क्अ इ,२९६।२-१० रो इइ,२९७-२९८ किमर्थम् इदम् उच्यते । अन्यत्र सञ्ज्ञासमावेशान्नियमार्थम् वचनम् । अन्यत्र सञ्ज्ञासमावेशः भवति । क्वान्यत्र । लोके व्याकरणे च । लोके तावत् । इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरन्दरः । कन्दुः कोष्ठः कुशूलः इति । एकस्य द्रव्यस्य बह्व्यः सञ्ज्ञाः भवन्ति । व्याकरणे अपि कर्तव्यम् हर्तव्यम् इति अत्र प्रत्ययकृत्कृत्यसञ्ज्ञानाम् समावेशः भवति । पाञ्चालः वैदेहः वैदर्भः इति अत्र प्रत्ययतद्धिततद्राजसञ्ज्ञानां समावेशः भवति । अन्यत्र सञ्ज्ञासमावेशात् एतस्मात् कारणात् आ कडारात् अपि सञ्ज्ञानाम् समावेशः प्राप्नोति । इष्यते च एका एव सञ्ज्ञा स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति नियमार्थम् वचनम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति ।
KA I,296.2-10 Ro II,297-298 kimartham idam ucyate . anyatra sañjñāsamāveśānniyamārtham vacanam . anyatra sañjñāsamāveśaḥ bhavati . kvānyatra . loke vyākaraṇe ca . loke tāvat . indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ . kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti . ekasya dravyasya bahvyaḥ sañjñāḥ bhavanti . vyākaraṇe api kartavyam hartavyam iti atra pratyayakṛtkṛtyasañjñānām samāveśaḥ bhavati . pāñcālaḥ vaidehaḥ vaidarbhaḥ iti atra pratyayataddhitatadrājasañjñānāṃ samāveśaḥ bhavati . anyatra sañjñāsamāveśāt etasmāt kāraṇāt ā kaḍārāt api sañjñānām samāveśaḥ prāpnoti . iṣyate ca ekā eva sañjñā syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti niyamārtham vacanam . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२९६।११-२९९।२० रो इइ,२९८-३०८ कथम् त्वेतत्सूत्रम् पठितव्यम् । किम् आ कडारात् एका सञ्ज्ञा इति आहोस्वित् प्राक् कडारात् परम् कार्यम् इति । कुतः पुनः अयम् सन्देहः । उभयथा हि आचार्येण शिष्याः सूत्रम् प्रतिपादिताः : केचित् आ कडारात् एका सञ्ज्ञा इति , केचित् प्राक् कडारात् परम् कार्यम् इति । कः च अत्र विशेषः । तत्र एकसञ्ज्ञाधिकारे तद्वचनम् । तत्र एकसञ्ज्ञाधिकारे तत् वक्तव्यम् । किम् । एका सञ्ज्ञा भवति इति । ननु च यस्य अपि परङ्कार्यत्वम् तेन अपि परग्रहणम् कर्तव्यम् । परार्थम् मम भविष्यति । विप्रतिषेधे च इति । मम अपि तर्हि एकग्रहणम् परार्थम् भविष्यति । सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति । सञ्ज्ञाधिकारः च अयम् । तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः । तत्र एतावत् वाच्यम् । आ कडारात् एका । किम् । एका सञ्ज्ञा भवति इति । अङ्गसञ्ज्ञया भपदसञ्ज्ञयोः असमावेशः । अण्गसञ्ज्ञया भपदसञ्ज्ञयोः समावेशः न प्राप्नोति । सार्पिष्कः बार्हिष्कः याजुष्कः धानुष्कः । बाभ्रव्यः माण्डव्य इति । अनवकाशे भपदसञ्ज्ञे अङ्गसञ्ज्ञां बाधेयाताम् । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वे तस्य भपदसञ्ज्ञे परा अङ्गसञ्ज्ञा । कथम् । एवम् स वक्ष्यति । यस्मात्प्रत्ययविधिः तदादि सुप्तिङन्तं पदम् नः क्ये सिति च । स्वादिषु असर्वनामस्थाने यचि भम् । तस्य अन्ते प्रत्यये अङ्गमिति । तत्र आरम्भसामर्थ्याच् च भपदसञ्ज्ञे परङ्कार्यत्वात् च अङ्गसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि अङ्गसञ्ज्ञापूर्विके भपदसञ्ज्ञे । कथम् ।अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत। एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः । कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणम् । कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणम् कर्तव्यम् । तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः इति । एकसञ्ज्ञाधिकारः इति चोदितम् । अक्रियमाणे हि अनवकाशा कर्मधारयसञ्ज्ञा तत्पुरुषसञ्ज्ञाम् बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मधारयसञ्ज्ञा परा तत्पुरुषसञ्ज्ञा । कथम् । एवम् स वक्ष्यति । पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन कर्मधारयः इति । एवम् सर्वम् कर्मधारयप्रकरणम् अनुक्रम्य तस्य अन्ते श्रितादिः तत्पुरुषः इति । तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च कर्मधारयसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च तत्पुरुषसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि तत्पुरुषसञ्ज्ञापूर्विका कर्मधारयसञ्ज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । तत्पुरुषत्वे द्विगुचग्रहणम् । तत्पुरुषत्वे द्विगुचग्रहणम् कर्तव्यम् । तत्पुरुषः द्विगुः च इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशा द्विगुसञ्ज्ञा तत्पुरुषसञ्ज्ञाम् बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपप्पतेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य द्विगुसञ्ज्ञा परा तत्पुरुषसञ्ज्ञा। कथम् । एवं स वक्ष्यति । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च सङ्ख्यापूर्वः द्विगुः इति । एवम् सर्वम् द्विगुप्रकरणम् अनुक्रम्य तस्य अन्ते श्रितादिः तत्पुरुषः इति । तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च द्विगुसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च तत्पुरुषसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि तत्पुरुषसञ्ज्ञापूर्विका द्विगुसञ्ज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः । गतिदिवःकर्महेतुमत्सु चग्रहणम् । गतिदिवःकर्महेतुमत्सु चग्रहणम् कर्तव्यम् । उपसर्गाः क्रियायोगे गतिश्च इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशः पसर्गसञ्ज्ञा गतिसञ्ज्ञाम् बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य उपसर्गसञ्ज्ञा परा गतिसञ्ज्ञा । अत्र आरम्भसामर्थ्यात् च उपसर्गसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च गतिसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य उपसर्गसञ्ज्ञापूर्विका गतिसञ्ज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः । गतिसञ्ज्ञा अपि अनवकाशा सा वचनात् भविष्यति । सावकाशा गतिसञ्ज्ञा । कः अवकाशः । ऊर्यादीनि अवकाशः । प्रादीनां या गतिसञ्ज्ञा सा अनवकाशा । गति । दिवः कर्म । साधकतमम् करणम् दिवः कर्म च इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशा कर्मसञ्ज्ञा करणसञ्ज्ञाम् बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः । यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मसञ्ज्ञा परा करणसञ्ज्ञा । कथम् । एवम् स वक्ष्यति । दिवः साधकतमम् कर्म । ततः करणम् । करणसञ्ज्ञाम् च भवति साधकतमम् । दिव इति निवृत्तम् । तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च कर्मसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च करणसञ्ज्ञा भविष्यति । ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारःतस्य अपि करणसञ्ज्ञापूर्विका कर्मसञ्ज्ञा ।
KA I,296.11-299.20 Ro II,298-308 katham tvetatsūtram paṭhitavyam . kim ā kaḍārāt ekā sañjñā iti āhosvit prāk kaḍārāt param kāryam iti . kutaḥ punaḥ ayam sandehaḥ . ubhayathā hi ācāryeṇa śiṣyāḥ sūtram pratipāditāḥ : kecit ā kaḍārāt ekā sañjñā iti , kecit prāk kaḍārāt param kāryam iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . tatra ekasañjñādhikāre tadvacanam . tatra ekasañjñādhikāre tat vaktavyam . kim . ekā sañjñā bhavati iti . nanu ca yasya api paraṅkāryatvam tena api paragrahaṇam kartavyam . parārtham mama bhaviṣyati . vipratiṣedhe ca iti . mama api tarhi ekagrahaṇam parārtham bhaviṣyati . sarūpāṇām ekaśeṣaḥ ekavibhaktau iti . sañjñādhikāraḥ ca ayam . tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ sañjñāyāḥ . tatra etāvat vācyam . ā kaḍārāt ekā . kim . ekā sañjñā bhavati iti . aṅgasañjñayā bhapadasañjñayoḥ asamāveśaḥ . aṇgasañjñayā bhapadasañjñayoḥ samāveśaḥ na prāpnoti . sārpiṣkaḥ bārhiṣkaḥ yājuṣkaḥ dhānuṣkaḥ . bābhravyaḥ māṇḍavya iti . anavakāśe bhapadasañjñe aṅgasañjñāṃ bādheyātām . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupapatteḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrve tasya bhapadasañjñe parā aṅgasañjñā . katham . evam sa vakṣyati . yasmātpratyayavidhiḥ tadādi suptiṅantaṃ padam naḥ kye siti ca . svādiṣu asarvanāmasthāne yaci bham . tasya ante pratyaye aṅgamiti . tatra ārambhasāmarthyāc ca bhapadasañjñe paraṅkāryatvāt ca aṅgasañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥ tasya api aṅgasañjñāpūrvike bhapadasañjñe . katham .anuvṛttiḥ kriyate . paryāyaḥ prasajyeta. ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena saṃbhavaḥ . karmadhārayatve tatpuruṣagrahaṇam . karmadhārayatve tatpuruṣagrahaṇam kartavyam . tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ iti . ekasañjñādhikāraḥ iti coditam . akriyamāṇe hi anavakāśā karmadhārayasañjñā tatpuruṣasañjñām bādheta . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupapatteḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrvā tasya karmadhārayasañjñā parā tatpuruṣasañjñā . katham . evam sa vakṣyati . pūrvakālaikasarvajaratpurāṇanavakevalāḥ samānādhikaraṇena karmadhārayaḥ iti . evam sarvam karmadhārayaprakaraṇam anukramya tasya ante śritādiḥ tatpuruṣaḥ iti . tatra ārambhasāmarthyāt ca karmadhārayasañjñā paraṅkāryatvāt ca tatpuruṣasañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥ tasya api tatpuruṣasañjñāpūrvikā karmadhārayasañjñā . katham . anuvṛttiḥ kriyate . paryāyaḥ prasajyeta . ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena sambhavaḥ . tatpuruṣatve dvigucagrahaṇam . tatpuruṣatve dvigucagrahaṇam kartavyam . tatpuruṣaḥ dviguḥ ca iti cakāraḥ kartavyaḥ . akriyamāṇe hi cakāre anavakāśā dvigusañjñā tatpuruṣasañjñām bādheta . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupappateḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrvā tasya dvigusañjñā parā tatpuruṣasañjñā. katham . evaṃ sa vakṣyati . taddhitārthottarapadasamāhāre ca saṅkhyāpūrvaḥ dviguḥ iti . evam sarvam dviguprakaraṇam anukramya tasya ante śritādiḥ tatpuruṣaḥ iti . tatra ārambhasāmarthyāt ca dvigusañjñā paraṅkāryatvāt ca tatpuruṣasañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥ tasya api tatpuruṣasañjñāpūrvikā dvigusañjñā . katham . anuvṛttiḥ kriyate . paryāyaḥ prasajyeta . ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena saṃbhavaḥ . gatidivaḥkarmahetumatsu cagrahaṇam . gatidivaḥkarmahetumatsu cagrahaṇam kartavyam . upasargāḥ kriyāyoge gatiśca iti cakāraḥ kartavyaḥ . akriyamāṇe hi cakāre anavakāśaḥ pasargasañjñā gatisañjñām bādheta . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupapatteḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrvā tasya upasargasañjñā parā gatisañjñā . atra ārambhasāmarthyāt ca upasargasañjñā paraṅkāryatvāt ca gatisañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥ tasya upasargasañjñāpūrvikā gatisañjñā . katham . anuvṛttiḥ kriyate . paryāyaḥ prasajyeta . ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena saṃbhavaḥ . gatisañjñā api anavakāśā sā vacanāt bhaviṣyati . sāvakāśā gatisañjñā . kaḥ avakāśaḥ . ūryādīni avakāśaḥ . prādīnāṃ yā gatisañjñā sā anavakāśā . gati . divaḥ karma . sādhakatamam karaṇam divaḥ karma ca iti cakāraḥ kartavyaḥ . akriyamāṇe hi cakāre anavakāśā karmasañjñā karaṇasañjñām bādheta . paravacane hi niyamānupapatteḥ ubhayasañjñābhāvaḥ . yasya punaḥ paraṅkāryatvam niyamānupapatteḥ tasya ubhayoḥ sañjñayoḥ bhāvaḥ siddhaḥ . katham . pūrvā tasya karmasañjñā parā karaṇasañjñā . katham . evam sa vakṣyati . divaḥ sādhakatamam karma . tataḥ karaṇam . karaṇasañjñām ca bhavati sādhakatamam . diva iti nivṛttam . tatra ārambhasāmarthyāt ca karmasañjñā paraṅkāryatvāt ca karaṇasañjñā bhaviṣyati . nanu ca yasya api ekasañjñādhikāraḥtasya api karaṇasañjñāpūrvikā karmasañjñā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२९९।२१-३०१।२० रो इइ,३०८-३१३ परवचने सिति पदं भम् । परवचने सिति पदम् भसञ्ज्ञमपि प्राप्नोति । अयम् ते योनिः ऋत्वियः । प्रजम् विन्दाम ऋत्विजयाम् । आरम्भसामर्थ्यात् च पदसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च भसञ्ज्ञा प्राप्नोति । गतिबुद्ध्यादीनाम् ण्यन्तानाम् कर्म कर्तृसञ्ज्ञम् । गतिबुद्ध्यादीआं ण्यन्तानाम् कर्म कर्तृसञ्ज्ञम् अपि प्राप्नोति । आरम्भसामर्थ्यात् च कर्मसञ्ज्ञा पदसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च कर्तृसञ्ज्ञा प्राप्नोति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न कर्मसञ्ज्ञायाम् कर्तृसञ्ज्ञा भवति इति यत् अयम् हृक्रोः अन्यतरस्याम् इति अन्तरस्याङ्ग्रहणम् करोति । शेषवचनम् च घिसञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् । शेषग्रहणम् च कर्तव्यम् । शेषः घि असखि इति । किम् प्रयोजनम् । घिसाञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् । नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञा मा भूत् इति । शकट्यै पद्धत्यै बुद्धयै धेन्वै । इतरथा हि परङ्कार्यत्वात् च घिसञ्ज्ञा आरम्भसामर्थ्यात् च ङिति ह्रस्वः च इति नदीसञ्ज्ञा । न वा असम्भवात् । न वा असम्भवात् । न वा कर्तव्यम् । नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञा कस्मात् न भवति । असम्भवात् । कः असौ असम्भवः । ह्रस्वलक्षणा हि नदीसञ्ज्ञा घिसञ्ज्ञायाम् च गुणः । ह्रस्वलक्षणा हि नदीसञ्ज्ञा घिसञ्ज्ञायाम् च गुणेन भवितव्यम् । तत्र वचनप्रामाण्यात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञाभावः । तत्र वचनप्रामाण्यात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञा न भविष्यति । किम् कारणम् । आश्रयाभावात् । आश्रयाभावात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञानिवृत्तिः इति चेत् यणादेशाभावः । आश्रयाभावात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञानिवृत्तिः इति चेत् एवम् उच्यते यणादेशः अपि न प्राप्नोति । न एषः दोषः । नद्याश्रयत्वात् यणादेशस्य ह्रस्वस्य नदीसञ्ज्ञाभावः । नद्याश्रयः यणादेशः । यदा नदीसञ्ज्ञया घिसञ्ज्ञा बाधिता तत उत्तरकालम् यणादेशेन भवितव्यम् । नद्याश्रयत्वात् यणादेशस्य ह्रस्वस्य नदीसञ्ज्ञा भविष्यति । बहुव्रीह्यर्थम् तु । बह्व्रीहिप्रतिषेधार्थम् तु शेषग्रहणम् कर्तव्यम् । शेषः बवुव्रीहिः इति । किं प्रयोजनम् । प्रयोजनमव्ययीभावोपमानद्विगुकृल्लोपेषु । अव्ययीभावे । उन्मत्तगङ्गम् लोहितगङ्गम् । उपमाने । शस्त्रीश्यामा कुमुदश्येनी । द्विगु । पञ्चगवम् दशगवम् । कृल्लोपे । निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः । तत्र शेषवचनात् दोषः सङ्ख्यासमानाधिकरणञ्समासेषु बहुव्रीहिप्रतिषेधः । तत्र शेषवचनात् दोषः भवति । सङ्ख्यासमानाधिकरणञ्समासेषु बहुव्रीहेः प्रतिषेधः प्राप्नोति । सङ्ख्या । द्वीरावतीकः देशः त्रीरावतीकः देशः । समानाधिकरण । वीर्पुरुषकः ग्रामः । नञ्समासे । अब्राह्मणकः देशः अवृषलकः देशः । कृल्लोपे च शेषवचनात् प्रादिभिः न बहुव्रीहिः । कृल्लोपे च शेषवचनात् प्रादिभिः न प्राप्नोति । प्रपतितपर्णः प्रपर्णकः प्रपतितपलाशः प्रपलाशकः इति । अथ एकसञ्ज्ञाधिकारे कथम् सिध्यति । एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधाद् बहुव्रीहिः । एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बहुव्रीहिः भविष्यति । एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बहुव्रीहिः इति चेत् क्तार्थे प्रतिषेधः । एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बहुव्रीहिः इति चेत् क्तार्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः । निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः । तत्पुरुषः अत्र बाधकः भविष्यति । तत्पुरुषः इति चेत् अन्यत्र क्तार्थात् प्रतिषेधः । तत्पुरुषः इति चेत् अन्यत्र क्तार्थात् प्रतिषेधः वक्तव्यः । प्रपतितपर्णः प्रपर्णकः प्रतितत्पलाशः प्रपलाशकः इति । सिद्धम् तु प्रादीनाम् क्तार्थे तत्पुरुषवचनात् । सिद्धमेतत् । कथम् । प्रादीनाम् क्तार्थे तत्पुरुषः भवति इति वक्तव्यम् ।
KA I,299.21-301.20 Ro II,308-313 paravacane siti padaṃ bham . paravacane siti padam bhasañjñamapi prāpnoti . ayam te yoniḥ ṛtviyaḥ . prajam vindāma ṛtvijayām . ārambhasāmarthyāt ca padasañjñā paraṅkāryatvāt ca bhasañjñā prāpnoti . gatibuddhyādīnām ṇyantānām karma kartṛsañjñam . gatibuddhyādīāṃ ṇyantānām karma kartṛsañjñam api prāpnoti . ārambhasāmarthyāt ca karmasañjñā padasañjñā paraṅkāryatvāt ca kartṛsañjñā prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na karmasañjñāyām kartṛsañjñā bhavati iti yat ayam hṛkroḥ anyatarasyām iti antarasyāṅgrahaṇam karoti . śeṣavacanam ca ghisañjñānivṛttyartham . śeṣagrahaṇam ca kartavyam . śeṣaḥ ghi asakhi iti . kim prayojanam . ghisāñjñānivṛttyartham . nadīsañjñāyām ghisañjñā mā bhūt iti . śakaṭyai paddhatyai buddhayai dhenvai . itarathā hi paraṅkāryatvāt ca ghisañjñā ārambhasāmarthyāt ca ṅiti hrasvaḥ ca iti nadīsañjñā . na vā asambhavāt . na vā asambhavāt . na vā kartavyam . nadīsañjñāyām ghisañjñā kasmāt na bhavati . asambhavāt . kaḥ asau asambhavaḥ . hrasvalakṣaṇā hi nadīsañjñā ghisañjñāyām ca guṇaḥ . hrasvalakṣaṇā hi nadīsañjñā ghisañjñāyām ca guṇena bhavitavyam . tatra vacanaprāmāṇyāt nadīsañjñāyām ghisañjñābhāvaḥ . tatra vacanaprāmāṇyāt nadīsañjñāyām ghisañjñā na bhaviṣyati . kim kāraṇam . āśrayābhāvāt . āśrayābhāvāt nadīsañjñāyām ghisañjñānivṛttiḥ iti cet yaṇādeśābhāvaḥ . āśrayābhāvāt nadīsañjñāyām ghisañjñānivṛttiḥ iti cet evam ucyate yaṇādeśaḥ api na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . nadyāśrayatvāt yaṇādeśasya hrasvasya nadīsañjñābhāvaḥ . nadyāśrayaḥ yaṇādeśaḥ . yadā nadīsañjñayā ghisañjñā bādhitā tata uttarakālam yaṇādeśena bhavitavyam . nadyāśrayatvāt yaṇādeśasya hrasvasya nadīsañjñā bhaviṣyati . bahuvrīhyartham tu . bahvrīhipratiṣedhārtham tu śeṣagrahaṇam kartavyam . śeṣaḥ bavuvrīhiḥ iti . kiṃ prayojanam . prayojanamavyayībhāvopamānadvigukṛllopeṣu . avyayībhāve . unmattagaṅgam lohitagaṅgam . upamāne . śastrīśyāmā kumudaśyenī . dvigu . pañcagavam daśagavam . kṛllope . niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ . tatra śeṣavacanāt doṣaḥ saṅkhyāsamānādhikaraṇañsamāseṣu bahuvrīhipratiṣedhaḥ . tatra śeṣavacanāt doṣaḥ bhavati . saṅkhyāsamānādhikaraṇañsamāseṣu bahuvrīheḥ pratiṣedhaḥ prāpnoti . saṅkhyā . dvīrāvatīkaḥ deśaḥ trīrāvatīkaḥ deśaḥ . samānādhikaraṇa . vīrpuruṣakaḥ grāmaḥ . nañsamāse . abrāhmaṇakaḥ deśaḥ avṛṣalakaḥ deśaḥ . kṛllope ca śeṣavacanāt prādibhiḥ na bahuvrīhiḥ . kṛllope ca śeṣavacanāt prādibhiḥ na prāpnoti . prapatitaparṇaḥ praparṇakaḥ prapatitapalāśaḥ prapalāśakaḥ iti . atha ekasañjñādhikāre katham sidhyati . ekasañjñādhikāre vipratiṣedhād bahuvrīhiḥ . ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ bhaviṣyati . ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ iti cet ktārthe pratiṣedhaḥ . ekasañjñādhikāre vipratiṣedhāt bahuvrīhiḥ iti cet ktārthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ . tatpuruṣaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . tatpuruṣaḥ iti cet anyatra ktārthāt pratiṣedhaḥ . tatpuruṣaḥ iti cet anyatra ktārthāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . prapatitaparṇaḥ praparṇakaḥ pratitatpalāśaḥ prapalāśakaḥ iti . siddham tu prādīnām ktārthe tatpuruṣavacanāt . siddhametat . katham . prādīnām ktārthe tatpuruṣaḥ bhavati iti vaktavyam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,३०१।२१-३०३।१४ रो इइ,३१३-३१७ कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजनम् ह्रस्वसञ्ज्ञाम् दीर्घप्लुतौ । ह्रस्वसञ्ज्ञाम् दीर्घप्लुतसञ्ज्ञे बाधेते । तिङ्सार्वधातुकम् लिङ्लिटोः आर्धधातुकम् । तिङः सार्वधातुकसञ्ज्ञाम् लिङ्लिटोःआर्धधातुसञ्ज्ञा बाधते । अपत्यम् वृद्धम् युवा । अपत्यम् वृद्धम् यवुसञ्ज्ञा बाधते । घिम् नदी । घिसञ्ज्ञाम् नदीसञ्ज्ञा बाधते । लघु गुरु । लघुसञ्ज्ञाम् गुरुसञ्ज्ञा बाधते । पदम् भम् । पदसञ्ज्ञाम् भसञ्ज्ञा बाधते । अपादाद्नम् उत्तराणि धनुषा विध्यति कंसपात्र्याम् भुङ्क्ते गाम् दोग्धि धनुः विध्यति इति । अपादानसञ्ज्ञाम् उत्तराणि कारकाणि बाधन्ते । क्व । धनुषा विध्यति । कंसपात्र्याम् भुङ्क्ते । गाम् दोग्धि । धनुः विध्यति । धनुषा विध्यति इति अपाययुक्तत्वात् च ध्रुवमपाये अपादानम् इति अपादानसञ्ज्ञा प्राप्नोति साधकतमम् करणम् इति च करणसञ्ज्ञा । करणसञ्ज्ञा परा सा भवति । कंसपात्र्याम् भुङ्क्ते इति अत्र अपायुक्तत्वात् च ध्रुवमपाये अपादानमिति अपादानसञ्ज्ञा प्राप्नोति आधारः अधिकरणम् इति च अधिकरणसञ्ज्ञा । अधिकरणसञ्ज्ञा परा सा भवति । गाम् दोग्धि इति अत्र अपायुक्तत्वात् च अपादानसञ्ज्ञा प्राप्नोति कर्तुरीप्सिततमम् कर्म । इति च कर्मसञ्ज्ञा । कर्मसञ्ज्ञा परा सा भवति । धनुः विध्यति इति अत्र अपाययुक्तत्वात् च अपादानसञ्ज्ञा प्राप्नोति स्वतन्त्रः कर्ता इति च । कर्तृसञ्ज्ञा परा सा भवति । क्रुधद्रुहोः उप्सृष्टयोः कर्म संप्रदानम् । क्रुधद्रुहोः उप्सृष्टयोः कर्मसञ्ज्ञा संप्रदानसञ्ज्ञाम् बाधते । करणम् पराणि साधु असिः छिनत्ति । करणसञ्ज्ञाम् पराणि आणि बाधन्ते । क्व । धनुः विध्यति । असिः छिनत्ति इति । अधिकरणम् कर्म गेहम् प्रविशति । अधिकरणसञ्ज्ञाम् कर्मसञ्ज्ञा बाधते । क्व । गेहम् प्रविशति इति । अधिकरणम् कर्ता स्थाली पचति । अधिकरणसञ्ज्ञाम् कर्मसञ्ज्ञा बाधते । क्व । स्थाली पचति इति । अध्युपसृष्टम् कर्म । अध्युपसृष्टम् कर्म अधिकरणसञ्ज्ञाम् बाधते । गत्युपसर्गसञ्ज्ञे कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा । गत्युपसर्गसञ्ज्ञे कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा बाधते । परस्मैपदम् आत्मनेपदम् । परस्मैपदसञ्ज्ञाम् आत्मनेपदसञ्ज्ञा बाधते । समाससञ्ज्ञाः च । समाससञ्ज्ञाः च याः याः पराः अनवकाशाः च ताः ताः पूर्वाः सावकाशाः च बाधन्ते ।
KA I,301.21-303.14 Ro II,313-317 kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni . prayojanam hrasvasañjñām dīrghaplutau . hrasvasañjñām dīrghaplutasañjñe bādhete . tiṅsārvadhātukam liṅliṭoḥ ārdhadhātukam . tiṅaḥ sārvadhātukasañjñām liṅliṭoḥārdhadhātusañjñā bādhate . apatyam vṛddham yuvā . apatyam vṛddham yavusañjñā bādhate . ghim nadī . ghisañjñām nadīsañjñā bādhate . laghu guru . laghusañjñām gurusañjñā bādhate . padam bham . padasañjñām bhasañjñā bādhate . apādādnam uttarāṇi dhanuṣā vidhyati kaṃsapātryām bhuṅkte gām dogdhi dhanuḥ vidhyati iti . apādānasañjñām uttarāṇi kārakāṇi bādhante . kva . dhanuṣā vidhyati . kaṃsapātryām bhuṅkte . gām dogdhi . dhanuḥ vidhyati . dhanuṣā vidhyati iti apāyayuktatvāt ca dhruvamapāye apādānam iti apādānasañjñā prāpnoti sādhakatamam karaṇam iti ca karaṇasañjñā . karaṇasañjñā parā sā bhavati . kaṃsapātryām bhuṅkte iti atra apāyuktatvāt ca dhruvamapāye apādānamiti apādānasañjñā prāpnoti ādhāraḥ adhikaraṇam iti ca adhikaraṇasañjñā . adhikaraṇasañjñā parā sā bhavati . gām dogdhi iti atra apāyuktatvāt ca apādānasañjñā prāpnoti karturīpsitatamam karma . iti ca karmasañjñā . karmasañjñā parā sā bhavati . dhanuḥ vidhyati iti atra apāyayuktatvāt ca apādānasañjñā prāpnoti svatantraḥ kartā iti ca . kartṛsañjñā parā sā bhavati . krudhadruhoḥ upsṛṣṭayoḥ karma saṃpradānam . krudhadruhoḥ upsṛṣṭayoḥ karmasañjñā saṃpradānasañjñām bādhate . karaṇam parāṇi sādhu asiḥ chinatti . karaṇasañjñām parāṇi āṇi bādhante . kva . dhanuḥ vidhyati . asiḥ chinatti iti . adhikaraṇam karma geham praviśati . adhikaraṇasañjñām karmasañjñā bādhate . kva . geham praviśati iti . adhikaraṇam kartā sthālī pacati . adhikaraṇasañjñām karmasañjñā bādhate . kva . sthālī pacati iti . adhyupasṛṣṭam karma . adhyupasṛṣṭam karma adhikaraṇasañjñām bādhate . gatyupasargasañjñe karmapravacanīyasañjñā . gatyupasargasañjñe karmapravacanīyasañjñā bādhate . parasmaipadam ātmanepadam . parasmaipadasañjñām ātmanepadasañjñā bādhate . samāsasañjñāḥ ca . samāsasañjñāḥ ca yāḥ yāḥ parāḥ anavakāśāḥ ca tāḥ tāḥ pūrvāḥ sāvakāśāḥ ca bādhante .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,३०३।१५-३०४।९ रो इइ,३१७-३१९ अर्थवत् प्रातिपदिकम् । अर्थवत् प्रातिपदिकसञ्ज्ञम् भवति । गुणवचनम् च । गुणवचनसञ्ज्ञम् च भवति अर्थवत् । समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनाम असर्वलिङ्गा जातिः । ४१॥समास । समाससञ्ज्ञा च वक्तव्या । कृत् । कृत्सञ्ज्ञा च वक्तव्या । तद्धित । तद्धितसञ्ज्ञा च वक्तव्या । अव्यय । अव्ययसञ्ज्ञा च वक्तव्या । सर्वनाम । सर्वनामसञ्ज्ञा च वक्तव्या । असर्वलिङ्गा जातिः इति एतत् च वक्तव्यम् । सङ्ख्या । सङ्ख्यासञ्ज्ञा च वक्तव्या । डु च । डुसञ्ज्ञा च वक्तव्या । का पुनः डुसञ्ज्ञा । षट्सञ्ज्ञा । एकद्रव्योपनिवेशिनी सञ्ज्ञा । एकद्रव्योपनिवेशिनी सञ्ज्ञा इति एतत् च वक्तव्यम् । किमर्थम् इदमुच्यते । यथान्यासे एव भूयिष्ठाः सञ्ज्ञाः क्रियन्ते । सन्ति च एव अत्र काः चित् अपूर्वाः सञ्ज्ञाः । अपि च एतेन आनुपूर्व्येण सन्निविष्टानाम् बाधनम् यथा स्यात् । गुणवचनसञ्ज्ञायाः च एताभिः बाधनम् यथा स्यात् इति ।
KA I,303.15-304.9 Ro II,317-319 arthavat prātipadikam . arthavat prātipadikasañjñam bhavati . guṇavacanam ca . guṇavacanasañjñam ca bhavati arthavat . samāsakṛttaddhitāvyayasarvanāma asarvaliṅgā jātiḥ . 41||samāsa | samāsasañjñā ca vaktavyā . kṛt . kṛtsañjñā ca vaktavyā . taddhita . taddhitasañjñā ca vaktavyā . avyaya . avyayasañjñā ca vaktavyā . sarvanāma . sarvanāmasañjñā ca vaktavyā . asarvaliṅgā jātiḥ iti etat ca vaktavyam . saṅkhyā . saṅkhyāsañjñā ca vaktavyā . ḍu ca . ḍusañjñā ca vaktavyā . kā punaḥ ḍusañjñā . ṣaṭsañjñā . ekadravyopaniveśinī sañjñā . ekadravyopaniveśinī sañjñā iti etat ca vaktavyam . kimartham idamucyate . yathānyāse eva bhūyiṣṭhāḥ sañjñāḥ kriyante . santi ca eva atra kāḥ cit apūrvāḥ sañjñāḥ . api ca etena ānupūrvyeṇa sanniviṣṭānām bādhanam yathā syāt . guṇavacanasañjñāyāḥ ca etābhiḥ bādhanam yathā syāt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.