क्अ इ,३३३।२५-३३४।१५ रो इइ,४१३-४१८ केन अकथितम् । अपादानादिभिः विशेषकथाभिः । किम् उदाहरणम् । दुहियाचिरुधिप्रछिभिक्षिचिञाम् उपयोगनिमित्तम् अपूर्वविधौ ब्रुविशासिगुणेन च यत्सचते तत् अकीर्तितम् आचरितम् कविना । दुहि : गाम् दोग्धि पयः । न एतत् अस्ति । कथिता अत्र पूर्वा अपादन्सञ्ज्ञा । दुहि । याचि : इदम् तर्हि पौरवम् गाम् याचते इति । न एतत् अस्ति । कथिता अत्र पूर्वा अपादन्सञ्ज्ञा । न याचनात् एव अपायः भवति । याचितः असौ यदि ददाति ततः अपायेन युज्यते । याचि । रुधि : अन्ववरुणद्धि गाम् व्रजम् । न एतत् अस्ति । कथिता अत्र पूर्वा अधिकरणसञ्ज्ञा । रुधि । प्रच्छि : माणवकम् पन्थानम् पृच्छति । न एतत् अस्ति । कथिता अत्र पूर्वा अपादानसञ्ज्ञा । न प्रश्नात् एव अपायः भवति । पृष्तः असौ यदि आचाष्टे ततः अपायेन युज्यते । प्रच्छि। भिक्षि : पौरवम् गाम् भिक्षते । न एतत् अस्ति । कथिता अत्र पूर्वा अपादानसञ्ज्ञा । न भिक्षणात् एव अपायः भवति । भिक्षितः असौ यदि ददाति ततः अपायेन युज्यते । भिक्षि । चिञ् : वृक्षम् अवचिनोति फलानि । न एतत् अस्ति । कथिता अत्र पूर्वा अपादानसञ्ज्ञा । ब्रुविशासिगुणेन च यत् सचते तत् अकीर्तितम् आचरितम् कविना । ब्रुविशासिगुणेन च यत् सचते सम्बध्यते तत् च दाहरणम् । किम् पुनः तत् । पुत्रम् ब्रूते धर्मम् । पुत्रम् अनुशास्ति धर्मम् इति । न एतत् अस्ति । कथिता अत्र पूर्वा सम्प्रदानसञ्ज्ञा । तस्मात् त्रीणि एव उदाहरणानि । पौरवम् गाम् याचते । माणवकम् पन्थानम् पृच्छति । पौरवम् गाम् भिक्षते इति ।
KA I,333.25-334.15 Ro II,413-418 kena akathitam . apādānādibhiḥ viśeṣakathābhiḥ . kim udāharaṇam . duhiyācirudhiprachibhikṣiciñām upayoganimittam apūrvavidhau bruviśāsiguṇena ca yatsacate tat akīrtitam ācaritam kavinā . duhi : gām dogdhi payaḥ . na etat asti . kathitā atra pūrvā apādansañjñā . duhi . yāci : idam tarhi pauravam gām yācate iti . na etat asti . kathitā atra pūrvā apādansañjñā . na yācanāt eva apāyaḥ bhavati . yācitaḥ asau yadi dadāti tataḥ apāyena yujyate . yāci . rudhi : anvavaruṇaddhi gām vrajam . na etat asti . kathitā atra pūrvā adhikaraṇasañjñā . rudhi . pracchi : māṇavakam panthānam pṛcchati . na etat asti . kathitā atra pūrvā apādānasañjñā . na praśnāt eva apāyaḥ bhavati . pṛṣtaḥ asau yadi ācāṣṭe tataḥ apāyena yujyate . pracchi. bhikṣi : pauravam gām bhikṣate . na etat asti . kathitā atra pūrvā apādānasañjñā . na bhikṣaṇāt eva apāyaḥ bhavati . bhikṣitaḥ asau yadi dadāti tataḥ apāyena yujyate . bhikṣi . ciñ : vṛkṣam avacinoti phalāni . na etat asti . kathitā atra pūrvā apādānasañjñā . bruviśāsiguṇena ca yat sacate tat akīrtitam ācaritam kavinā . bruviśāsiguṇena ca yat sacate sambadhyate tat ca dāharaṇam . kim punaḥ tat . putram brūte dharmam . putram anuśāsti dharmam iti . na etat asti . kathitā atra pūrvā sampradānasañjñā . tasmāt trīṇi eva udāharaṇāni . pauravam gām yācate . māṇavakam panthānam pṛcchati . pauravam gām bhikṣate iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,३३४।१६-३३५।२८ रो इइ,४१८-४२४ अथ ये धातूनाम् द्विकर्मकाः तेषाम् किम् कथिते लादयः भवन्ति आहोस्वित् अकथिते । कथिते लादयः । कथिते लादिभिः अभिहिते गुणम्कर्मणि का कर्तव्या । कथिते लादयः चेत् स्युः षष्ट्ःईम् कुर्यात् तदा गुणे । कथिते लादयः चेत् स्युः षष्ठी गुणकर्मणि तदा कर्तव्या । दुह्यते गोः पयः । याच्यते पौरवस्य कम्बलः इति । कथम् । अकारकम् ह्यकथितत्वात् । अकारकम् हि एतत् भवति । किम् कारणम् । अकथितत्वात् । कारकम् चेत् तु न अकथा । अथ कारकम् न अकथितम् । अथ कारके सति का कर्तव्या । कारकम् चेत् विजानीयात् याम् याम् मन्येत सा भवेत् । कारकम् चेत् विजानातीयात् या या प्राप्नोति सा कर्तव्या । दुह्यते गोः पयः । याच्यते पौरवात् कम्बलः इति । कथिते अभिहिते त्वविधिः त्वमतिः गुणकर्मणि लादिविधिः सपरे । कथिते लादिभिः अभिहिते त्वविधिः एषः भवति । किम् इदम् त्वविधिः इति । तव विधिः त्वविधिः । त्वमतिः । किमिदम् त्वमतिः इति । तव मतिः त्वमतिः । न एवम् अन्ये मन्यन्ते । कथम् तर्हि अन्ये मन्यन्ते । गुणकर्मणि लादिविधिः सपरे । गुणकर्मणि लादिविधियः भवन्ति सह परेण योगेन । गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणाम् अणिकर्ता सः णौ इति । ध्रुवचेष्टितयुक्तिषु च अपि अगुणे तत् अनल्पमतेः वचनम् स्मरत । ध्रुवयुक्तिषु चेष्टितयुक्तिषु च अपि अगुणे कर्मणि लादयः भवन्ति । तत् अनल्प्मतेः आचार्यस्य वचनम् स्मर्यताम् । अपरः आह : प्रधानकर्मणि आख्येये लादीन् आहुः द्विकर्मणाम् । प्रधानकर्मणि अभिधेये द्विकर्मणाम् धातूनाम् कर्मणि लादयः भवन्ति इति वक्तव्यम् । अजाम् नयति ग्रामम् । अजा नीयते ग्रामम् । अजा नीता ग्रामम् इति । अप्रधाने दुहादीनाम् । अप्रधाने दुहादीनाम् कर्मणि लादयः भवन्ति इति वक्तव्यम् । दुह्यते गौः पयः । ण्यन्ते कर्तुः च कर्मणः । लादयः भवन्ति इति वक्तव्यम् । गम्यते देवदत्तः ग्रामम् यज्ञदत्तेन । के पुनः धातूनाम् द्विकर्मकाः । नीवह्योः हरतेः च अपि गत्यर्थानाम् तथा एव च द्विकर्मकेषु ग्रहणम् द्रष्टव्यम् इति निश्चयः । अजाम् नयति ग्रामम् । भारम् वहति ग्रामम् । भारम् हरति ग्रामम् । गत्यर्थानाम् । गमयति देवदत्तम् ग्रामम् । यापयति देवदत्तम् ग्रामम् । सिद्धम् वा अपो अन्यकर्मणः । सिद्धम् वा पुनः एतत् भवति । कुतः । अन्यकर्मणः । अन्यस्य अत्र अजा कर्म अन्यस्य ग्रामः । अजाम् असौ गृहीत्वा ग्रामम् नयति । अन्यकर्म इति चेत् ब्रूयात् लादीनाम् अविधिः भवेत् । अन्यकर्म इति चेत् ब्रूयात् लादीनाम् अविधिः अयम् भवेत् । अजा नीयते ग्रामम् इति । परसाधने उत्पद्यमानेन लेन अजायाः अभिधानम् न प्राप्नोति ।
KA I,334.16-335.28 Ro II,418-424 atha ye dhātūnām dvikarmakāḥ teṣām kim kathite lādayaḥ bhavanti āhosvit akathite . kathite lādayaḥ . kathite lādibhiḥ abhihite guṇamkarmaṇi kā kartavyā . kathite lādayaḥ cet syuḥ ṣaṣṭḥīm kuryāt tadā guṇe . kathite lādayaḥ cet syuḥ ṣaṣṭhī guṇakarmaṇi tadā kartavyā . duhyate goḥ payaḥ . yācyate pauravasya kambalaḥ iti . katham . akārakam hyakathitatvāt . akārakam hi etat bhavati . kim kāraṇam . akathitatvāt . kārakam cet tu na akathā . atha kārakam na akathitam . atha kārake sati kā kartavyā . kārakam cet vijānīyāt yām yām manyeta sā bhavet . kārakam cet vijānātīyāt yā yā prāpnoti sā kartavyā . duhyate goḥ payaḥ . yācyate pauravāt kambalaḥ iti . kathite abhihite tvavidhiḥ tvamatiḥ guṇakarmaṇi lādividhiḥ sapare . kathite lādibhiḥ abhihite tvavidhiḥ eṣaḥ bhavati . kim idam tvavidhiḥ iti . tava vidhiḥ tvavidhiḥ . tvamatiḥ . kimidam tvamatiḥ iti . tava matiḥ tvamatiḥ . na evam anye manyante . katham tarhi anye manyante . guṇakarmaṇi lādividhiḥ sapare . guṇakarmaṇi lādividhiyaḥ bhavanti saha pareṇa yogena . gatibuddhipratyavasānārthaśabdakarmākarmakāṇām aṇikartā saḥ ṇau iti . dhruvaceṣṭitayuktiṣu ca api aguṇe tat analpamateḥ vacanam smarata . dhruvayuktiṣu ceṣṭitayuktiṣu ca api aguṇe karmaṇi lādayaḥ bhavanti . tat analpmateḥ ācāryasya vacanam smaryatām . aparaḥ āha : pradhānakarmaṇi ākhyeye lādīn āhuḥ dvikarmaṇām . pradhānakarmaṇi abhidheye dvikarmaṇām dhātūnām karmaṇi lādayaḥ bhavanti iti vaktavyam . ajām nayati grāmam . ajā nīyate grāmam . ajā nītā grāmam iti . apradhāne duhādīnām . apradhāne duhādīnām karmaṇi lādayaḥ bhavanti iti vaktavyam . duhyate gauḥ payaḥ . ṇyante kartuḥ ca karmaṇaḥ . lādayaḥ bhavanti iti vaktavyam . gamyate devadattaḥ grāmam yajñadattena . ke punaḥ dhātūnām dvikarmakāḥ . nīvahyoḥ harateḥ ca api gatyarthānām tathā eva ca dvikarmakeṣu grahaṇam draṣṭavyam iti niścayaḥ . ajām nayati grāmam . bhāram vahati grāmam . bhāram harati grāmam . gatyarthānām . gamayati devadattam grāmam . yāpayati devadattam grāmam . siddham vā apo anyakarmaṇaḥ . siddham vā punaḥ etat bhavati . kutaḥ . anyakarmaṇaḥ . anyasya atra ajā karma anyasya grāmaḥ . ajām asau gṛhītvā grāmam nayati . anyakarma iti cet brūyāt lādīnām avidhiḥ bhavet . anyakarma iti cet brūyāt lādīnām avidhiḥ ayam bhavet . ajā nīyate grāmam iti . parasādhane utpadyamānena lena ajāyāḥ abhidhānam na prāpnoti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,३३६।१-१७ रो इइ,४२५-४२८ कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसञ्ज्ञा हि अर्कर्मणाम् । कालभावाध्वगन्तव्याः अकर्मकाणाम् धातूनाम् कर्मसञ्ज्ञाः भवन्ति इति वक्तव्यम् । काल । मासम् आस्ते । मासम् स्वपिति । भाव । गोदोहम् आस्ते । गोदोहम् स्वपिति । अध्वगन्तव्य । क्रोशम् आस्ते । क्रोशम् स्वपिति । देशः च अकर्मणाम् कर्मसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् । कुरून् स्वपिति । पञ्चालान् स्वपिति । विपरीतम् तु यत् कर्म तत् कल्म कवयः विदुः । किमिदम् कल्म इति । अपरिसमाप्तम् कर्म कल्म । न वा अस्मिन् सर्वाणि कर्मकार्याणि क्रियन्ते । किम् तर्हि । द्वितीया एव । यस्मिन् तु कर्मणि उपजायते अन्यत् धात्वर्थयोगा अपि च यत्र षष्ठी तत् कर्म कल्म इति च कल्म न उक्तम् धातोः हि वृत्तिः न रलत्वतः अस्ति । एतेन कर्मसञ्ज्ञा सर्वा सिद्धा भवति कथितेन । तत्र ईप्सितस्य किम् स्यात् प्रयोजनम् कर्मसञ्ज्ञायाः । यत् तु कथितम् पुरस्तात् ईप्सिततयुक्तम् च तस्य सिद्ध्यर्थम् । ईप्सितम् एव तु यत् स्यात् तस्य भविष्यति कथितेन । अथ इह कथम् भवितव्यम् । नेता अश्वस्य स्रुघ्नम् इति आहोस्वित् नेता अश्वस्य स्रुघ्नस्य इति । उभयथा गोणिकापुत्रः ।
KA I,336.1-17 Ro II,425-428 kālabhāvādhvagantavyāḥ karmasañjñā hi arkarmaṇām . kālabhāvādhvagantavyāḥ akarmakāṇām dhātūnām karmasañjñāḥ bhavanti iti vaktavyam . kāla . māsam āste . māsam svapiti . bhāva . godoham āste . godoham svapiti . adhvagantavya . krośam āste . krośam svapiti . deśaḥ ca akarmaṇām karmasañjñaḥ bhavati iti vaktavyam . kurūn svapiti . pañcālān svapiti . viparītam tu yat karma tat kalma kavayaḥ viduḥ . kimidam kalma iti . aparisamāptam karma kalma . na vā asmin sarvāṇi karmakāryāṇi kriyante . kim tarhi . dvitīyā eva . yasmin tu karmaṇi upajāyate anyat dhātvarthayogā api ca yatra ṣaṣṭhī tat karma kalma iti ca kalma na uktam dhātoḥ hi vṛttiḥ na ralatvataḥ asti . etena karmasañjñā sarvā siddhā bhavati kathitena . tatra īpsitasya kim syāt prayojanam karmasañjñāyāḥ . yat tu kathitam purastāt īpsitatayuktam ca tasya siddhyartham . īpsitam eva tu yat syāt tasya bhaviṣyati kathitena . atha iha katham bhavitavyam . netā aśvasya srughnam iti āhosvit netā aśvasya srughnasya iti . ubhayathā goṇikāputraḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.