क्अ इ,२९९।२१-३०१।२० रो इइ,३०८-३१३ परवचने सिति पदं भम् । परवचने सिति पदम् भसञ्ज्ञमपि प्राप्नोति । अयम् ते योनिः ऋत्वियः । प्रजम् विन्दाम ऋत्विजयाम् । आरम्भसामर्थ्यात् च पदसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च भसञ्ज्ञा प्राप्नोति । गतिबुद्ध्यादीनाम् ण्यन्तानाम् कर्म कर्तृसञ्ज्ञम् । गतिबुद्ध्यादीआं ण्यन्तानाम् कर्म कर्तृसञ्ज्ञम् अपि प्राप्नोति । आरम्भसामर्थ्यात् च कर्मसञ्ज्ञा पदसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च कर्तृसञ्ज्ञा प्राप्नोति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न कर्मसञ्ज्ञायाम् कर्तृसञ्ज्ञा भवति इति यत् अयम् हृक्रोः अन्यतरस्याम् इति अन्तरस्याङ्ग्रहणम् करोति । शेषवचनम् च घिसञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् । शेषग्रहणम् च कर्तव्यम् । शेषः घि असखि इति । किम् प्रयोजनम् । घिसाञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् । नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञा मा भूत् इति । शकट्यै पद्धत्यै बुद्धयै धेन्वै । इतरथा हि परङ्कार्यत्वात् च घिसञ्ज्ञा आरम्भसामर्थ्यात् च ङिति ह्रस्वः च इति नदीसञ्ज्ञा । न वा असम्भवात् । न वा असम्भवात् । न वा कर्तव्यम् । नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञा कस्मात् न भवति । असम्भवात् । कः असौ असम्भवः । ह्रस्वलक्षणा हि नदीसञ्ज्ञा घिसञ्ज्ञायाम् च गुणः । ह्रस्वलक्षणा हि नदीसञ्ज्ञा घिसञ्ज्ञायाम् च गुणेन भवितव्यम् । तत्र वचनप्रामाण्यात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञाभावः । तत्र वचनप्रामाण्यात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञा न भविष्यति । किम् कारणम् । आश्रयाभावात् । आश्रयाभावात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञानिवृत्तिः इति चेत् यणादेशाभावः । आश्रयाभावात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञानिवृत्तिः इति चेत् एवम् उच्यते यणादेशः अपि न प्राप्नोति । न एषः दोषः । नद्याश्रयत्वात् यणादेशस्य ह्रस्वस्य नदीसञ्ज्ञाभावः । नद्याश्रयः यणादेशः । यदा नदीसञ्ज्ञया घिसञ्ज्ञा बाधिता तत उत्तरकालम् यणादेशेन भवितव्यम् । नद्याश्रयत्वात् यणादेशस्य ह्रस्वस्य नदीसञ्ज्ञा भविष्यति । बहुव्रीह्यर्थम् तु । बह्व्रीहिप्रतिषेधार्थम् तु शेषग्रहणम् कर्तव्यम् । शेषः बवुव्रीहिः इति । किं प्रयोजनम् । प्रयोजनमव्ययीभावोपमानद्विगुकृल्लोपेषु । अव्ययीभावे । उन्मत्तगङ्गम् लोहितगङ्गम् । उपमाने । शस्त्रीश्यामा कुमुदश्येनी । द्विगु । पञ्चगवम् दशगवम् । कृल्लोपे । निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः । तत्र शेषवचनात् दोषः सङ्ख्यासमानाधिकरणञ्समासेषु बहुव्रीहिप्रतिषेधः । तत्र शेषवचनात् दोषः भवति । सङ्ख्यासमानाधिकरणञ्समासेषु बहुव्रीहेः प्रतिषेधः प्राप्नोति । सङ्ख्या । द्वीरावतीकः देशः त्रीरावतीकः देशः । समानाधिकरण । वीर्पुरुषकः ग्रामः । नञ्समासे । अब्राह्मणकः देशः अवृषलकः देशः । कृल्लोपे च शेषवचनात् प्रादिभिः न बहुव्रीहिः । कृल्लोपे च शेषवचनात् प्रादिभिः न प्राप्नोति । प्रपतितपर्णः प्रपर्णकः प्रपतितपलाशः प्रपलाशकः इति । अथ एकसञ्ज्ञाधिकारे कथम् सिध्यति । एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधाद् बहुव्रीहिः । एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बहुव्रीहिः भविष्यति । एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बहुव्रीहिः इति चेत् क्तार्थे प्रतिषेधः । एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बहुव्रीहिः इति चेत् क्तार्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः । निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः । तत्पुरुषः अत्र बाधकः भविष्यति । तत्पुरुषः इति चेत् अन्यत्र क्तार्थात् प्रतिषेधः । तत्पुरुषः इति चेत् अन्यत्र क्तार्थात् प्रतिषेधः वक्तव्यः । प्रपतितपर्णः प्रपर्णकः प्रतितत्पलाशः प्रपलाशकः इति । सिद्धम् तु प्रादीनाम् क्तार्थे तत्पुरुषवचनात् । सिद्धमेतत् । कथम् । प्रादीनाम् क्तार्थे तत्पुरुषः भवति इति वक्तव्यम् ।
KA I,299.21-301.20 Ro II,308-313 paravacane siti padaṃ bham . paravacane siti padam bhasañjñamapi prāpnoti . ayam te yoniḥ ṛtviyaḥ . prajam vindāma ṛtvijayām . ārambhasāmarthyāt ca padasañjñā paraṅkāryatvāt ca bhasañjñā prāpnoti . gatibuddhyādīnām ṇyantānām karma kartṛsañjñam . gatibuddhyādīāṃ ṇyantānām karma kartṛsañjñam api prāpnoti . ārambhasāmarthyāt ca karmasañjñā padasañjñā paraṅkāryatvāt ca kartṛsañjñā prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na karmasañjñāyām kartṛsañjñā bhavati iti yat ayam hṛkroḥ anyatarasyām iti antarasyāṅgrahaṇam karoti . śeṣavacanam ca ghisañjñānivṛttyartham . śeṣagrahaṇam ca kartavyam . śeṣaḥ ghi asakhi iti . kim prayojanam . ghisāñjñānivṛttyartham . nadīsañjñāyām ghisañjñā mā bhūt iti . śakaṭyai paddhatyai buddhayai dhenvai . itarathā hi paraṅkāryatvāt ca ghisañjñā ārambhasāmarthyāt ca ṅiti hrasvaḥ ca iti nadīsañjñā . na vā asambhavāt . na vā asambhavāt . na vā kartavyam . nadīsañjñāyām ghisañjñā kasmāt na bhavati . asambhavāt . kaḥ asau asambhavaḥ . hrasvalakṣaṇā hi nadīsañjñā ghisañjñāyām ca guṇaḥ . hrasvalakṣaṇā hi nadīsañjñā ghisañjñāyām ca guṇena bhavitavyam . tatra vacanaprāmāṇyāt nadīsañjñāyām ghisañjñābhāvaḥ . tatra vacanaprāmāṇyāt nadīsañjñāyām ghisañjñā na bhaviṣyati . kim kāraṇam . āśrayābhāvāt . āśrayābhāvāt nadīsañjñāyām ghisañjñānivṛttiḥ iti cet yaṇādeśābhāvaḥ . āśrayābhāvāt nadīsañjñāyām ghisañjñānivṛttiḥ iti cet evam ucyate yaṇādeśaḥ api na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . nadyāśrayatvāt yaṇādeśasya hrasvasya nadīsañjñābhāvaḥ . nadyāśrayaḥ yaṇādeśaḥ . yadā nadīsañjñayā ghisañjñā bādhitā tata uttarakālam yaṇādeśena bhavitavyam . nadyāśrayatvāt yaṇādeśasya hrasvasya nadīsañjñā bhaviṣyati . bahuvrīhyartham tu . bahvrīhipratiṣedhārtham tu śeṣagrahaṇam kartavyam . śeṣaḥ bavuvrīhiḥ iti . kiṃ prayojanam . prayojanamavyayībhāvopamānadvigukṛllopeṣu . avyayībhāve . unmattagaṅgam lohitagaṅgam . upamāne . śastrīśyāmā kumudaśyenī . dvigu . pañcagavam daśagavam . kṛllope . niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ . tatra śeṣavacanāt doṣaḥ saṅkhyāsamānādhikaraṇañsamāseṣu bahuvrīhipratiṣedhaḥ . tatra śeṣavacanāt doṣaḥ bhavati . saṅkhyāsamānādhikaraṇañsamāseṣu bahuvrīheḥ pratiṣedhaḥ prāpnoti . saṅkhyā . dvīrāvatīkaḥ deśaḥ trīrāvatīkaḥ deśaḥ . samānādhikaraṇa . vīrpuruṣakaḥ grāmaḥ . nañsamāse . abrāhmaṇakaḥ deśaḥ avṛṣalakaḥ deśaḥ . kṛllope ca śeṣavacanāt prādibhiḥ na bahuvrīhiḥ . kṛllope ca śeṣavacanāt prādibhiḥ na prāpnoti . prapatitaparṇaḥ praparṇakaḥ prapatitapalāśaḥ prapalāśakaḥ iti . atha ekasañjñādhikāre katham sidhyati . ekasañjñādhikāre vipratiṣedhād bahuvrīhiḥ . ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ bhaviṣyati . ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ iti cet ktārthe pratiṣedhaḥ . ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ iti cet ktārthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ . tatpuruṣaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . tatpuruṣaḥ iti cet anyatra ktārthāt pratiṣedhaḥ . tatpuruṣaḥ iti cet anyatra ktārthāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . prapatitaparṇaḥ praparṇakaḥ pratitatpalāśaḥ prapalāśakaḥ iti . siddham tu prādīnām ktārthe tatpuruṣavacanāt . siddhametat . katham . prādīnām ktārthe tatpuruṣaḥ bhavati iti vaktavyam .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.