क्अ इ,३५९।२-२० रो इइ,४९१-४९६ विधिः इति कः अयम् शब्दः । विपूर्वात् धाञः कर्मसाधनः इकारः । विधीयते विधिः इति । किम् पुनः विधीयते । समासः विभक्तिविधानम् पराङ्गवद्भावः च । किम् पुनः अयम् अधिकारः आहोस्वित् परिभाषा । कः पुनः अधिकारपरिभाषयोः विशेषः । अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति योगे योगे उपतिष्ठते । परिभाषा पुनः एकदेशस्था सती सर्वम् शास्त्रम् अभिज्वलयति प्रदीपवत् । तत् यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः एकदेशस्थः सर्वम् वेश्म अभिज्वलयति । कः पुनः अत्र प्रयत्नविशेषः । अधिकारे सति स्वरयितव्यम् परिभाषायाम् पुनः सत्याम् सर्वम् अपेक्ष्यम् । तथा इदम् अपरम् द्वैतम् भवति । एकार्थीभावः वा सामर्थ्यम् स्यात् व्यपेक्षा वा इति । तत्र एकार्थीभावे सामर्थ्ये अधिकारे च सति समासः एकः सङ्गृहीतः भवति बिभक्तिविधानम् पराङ्गवद्भावः च असङ्गृहीतः । व्यपेक्षायाम् पुनः सामर्थ्ये अधिकारे च सति बिभक्तिविधानम् पराङ्गवद्भावः च सङ्गृहीतः समासः तु एकः असङ्गृहीतः । अन्यत्र खलु अपि समर्थग्रहणानि युक्तग्रहणानि च कर्तव्यानि भवन्ति । क्व अन्यत्र । इसुसोः सामर्थ्ये न चवाहाहैवयुक्ते इति । व्यपेक्षायाम् पुनः सामर्थ्ये परिभाषायाम् च सत्याम् यावान् व्याकरणे पदगन्धः अस्ति सः सर्वः सङ्गृहीतः भवति समासः तु एकः असङ्गृहीतः । तत्र एकार्थीभावः सामर्थ्यम् परिभाषा च इति एवम् सूत्रम् अभिन्नतरकम् भवति । एवम् अपि क्व चित् अकर्तव्यम् समर्थग्रहणम् क्रियते क्व चित् च कर्तव्यम् न क्रियते । अकर्तव्यम् तावत् क्रियते समर्थानाम् प्रथमात् वा इति । कर्तव्यम् च न क्रियते कर्मणि अण् समर्थात् इति । ननु च गम्यते तत्र सामर्थ्यम् । कुम्भकारः नगरकारः इति । सत्यम् गम्यते उत्पन्ने तु प्रत्यये । सः एव तावत् समर्थात् उत्पाद्यः ।
KA I,359.2-20 Ro II,491-496 vidhiḥ iti kaḥ ayam śabdaḥ . vipūrvāt dhāñaḥ karmasādhanaḥ ikāraḥ . vidhīyate vidhiḥ iti . kim punaḥ vidhīyate . samāsaḥ vibhaktividhānam parāṅgavadbhāvaḥ ca . kim punaḥ ayam adhikāraḥ āhosvit paribhāṣā . kaḥ punaḥ adhikāraparibhāṣayoḥ viśeṣaḥ . adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti yoge yoge upatiṣṭhate . paribhāṣā punaḥ ekadeśasthā satī sarvam śāstram abhijvalayati pradīpavat . tat yathā pradīpaḥ suprajvalitaḥ ekadeśasthaḥ sarvam veśma abhijvalayati . kaḥ punaḥ atra prayatnaviśeṣaḥ . adhikāre sati svarayitavyam paribhāṣāyām punaḥ satyām sarvam apekṣyam . tathā idam aparam dvaitam bhavati . ekārthībhāvaḥ vā sāmarthyam syāt vyapekṣā vā iti . tatra ekārthībhāve sāmarthye adhikāre ca sati samāsaḥ ekaḥ saṅgṛhītaḥ bhavati bibhaktividhānam parāṅgavadbhāvaḥ ca asaṅgṛhītaḥ . vyapekṣāyām punaḥ sāmarthye adhikāre ca sati bibhaktividhānam parāṅgavadbhāvaḥ ca saṅgṛhītaḥ samāsaḥ tu ekaḥ asaṅgṛhītaḥ . anyatra khalu api samarthagrahaṇāni yuktagrahaṇāni ca kartavyāni bhavanti . kva anyatra . isusoḥ sāmarthye na cavāhāhaivayukte iti . vyapekṣāyām punaḥ sāmarthye paribhāṣāyām ca satyām yāvān vyākaraṇe padagandhaḥ asti saḥ sarvaḥ saṅgṛhītaḥ bhavati samāsaḥ tu ekaḥ asaṅgṛhītaḥ . tatra ekārthībhāvaḥ sāmarthyam paribhāṣā ca iti evam sūtram abhinnatarakam bhavati . evam api kva cit akartavyam samarthagrahaṇam kriyate kva cit ca kartavyam na kriyate . akartavyam tāvat kriyate samarthānām prathamāt vā iti . kartavyam ca na kriyate karmaṇi aṇ samarthāt iti . nanu ca gamyate tatra sāmarthyam . kumbhakāraḥ nagarakāraḥ iti . satyam gamyate utpanne tu pratyaye . saḥ eva tāvat samarthāt utpādyaḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.