvike bhapadasañjñe . katham .anuvṛttiḥ kriyate . paryāyaḥ prasajyeta. ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena saṃbhavaḥ . karmadhārayatve tatpuruṣagrahaṇam . karmadhārayatve tatpuruṣagrahaṇam kartavyam . tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ iti . ekasañjñādhikāraḥ iti coditam . akriyamāṇe hi anavakāśā karmadhārayasañjñā tatpuruṣasañjñām bādheta . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupapatteḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrvā tasya karmadhārayasañjñā parā tatpuruṣasañjñā . katham . evam sa vakṣyati . pūrvakālaikasarvajaratpurāṇanavakevalāḥ samānādhikaraṇena karmadhārayaḥ iti . evam sarvam karmadhārayaprakaraṇam anukramya tasya ante śritādiḥ tatpuruṣaḥ iti . tatra ārambhasāmarthyāt ca karmadhārayasañjñā paraṅkāryatvāt ca tatpuruṣasañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥ tasya api tatpuruṣasañjñāpūrvikā karmadhārayasañjñā . katham . anuvṛttiḥ kriyate . paryāyaḥ prasajyeta . ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena sambhavaḥ . tatpuruṣatve dvigucagrahaṇam . tatpuruṣatve dvigucagrahaṇam kartavyam . tatpuruṣaḥ dviguḥ ca iti cakāraḥ kartavyaḥ . akriyamāṇe hi cakāre anavakāśā dvigusañjñā tatpuruṣasañjñām bādheta . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupappateḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrvā tasya dvigusañjñā parā tatpuruṣasañjñā. katham . evaṃ sa vakṣyati . taddhitārthottarapadasamāhāre ca saṅkhyāpūrvaḥ dviguḥ iti . evam sarvam dviguprakaraṇam anukramya tasya ante śritādiḥ tatpuruṣaḥ iti . tatra ārambhasāmarthyāt ca dvigusañjñā paraṅkāryatvāt ca tatpuruṣasañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥ tasya api tatpuruṣasañjñāpūrvikā dvigusañjñā . katham . anuvṛttiḥ kriyate . paryāyaḥ prasajyeta . ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena saṃbhavaḥ . gatidivaḥkarmahetumatsu cagrahaṇam . gatidivaḥkarmahetumatsu cagrahaṇam kartavyam . upasargāḥ kriyāyoge gatiśca iti cakāraḥ kartavyaḥ . akriyamāṇe hi cakāre anavakāśaḥ pasargasañjñā gatisañjñām bādheta . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupapatteḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrvā tasya upasargasañjñā parā gatisañjñā . atra ārambhasāmarthyāt ca upasargasañjñā paraṅkāryatvāt ca gatisañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥ tasya upasargasañjñāpūrvikā gatisañjñā . katham . anuvṛttiḥ kriyate . paryāyaḥ prasajyeta . ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena saṃbhavaḥ . gatisañjñā api anavakāśā sā vacanāt bhaviṣyati . sāvakāśā gatisañjñā . kaḥ avakāśaḥ . ūryādīni avakāśaḥ . prādīnāṃ yā gatisañjñā sā anavakāśā . gati . divaḥ karma . sādhakatamam karaṇam divaḥ karma ca iti cakāraḥ kartavyaḥ . akriyamāṇe hi cakāre anavakāśā karmasañjñā karaṇasañjñām bādheta . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupapatteḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrvā tasya karmasañjñā parā karaṇasañjñā . katham . evam sa vakṣyati . divaḥ sādhakatamam karma . tataḥ karaṇam . karaṇasañjñām ca bhavati sādhakatamam . diva iti nivṛttam . tatra ārambhasāmarthyāt ca karmasañjñā paraṅkāryatvāt ca karaṇasañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥtasya api karaṇasañjñāpūrvikā karmasañjñā .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.