Patanjali: Vyakaranamahabhasya 2.1.1

क्अ इ,३५९।२-२० रो इइ,४९१-४९६ विधिः इति कः अयम् शब्दः । विपूर्वात् धाञः कर्मसाधनः इकारः । विधीयते विधिः इति । किम् पुनः विधीयते । समासः विभक्तिविधानम् पराङ्गवद्भावः च । किम् पुनः अयम् अधिकारः आहोस्वित् परिभाषा । कः पुनः अधिकारपरिभाषयोः विशेषः । अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति योगे योगे उपतिष्ठते । परिभाषा पुनः एकदेशस्था सती सर्वम् शास्त्रम् अभिज्वलयति प्रदीपवत् । तत् यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः एकदेशस्थः सर्वम् वेश्म अभिज्वलयति । कः पुनः अत्र प्रयत्नविशेषः । अधिकारे सति स्वरयितव्यम् परिभाषायाम् पुनः सत्याम् सर्वम् अपेक्ष्यम् । तथा इदम् अपरम् द्वैतम् भवति । एकार्थीभावः वा सामर्थ्यम् स्यात् व्यपेक्षा वा इति । तत्र एकार्थीभावे सामर्थ्ये अधिकारे च सति समासः एकः सङ्गृहीतः भवति बिभक्तिविधानम् पराङ्गवद्भावः च असङ्गृहीतः । व्यपेक्षायाम् पुनः सामर्थ्ये अधिकारे च सति बिभक्तिविधानम् पराङ्गवद्भावः च सङ्गृहीतः समासः तु एकः असङ्गृहीतः । अन्यत्र खलु अपि समर्थग्रहणानि युक्तग्रहणानि च कर्तव्यानि भवन्ति । क्व अन्यत्र । इसुसोः सामर्थ्ये न चवाहाहैवयुक्ते इति । व्यपेक्षायाम् पुनः सामर्थ्ये परिभाषायाम् च सत्याम् यावान् व्याकरणे पदगन्धः अस्ति सः सर्वः सङ्गृहीतः भवति समासः तु एकः असङ्गृहीतः । तत्र एकार्थीभावः सामर्थ्यम् परिभाषा च इति एवम् सूत्रम् अभिन्नतरकम् भवति । एवम् अपि क्व चित् अकर्तव्यम् समर्थग्रहणम् क्रियते क्व चित् च कर्तव्यम् न क्रियते । अकर्तव्यम् तावत् क्रियते समर्थानाम् प्रथमात् वा इति । कर्तव्यम् च न क्रियते कर्मणि अण् समर्थात् इति । ननु च गम्यते तत्र सामर्थ्यम् । कुम्भकारः नगरकारः इति । सत्यम् गम्यते उत्पन्ने तु प्रत्यये । सः एव तावत् समर्थात् उत्पाद्यः ।

KA I,359.2-20 Ro II,491-496 vidhiḥ iti kaḥ ayam śabdaḥ . vipūrvāt dhāñaḥ karmasādhanaḥ ikāraḥ . vidhīyate vidhiḥ iti . kim punaḥ vidhīyate . samāsaḥ vibhaktividhānam parāṅgavadbhāvaḥ ca . kim punaḥ ayam adhikāraḥ āhosvit paribhāṣā . kaḥ punaḥ adhikāraparibhāṣayoḥ viśeṣaḥ . adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti yoge yoge upatiṣṭhate . paribhāṣā punaḥ ekadeśasthā satī sarvam śāstram abhijvalayati pradīpavat . tat yathā pradīpaḥ suprajvalitaḥ ekadeśasthaḥ sarvam veśma abhijvalayati . kaḥ punaḥ atra prayatnaviśeṣaḥ . adhikāre sati svarayitavyam paribhāṣāyām punaḥ satyām sarvam apekṣyam . tathā idam aparam dvaitam bhavati . ekārthībhāvaḥ vā sāmarthyam syāt vyapekṣā vā iti . tatra ekārthībhāve sāmarthye adhikāre ca sati samāsaḥ ekaḥ saṅgṛhītaḥ bhavati bibhaktividhānam parāṅgavadbhāvaḥ ca asaṅgṛhītaḥ . vyapekṣāyām punaḥ sāmarthye adhikāre ca sati bibhaktividhānam parāṅgavadbhāvaḥ ca saṅgṛhītaḥ samāsaḥ tu ekaḥ asaṅgṛhītaḥ . anyatra khalu api samarthagrahaṇāni yuktagrahaṇāni ca kartavyāni bhavanti . kva anyatra . isusoḥ sāmarthye na cavāhāhaivayukte iti . vyapekṣāyām punaḥ sāmarthye paribhāṣāyām ca satyām yāvān vyākaraṇe padagandhaḥ asti saḥ sarvaḥ saṅgṛhītaḥ bhavati samāsaḥ tu ekaḥ asaṅgṛhītaḥ . tatra ekārthībhāvaḥ sāmarthyam paribhāṣā ca iti evam sūtram abhinnatarakam bhavati . evam api kva cit akartavyam samarthagrahaṇam kriyate kva cit ca kartavyam na kriyate . akartavyam tāvat kriyate samarthānām prathamāt vā iti . kartavyam ca na kriyate karmaṇi aṇ samarthāt iti . nanu ca gamyate tatra sāmarthyam . kumbhakāraḥ nagarakāraḥ iti . satyam gamyate utpanne tu pratyaye . saḥ eva tāvat samarthāt utpādyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३५९।२१-३६१।२४ रो इइ,४९६-५०४ अथ समर्थग्रहणम् किमर्थम् । वक्ष्यति द्वितीया श्रितादिभिः समस्यते । कष्टश्रितः नरकश्रितः इति । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । पश्य देवदत्त कष्टम् । श्रितः विष्णुमित्रः गुरुकुलम् । तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । शङ्कुलाखण्डः किरिकाणः । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । तिष्ठ त्वम् शङ्कुलया । खण्डः धावति मुसलेन । चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः । गोहितम् अश्रहितम् । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । सुखम् गोभ्यः । हितम् देवदत्ताय । पञ्चमी भयेन । वृकभयम् दस्युभयम् चोरभयम् । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । गच्छ त्वम् मा वृकेभ्यः । भयम् देवदत्तस्य यज्ञदत्तात् । षष्ठी सुबन्तेन समस्यते : राजपुरुषः , ब्राह्मणकम्बलः । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । भार्या राज्ञः । पुरुषः देवदत्तस्य । सप्तमी शौण्डैः : अक्षशौण्डः , स्त्रीशौण्डः । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । कुशलः देवदत्तः अक्षेषु । शौण्डः पिबति पानागारे । अथ क्रियमाणे अपि समर्थग्रहणे इह कस्मात् न भवति महत् कष्टम् श्रितः इति । न वा भवति महाकष्टश्रितः इति । भवति यदा एतत् वाक्यम् भवति : महत् कष्टम् महाकष्टम् , महाकष्टम् श्रितः महाकष्टश्रितः इति । यदा तु एतत् वाक्यम् भवति : महत् कष्टम् श्रितः इति तदा न भवितव्यम् तदा च प्रप्नोति । तदा कस्मात् न भवति । कस्य कस्मात् न भवति । किम् द्वयोः आहोस्वित् बहूनाम् । बहूनाम् कस्मात् न भवति । सुप् सुपा इति वर्तते । ननु च भोः आकृतौ शास्त्राणि प्रवर्तन्ते । तत् यथा प्रातिपदिकात् इति वर्तमाने अन्यस्मात् च अन्यस्मात् च प्रातिपदिकात् उत्पत्तिः भवति । सत्यम् एतत् । आकृतिः तु प्रत्येकम् परिसमाप्यते । यावति एतत् परिसमाप्यते प्रातिपदिकात् इति तावतः उत्पत्त्या भवितव्यम् । प्रत्येकम् च एतत् परिसमाप्यते न समुदाये । एवम् इह अपि यावति एतत् परिसमाप्यते सुप् सुपा इति तावतः समासेन भवितव्यम् । द्वयोः द्वयोः च एतत् परिसमाप्यते न बहुषु । द्वयोः तर्हि कस्मात् न भवति । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । यदि सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति उच्यते राजपुरुषः अभिरूपः राजपुरुषः दर्शनीयः अत्र वृत्तिः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । प्रधानम् अत्र सापेक्षम् । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः । यत्र तर्हि अप्रधानम् सापेक्षम् भवति तत्र ते वृत्तिः न प्राप्नोति : देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः , देवदत्तस्य दासभार्या इति । न एषः दोषः । समुदायपेक्षा अत्र षष्ट्ःई सर्वम् गुरुकुलम् अपेक्षते । यत्र तर्हि न समुदायपेक्षा षष्ट्ःई तत्र वृत्तिः न प्राप्नोति : किम् ओदनः शालीनाम् । सक्त्वाढकम् आपणीयानाम् । कुतः भवान् पाटलिपुत्रकः । इह च अपि : देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः , देवदत्तस्य दासभार्या इति : यदि एषा समुदायपेक्षा षष्ट्ःई स्यात् न एतत् नियोगतः गम्येत देवदत्तस्य यः गुरुः तस्य यः पुत्रः इति । किम् तर्हि । अन्यस्य अपि गुरुपुत्रः देवदत्तस्य किम् चित् इति एषः अर्थः गम्येत । यतः तु नियोगतः देवदत्तस्य यः गुरुः तस्य यः पुत्रः इति एषः अर्थः गम्यते अतः मन्यामहे न समुदायपेक्षा षष्ट्ःई इति । अन्यत्र खलु अपि समर्थग्रहणे सापेक्षस्य अपि कार्यम् भवति । क्व अन्यत्र । इसुसोः सामर्थ्ये । ब्राहमणस्य सर्पिः करोति इति । तस्मात् न अएत शक्यक् वक्तुम् सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । वृत्तिः तर्हि कस्मात् न भवति महत् कष्टम् श्रितः इति । सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति वक्तव्यम् । यदि सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति उच्यते देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदत्तस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दासभार्या इति अत्र वृत्तिः न प्राप्नोति । अगुरुकुलपुत्रादीनाम् इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते अगुरुकुलपुत्रादीनाम् इति । न वक्तव्यम् । वृत्तिः तर्हि कस्मात् न भवति । अगमकत्वात् । इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यम् समासेन च । यः च इह अर्थः वाक्येन गम्यते महत् कष्टम् श्रितः इति न जातु चित् समासेन असौ गम्यते महत् कष्टश्रितः इति । एतस्मात् हेतोः ब्रूमः अगमकत्वात् इति । न ब्रूमः अपशब्दः स्यात् इति । यत्र गमकः भवति भवति तत्र वृत्तिः । तत् यथा : देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः , देवदत्तस्य दासभार्या इति । यदि अगमकत्वम् हेतुः न अर्थः समर्थग्रहणेन । इह अपि भार्या राज्ञः पुरुषः देवदत्तस्य इति यः अर्थः वाक्येन गम्यते न असौ जातु चित् समासेन असौ गम्यते भार्य राजपुरुषः देवदत्तस्य इति । तस्मात् न अर्थः समर्थग्रहणेन । इदम्

KA I,359.21-361.24 Ro II,496-504 atha samarthagrahaṇam kimartham . vakṣyati dvitīyā śritādibhiḥ samasyate . kaṣṭaśritaḥ narakaśritaḥ iti . samarthagrahaṇam kimartham . paśya devadatta kaṣṭam . śritaḥ viṣṇumitraḥ gurukulam . tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena . śaṅkulākhaṇḍaḥ kirikāṇaḥ . samarthagrahaṇam kimartham . tiṣṭha tvam śaṅkulayā . khaṇḍaḥ dhāvati musalena . caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ . gohitam aśrahitam . samarthagrahaṇam kimartham . sukham gobhyaḥ . hitam devadattāya . pañcamī bhayena . vṛkabhayam dasyubhayam corabhayam . samarthagrahaṇam kimartham . gaccha tvam mā vṛkebhyaḥ . bhayam devadattasya yajñadattāt . ṣaṣṭhī subantena samasyate : rājapuruṣaḥ , brāhmaṇakambalaḥ . samarthagrahaṇam kimartham . bhāryā rājñaḥ . puruṣaḥ devadattasya . saptamī śauṇḍaiḥ : akṣaśauṇḍaḥ , strīśauṇḍaḥ . samarthagrahaṇam kimartham . kuśalaḥ devadattaḥ akṣeṣu . śauṇḍaḥ pibati pānāgāre . atha kriyamāṇe api samarthagrahaṇe iha kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti . na vā bhavati mahākaṣṭaśritaḥ iti . bhavati yadā etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam mahākaṣṭam , mahākaṣṭam śritaḥ mahākaṣṭaśritaḥ iti . yadā tu etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam śritaḥ iti tadā na bhavitavyam tadā ca prapnoti . tadā kasmāt na bhavati . kasya kasmāt na bhavati . kim dvayoḥ āhosvit bahūnām . bahūnām kasmāt na bhavati . sup supā iti vartate . nanu ca bhoḥ ākṛtau śāstrāṇi pravartante . tat yathā prātipadikāt iti vartamāne anyasmāt ca anyasmāt ca prātipadikāt utpattiḥ bhavati . satyam etat . ākṛtiḥ tu pratyekam parisamāpyate . yāvati etat parisamāpyate prātipadikāt iti tāvataḥ utpattyā bhavitavyam . pratyekam ca etat parisamāpyate na samudāye . evam iha api yāvati etat parisamāpyate sup supā iti tāvataḥ samāsena bhavitavyam . dvayoḥ dvayoḥ ca etat parisamāpyate na bahuṣu . dvayoḥ tarhi kasmāt na bhavati . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . yadi sāpekṣam asamartham bhavati iti ucyate rājapuruṣaḥ abhirūpaḥ rājapuruṣaḥ darśanīyaḥ atra vṛttiḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . pradhānam atra sāpekṣam . bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ . yatra tarhi apradhānam sāpekṣam bhavati tatra te vṛttiḥ na prāpnoti : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti . na eṣaḥ doṣaḥ . samudāyapekṣā atra ṣaṣṭḥī sarvam gurukulam apekṣate . yatra tarhi na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī tatra vṛttiḥ na prāpnoti : kim odanaḥ śālīnām . saktvāḍhakam āpaṇīyānām . kutaḥ bhavān pāṭaliputrakaḥ . iha ca api : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti : yadi eṣā samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī syāt na etat niyogataḥ gamyeta devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti . kim tarhi . anyasya api guruputraḥ devadattasya kim cit iti eṣaḥ arthaḥ gamyeta . yataḥ tu niyogataḥ devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti eṣaḥ arthaḥ gamyate ataḥ manyāmahe na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī iti . anyatra khalu api samarthagrahaṇe sāpekṣasya api kāryam bhavati . kva anyatra . isusoḥ sāmarthye . brāhamaṇasya sarpiḥ karoti iti . tasmāt na aeta śakyak vaktum sāpekṣam asamartham bhavati iti . vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti . saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti vaktavyam . yadi saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti ucyate devadattasya gurukulam devadattasya guruputraḥ devadattasya dāsabhāryā iti atra vṛttiḥ na prāpnoti . agurukulaputrādīnām iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate agurukulaputrādīnām iti . na vaktavyam . vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati . agamakatvāt . iha samānārthena vākyena bhavitavyam samāsena ca . yaḥ ca iha arthaḥ vākyena gamyate mahat kaṣṭam śritaḥ iti na jātu cit samāsena asau gamyate mahat kaṣṭaśritaḥ iti . etasmāt hetoḥ brūmaḥ agamakatvāt iti . na brūmaḥ apaśabdaḥ syāt iti . yatra gamakaḥ bhavati bhavati tatra vṛttiḥ . tat yathā : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti . yadi agamakatvam hetuḥ na arthaḥ samarthagrahaṇena . iha api bhāryā rājñaḥ puruṣaḥ devadattasya iti yaḥ arthaḥ vākyena gamyate na asau jātu cit samāsena asau gamyate bhārya rājapuruṣaḥ devadattasya iti . tasmāt na arthaḥ samarthagrahaṇena . idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६१।२५-३६३।२८ रो इइ,५०५-५१६ अथ क्रियमाणे अपि समर्थग्रहणे समर्थम् इति उच्यते किम् समर्थम् नाम । पृथगर्थानाम् एकार्थीभावः समर्थवचनम् । पृथगर्थानाम् पदानम् एकार्थीभावः समर्थम् इति उच्यते । वाक्ये पृथगर्थानि राज्ञः पुरुषः इति । समासे पुनः एकार्थानि राजपुरुषः इति । किम् उच्यते पृथगर्थानि इति यावता राज्ञः पुरुषः आनीयताम् इति उक्ते राजपुरुषः इति च सः एव । न अपि ब्रूमः अन्यस्य आनयनम् भवति इति । कः तर्हि एकार्थीभावकृतः विशेषः । सुबलोपः व्यवधानम् यथेष्टम् अन्यतरेण अभिसम्बन्धः स्वरः । सुपः अलोपः भवति वाक्ये । राज्ञः पुरुषः इति । समासे पुनः न भवति । राजपुरुषः इति । व्यवधानम् च भवति वाक्ये । राज्ञः ऋद्धस्य पुरुषः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । यथेष्टम् अन्यतरेण अभिसम्बन्धः भवति वाक्ये । रज्ञः पुरुषः पुरुषः राज्ञः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । द्वौ स्वरौ भवतः वाक्ये । रज्ञः पुरुषः । समासे पुनः एकः एव । राजपुरुषः इति । न एते एकार्थीभावकृताः विशेषाः । किम् तर्हि । वाचनिकानि एतानि । आह हि भगवान् सुपः धातुप्रातिपदिकयोः उपसर्जनम् पूर्वम् समासस्य अन्तः उदात्तः भवति इति । इमे तर्हि एकार्थीभाव्कृताः विशेषाः । सङ्ख्याविशेषः व्यक्ताभिदानम् ल्कुपसर्जनविशेषणम् चयोगः इति । सङ्ख्याविशेषः भवति वाक्ये । राज्ञः पुरुषः राज्ञोः पुरुषः राज्ञाम् पुरुषः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । अस्ति कारणम् येन एतत् एवम् भवति । किम् कारणम् । यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् । अङ्ग हि भवान् तम् उच्चारयतु गंस्यते सः विशेषः । ननु च न एतेन एवम् भवितव्यम् । न हि शब्दकृतेन नाम अर्थेन भवितव्यम् । अर्थकृतेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तत् एतत् एवम् दृश्यताम् । अर्थरूपम् एव एतत् एवञ्जातीयकम् येन अत्र विशेषः न गम्यते इति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । यः हि मन्यते यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् अत्र विशेषः न गम्यते इति इह तस्य विशेषः गम्येत : अप्सुचरः गोषुचरः वर्षासुजः इति । व्यक्ताभिधानम् भवति वाक्ये । ब्राह्मणस्य कम्बलः तिष्ठति इति । समासे पुनः अव्यक्तम् । ब्राह्मणकम्बलः तिष्ठति इति । सन्देहः भवति सम्बुद्धिः स्यात् षष्ठीसमासः वा इति । एषः अपि अविशेषः । भवति हि किम् चित् वाक्ये अव्यक्तम् तत् च समासे व्यक्तम् । वाक्ये तावत् अव्यक्तम् । अर्धम् पशोः देवदत्तस्य इति । सन्देहः भवति पशुगुणस्य वा देवदत्तस्य यत् अर्धम् अर्थ वा यः असौ सञ्ज्ञीभूतः पशुः नाम तस्य यत् अर्धम् इति । तत् च समासे व्यक्तम् भवति । अर्ध्हपशुः देवदत्तस्य इति । उपसर्जनविशेषणम् भवति वाक्ये । ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । एषः अपि अदोषः । समासे अपि उपसर्जनविशेषणम् भवति । तत् यथा देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदत्तस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दासभार्या इति । चयोगः भवति वाक्ये । स्वचयोगः स्वामिचयोगः च । स्वचयोगः राज्ञः गौः च अश्वः च पुरुषः च इति । समासे न भवति । राज्ञः गवाश्वपुरुषाः इति । स्वामिचयोगः देवदत्तस्य च यज्ञदत्तस्य च विष्णुमित्रस्य च गौः इति । समासे न भवति । देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्राणाम् गौः इति । अथ एतस्मिन् एकार्थीभाव्कृते विशेषे किम् स्वाभाविकम् शब्दैः अर्थाभिधानम् आहोस्वित् वाचनिकम् । स्वाभाविकम् इति आह । कुतः एतत् । अर्थानादेशात् । न हि अर्थाः आदिश्यन्ते । कथम् पुनः अर्थान् आदिशन् एवम् ब्रूयात् न अर्थाः आदिश्यन्ते इत् । यत् आह भवान् अनेकम् अन्यपदार्थे चार्थे द्वन्द्वः अपत्ये रक्ते निर्वृत्ते इति । न एतानि अर्थादेशनानि । स्वभावतः एतेषाम् शब्दानाम् एतेषु अर्थेषु अभिनिविष्टानाम् निमित्तत्वेन अन्वाख्यानम् क्रियते । तत् यथा । कूपे हस्तदक्षिणः पन्थाः । अभ्रे चन्द्रमसम् पश्य इति । स्वभावतः तत्रस्थस्य पथः चन्द्रमसः च निमित्तत्वेन अन्वाख्यानम् क्रियते । एवम् इह अपि चार्थे यः सः द्वन्द्वसमासः अन्यपदार्थः यः सः बहुव्रीहिः इति । किम् पुन कारणम् न आदिश्यन्ते । तत् च लघ्वर्थम् । लघ्वर्थम् हि अर्थाः न आदिश्यन्ते । अवश्यम् हि अनेन अर्थान् आदिशता केन चित् शब्देन निर्देशः कर्तव्यः स्यात् । तस्य च तावत् केन कृतः येन असौ क्रियते । अथ तस्य केन चित् कृतः तस्य केन कृतः इति अनवस्था । असम्भवः खलु अपि आदेशः तस्य । कः हि नाम समर्थः धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानाम् अर्थान् आदेष्टुम् । न च एतत् मन्तव्यम् प्रत्ययार्थे निर्दिष्टे प्रकृत्यर्थः अनिर्दिष्टः इति । भवति हि गुणाभिधाने गुणिनः सम्प्रत्ययः । तत् यथा शुक्लः कृष्णः इति

KA I,361.25-363.28 Ro II,505-516 atha kriyamāṇe api samarthagrahaṇe samartham iti ucyate kim samartham nāma . pṛthagarthānām ekārthībhāvaḥ samarthavacanam . pṛthagarthānām padānam ekārthībhāvaḥ samartham iti ucyate . vākye pṛthagarthāni rājñaḥ puruṣaḥ iti . samāse punaḥ ekārthāni rājapuruṣaḥ iti . kim ucyate pṛthagarthāni iti yāvatā rājñaḥ puruṣaḥ ānīyatām iti ukte rājapuruṣaḥ iti ca saḥ eva . na api brūmaḥ anyasya ānayanam bhavati iti . kaḥ tarhi ekārthībhāvakṛtaḥ viśeṣaḥ . subalopaḥ vyavadhānam yatheṣṭam anyatareṇa abhisambandhaḥ svaraḥ . supaḥ alopaḥ bhavati vākye . rājñaḥ puruṣaḥ iti . samāse punaḥ na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . vyavadhānam ca bhavati vākye . rājñaḥ ṛddhasya puruṣaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . yatheṣṭam anyatareṇa abhisambandhaḥ bhavati vākye . rajñaḥ puruṣaḥ puruṣaḥ rājñaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . dvau svarau bhavataḥ vākye . rajñaḥ puruṣaḥ . samāse punaḥ ekaḥ eva . rājapuruṣaḥ iti . na ete ekārthībhāvakṛtāḥ viśeṣāḥ . kim tarhi . vācanikāni etāni . āha hi bhagavān supaḥ dhātuprātipadikayoḥ upasarjanam pūrvam samāsasya antaḥ udāttaḥ bhavati iti . ime tarhi ekārthībhāvkṛtāḥ viśeṣāḥ . saṅkhyāviśeṣaḥ vyaktābhidānam lkupasarjanaviśeṣaṇam cayogaḥ iti . saṅkhyāviśeṣaḥ bhavati vākye . rājñaḥ puruṣaḥ rājñoḥ puruṣaḥ rājñām puruṣaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . asti kāraṇam yena etat evam bhavati . kim kāraṇam . yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt . aṅga hi bhavān tam uccārayatu gaṃsyate saḥ viśeṣaḥ . nanu ca na etena evam bhavitavyam . na hi śabdakṛtena nāma arthena bhavitavyam . arthakṛtena nāma śabdena bhavitavyam . tat etat evam dṛśyatām . artharūpam eva etat evañjātīyakam yena atra viśeṣaḥ na gamyate iti . avaśyam ca etat evam vijñeyam . yaḥ hi manyate yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt atra viśeṣaḥ na gamyate iti iha tasya viśeṣaḥ gamyeta : apsucaraḥ goṣucaraḥ varṣāsujaḥ iti . vyaktābhidhānam bhavati vākye . brāhmaṇasya kambalaḥ tiṣṭhati iti . samāse punaḥ avyaktam . brāhmaṇakambalaḥ tiṣṭhati iti . sandehaḥ bhavati sambuddhiḥ syāt ṣaṣṭhīsamāsaḥ vā iti . eṣaḥ api aviśeṣaḥ . bhavati hi kim cit vākye avyaktam tat ca samāse vyaktam . vākye tāvat avyaktam . ardham paśoḥ devadattasya iti . sandehaḥ bhavati paśuguṇasya vā devadattasya yat ardham artha vā yaḥ asau sañjñībhūtaḥ paśuḥ nāma tasya yat ardham iti . tat ca samāse vyaktam bhavati . ardhhapaśuḥ devadattasya iti . upasarjanaviśeṣaṇam bhavati vākye . ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . eṣaḥ api adoṣaḥ . samāse api upasarjanaviśeṣaṇam bhavati . tat yathā devadattasya gurukulam devadattasya guruputraḥ devadattasya dāsabhāryā iti . cayogaḥ bhavati vākye . svacayogaḥ svāmicayogaḥ ca . svacayogaḥ rājñaḥ gauḥ ca aśvaḥ ca puruṣaḥ ca iti . samāse na bhavati . rājñaḥ gavāśvapuruṣāḥ iti . svāmicayogaḥ devadattasya ca yajñadattasya ca viṣṇumitrasya ca gauḥ iti . samāse na bhavati . devadattayajñadattaviṣṇumitrāṇām gauḥ iti . atha etasmin ekārthībhāvkṛte viśeṣe kim svābhāvikam śabdaiḥ arthābhidhānam āhosvit vācanikam . svābhāvikam iti āha . kutaḥ etat . arthānādeśāt . na hi arthāḥ ādiśyante . katham punaḥ arthān ādiśan evam brūyāt na arthāḥ ādiśyante it . yat āha bhavān anekam anyapadārthe cārthe dvandvaḥ apatye rakte nirvṛtte iti . na etāni arthādeśanāni . svabhāvataḥ eteṣām śabdānām eteṣu artheṣu abhiniviṣṭānām nimittatvena anvākhyānam kriyate . tat yathā . kūpe hastadakṣiṇaḥ panthāḥ . abhre candramasam paśya iti . svabhāvataḥ tatrasthasya pathaḥ candramasaḥ ca nimittatvena anvākhyānam kriyate . evam iha api cārthe yaḥ saḥ dvandvasamāsaḥ anyapadārthaḥ yaḥ saḥ bahuvrīhiḥ iti . kim puna kāraṇam na ādiśyante . tat ca laghvartham . laghvartham hi arthāḥ na ādiśyante . avaśyam hi anena arthān ādiśatā kena cit śabdena nirdeśaḥ kartavyaḥ syāt . tasya ca tāvat kena kṛtaḥ yena asau kriyate . atha tasya kena cit kṛtaḥ tasya kena kṛtaḥ iti anavasthā . asambhavaḥ khalu api ādeśaḥ tasya . kaḥ hi nāma samarthaḥ dhātuprātipadikapratyayanipātānām arthān ādeṣṭum . na ca etat mantavyam pratyayārthe nirdiṣṭe prakṛtyarthaḥ anirdiṣṭaḥ iti . bhavati hi guṇābhidhāne guṇinaḥ sampratyayaḥ . tat yathā śuklaḥ kṛṣṇaḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६४।१-५ रो इइ,५१६ वावचनानर्थक्यम् च स्वभावसिद्धत्वात् । वावचनानर्थक्यम् । किम् कारणम् । स्वभावसिद्धत्वात् । इह द्वौ पक्षौ वृत्तिपक्षः अवृत्तिपक्षः च । स्वभावतः च एतत् भवति वाक्यम् च समासः च । तत्र स्वाभाविके वृत्तिविषये नित्ये समासे प्रप्ते वावचनेन किम् अन्यत् शक्यम् अभिसम्बन्धुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः । न च सञ्ज्ञायाः भावाभावौ इष्येते । तस्मात् न अर्थः वा वचनेन ।

KA I,364.1-5 Ro II,516 vāvacanānarthakyam ca svabhāvasiddhatvāt . vāvacanānarthakyam . kim kāraṇam . svabhāvasiddhatvāt . iha dvau pakṣau vṛttipakṣaḥ avṛttipakṣaḥ ca . svabhāvataḥ ca etat bhavati vākyam ca samāsaḥ ca . tatra svābhāvike vṛttiviṣaye nitye samāse prapte vāvacanena kim anyat śakyam abhisambandhum anyat ataḥ sañjñāyāḥ . na ca sañjñāyāḥ bhāvābhāvau iṣyete . tasmāt na arthaḥ vā vacanena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६४।६-३६५।१४ रो इइ,५१७-५२५ अथ ये वृत्तिम् वर्तयन्ति किम् ते आहुः । परार्थाभिधानम् वृत्तिः इति आहुः । अथ तेषाम् एवम् ब्रुवताम् किम् जहत्स्वार्था वृत्तिः आहोस्वित् अजहत्स्वार्था । किम् च अतः । यदि जहत्स्वार्था वृत्तिः राजपुरुषम् आनय इति उक्ते पुरुषमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति औपगवम् आनय इति उक्ते अपत्यमात्रस्य । अथ अजहत्स्वार्था वृत्तिः उभयोः विद्यमानस्वार्थयोः द्वयोः द्विवचनम् इति द्विवचनम् प्राप्नोति । का पुनः वृत्तिः न्याय्या । जहत्स्वार्था । युक्तम् पुनः यत् जहत्स्वार्था नाम वृत्तिः स्यात् । बाढम् युक्तम् । एवम् हि दृश्यते लोके । पुरुषः अयम् परकर्मणि प्रवर्तमानः स्वम् कर्म जहाति । तत् यथा तक्षा राजकर्मणि वर्तमानः स्वम् कर्म जहाति । एवम् युक्तम् यत् राजा पुरुषार्थे वर्तमानः स्वम् अर्थम् जह्यात् उपगुः च अपर्त्यार्थे वर्तमानः स्वम् अर्थम् जह्यात् । ननु च उक्तम् राजपुरुषम् आनय इति उक्ते पुरुषमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति औपगवम् आनय इति उक्ते अपत्यमात्रस्य इति । न एषः दोषः । जहत् अपि असौ स्वार्थम् न अत्यन्ताय जहाति । यः परार्थविरोधी स्वार्थः तम् जहाति । तत् यथा तक्षा राजकर्मणि वर्तमानः स्वम् तक्षकर्म जहाति न हिक्कितहसितकण्डूयितानि । न च अयम् अर्थः परार्थविरोधी विशेषणम् नाम । तस्मात् न हास्यति । अथ वा अन्वयात् विशेषणम् भविष्यति । तत् यथा । घृतघटः तैलघटः इति निषिक्ते घृते तैले वा अन्व्ययात् विशेषणम् भवति अयम् घृतघटः अयम् तैलघटः इति । विषमः उपन्यासः । भवति हि तत्र या च यावती च अर्थमात्रा । अङ्ग हि भवान् अग्नौ निष्टप्य घृतघटम् तृणकूर्चेन प्रक्षालयतु । न गंस्यते सः विशेषः । यथा तर्हि मल्लिकापुटः चम्पकपुतः इति निष्कीर्णासु अपि सुमनःसु अन्वयात् विशेषणम् भवति अयम् मल्लिकपुटः अयम् चम्पकपुटः इति । अथ वा समर्थाधिकारः अयम् वृत्तौ क्रियते । सामर्थम् नम भेदः संसर्गः वा । अपरः आह : भेदसंसर्गौ वा सामर्थ्यम् इति । कः पुनः भेदः संसर्गः वा । इह राज्ञः इति उक्ते सर्वम् स्वम् प्रसक्तम् पुरुषः इति उक्ते सर्वः स्वामि प्रसक्तः । इह इदानीम् राजपुरुषः इति उक्ते राजा पुरुषम् निवर्तयति अन्येभ्यः स्वामिभ्यः पुरुषः अपि राजानम् अन्येभ्यः स्वेभ्यः । एवम् एतस्मिन् उभयतः व्यवच्छिन्ने यदि जहाति कामम् जहातु । न जातु चित् पुरुषमात्रस्य आनयनम् भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु अजहत्स्वार्था वृत्तिः । युक्तम् पुनः यत् अजहत्स्वार्था नाम वृत्तिः स्यात् । बाढम् युक्तम् । एवम् हि दृश्यते लोके । भिक्षुकः अयम् द्वितीयाम् भिक्षाम् आसाद्य पूर्वाम् न जहाति सञ्चयाय प्रवर्तते । ननु च उक्तम् उभयोः विद्यमानस्वार्थयोः द्वयोः द्विवचनम् इति द्विवचनम् प्राप्नोति इति । कस्याः पुनः द्विवचनम् प्राप्नोति । प्रथामायाः । न प्रथमासमर्थः राजा । षष्ठ्याः तर्हि । न षष्ठीसमर्थः पुरुषः । प्रथमायाः एव तर्हि प्राप्नोति । ननु च उक्तम् न प्रथमासमर्थः राजा इति । अभिनिहितः सः सः अर्थः अन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्नः । तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमा इति प्रथमायाः एव द्विवचनम् प्राप्नोति । सङ्घातस्य ऐकार्थ्यात् न अवयवसङ्ख्यातः सुबुत्पत्तिः । सङ्घातस्य एकत्वम् अर्थः । तेन अवयवसङ्ख्यातः सुबुत्पत्तिः न भविष्यति । परस्परव्यपेक्षा सामर्थ्येम् एके । परस्परव्यपेक्षा सामर्थ्येम् एके इच्छन्ति । का पुनः शब्दयोः व्यपेक्षा । न ब्रूमः शब्दयोः इति । किम् तर्हि । अर्थयोः । इह राज्ञः पुरुषः इति उक्ते राजा पुरुषम् अपेक्षते मम अयम् इति । पुरुषः अपि राजानम् अपेक्षते अहम् अस्य इति । तयोः अभिसम्बन्धस्य षष्ठी वाचिका भवति । तथा कष्टम् श्रितः इति क्रियाकारकयोः अभिसम्बन्धस्य द्वितीया वाचिका भवति ।

KA I,364.6-365.14 Ro II,517-525 atha ye vṛttim vartayanti kim te āhuḥ . parārthābhidhānam vṛttiḥ iti āhuḥ . atha teṣām evam bruvatām kim jahatsvārthā vṛttiḥ āhosvit ajahatsvārthā . kim ca ataḥ . yadi jahatsvārthā vṛttiḥ rājapuruṣam ānaya iti ukte puruṣamātrasya ānayanam prāpnoti aupagavam ānaya iti ukte apatyamātrasya . atha ajahatsvārthā vṛttiḥ ubhayoḥ vidyamānasvārthayoḥ dvayoḥ dvivacanam iti dvivacanam prāpnoti . kā punaḥ vṛttiḥ nyāyyā . jahatsvārthā . yuktam punaḥ yat jahatsvārthā nāma vṛttiḥ syāt . bāḍham yuktam . evam hi dṛśyate loke . puruṣaḥ ayam parakarmaṇi pravartamānaḥ svam karma jahāti . tat yathā takṣā rājakarmaṇi vartamānaḥ svam karma jahāti . evam yuktam yat rājā puruṣārthe vartamānaḥ svam artham jahyāt upaguḥ ca apartyārthe vartamānaḥ svam artham jahyāt . nanu ca uktam rājapuruṣam ānaya iti ukte puruṣamātrasya ānayanam prāpnoti aupagavam ānaya iti ukte apatyamātrasya iti . na eṣaḥ doṣaḥ . jahat api asau svārtham na atyantāya jahāti . yaḥ parārthavirodhī svārthaḥ tam jahāti . tat yathā takṣā rājakarmaṇi vartamānaḥ svam takṣakarma jahāti na hikkitahasitakaṇḍūyitāni . na ca ayam arthaḥ parārthavirodhī viśeṣaṇam nāma . tasmāt na hāsyati . atha vā anvayāt viśeṣaṇam bhaviṣyati . tat yathā . ghṛtaghaṭaḥ tailaghaṭaḥ iti niṣikte ghṛte taile vā anvyayāt viśeṣaṇam bhavati ayam ghṛtaghaṭaḥ ayam tailaghaṭaḥ iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . bhavati hi tatra yā ca yāvatī ca arthamātrā . aṅga hi bhavān agnau niṣṭapya ghṛtaghaṭam tṛṇakūrcena prakṣālayatu . na gaṃsyate saḥ viśeṣaḥ . yathā tarhi mallikāpuṭaḥ campakaputaḥ iti niṣkīrṇāsu api sumanaḥsu anvayāt viśeṣaṇam bhavati ayam mallikapuṭaḥ ayam campakapuṭaḥ iti . atha vā samarthādhikāraḥ ayam vṛttau kriyate . sāmartham nama bhedaḥ saṃsargaḥ vā . aparaḥ āha : bhedasaṃsargau vā sāmarthyam iti . kaḥ punaḥ bhedaḥ saṃsargaḥ vā . iha rājñaḥ iti ukte sarvam svam prasaktam puruṣaḥ iti ukte sarvaḥ svāmi prasaktaḥ . iha idānīm rājapuruṣaḥ iti ukte rājā puruṣam nivartayati anyebhyaḥ svāmibhyaḥ puruṣaḥ api rājānam anyebhyaḥ svebhyaḥ . evam etasmin ubhayataḥ vyavacchinne yadi jahāti kāmam jahātu . na jātu cit puruṣamātrasya ānayanam bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu ajahatsvārthā vṛttiḥ . yuktam punaḥ yat ajahatsvārthā nāma vṛttiḥ syāt . bāḍham yuktam . evam hi dṛśyate loke . bhikṣukaḥ ayam dvitīyām bhikṣām āsādya pūrvām na jahāti sañcayāya pravartate . nanu ca uktam ubhayoḥ vidyamānasvārthayoḥ dvayoḥ dvivacanam iti dvivacanam prāpnoti iti . kasyāḥ punaḥ dvivacanam prāpnoti . prathāmāyāḥ . na prathamāsamarthaḥ rājā . ṣaṣṭhyāḥ tarhi . na ṣaṣṭhīsamarthaḥ puruṣaḥ . prathamāyāḥ eva tarhi prāpnoti . nanu ca uktam na prathamāsamarthaḥ rājā iti . abhinihitaḥ saḥ saḥ arthaḥ antarbhūtaḥ prātipadikārthaḥ sampannaḥ . tatra prātipadikārthe prathamā iti prathamāyāḥ eva dvivacanam prāpnoti . saṅghātasya aikārthyāt na avayavasaṅkhyātaḥ subutpattiḥ . saṅghātasya ekatvam arthaḥ . tena avayavasaṅkhyātaḥ subutpattiḥ na bhaviṣyati . parasparavyapekṣā sāmarthyem eke . parasparavyapekṣā sāmarthyem eke icchanti . kā punaḥ śabdayoḥ vyapekṣā . na brūmaḥ śabdayoḥ iti . kim tarhi . arthayoḥ . iha rājñaḥ puruṣaḥ iti ukte rājā puruṣam apekṣate mama ayam iti . puruṣaḥ api rājānam apekṣate aham asya iti . tayoḥ abhisambandhasya ṣaṣṭhī vācikā bhavati . tathā kaṣṭam śritaḥ iti kriyākārakayoḥ abhisambandhasya dvitīyā vācikā bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६५।१५-३६७।९ रो इइ,५२५-५३१ अथ यदि एव एकार्थीभावः सामर्थ्यम् अथ अपि व्यपेक्षा सामर्थ्यम् किम् गतम् एतत् इयता सूत्रेण आहोस्वित् अन्यतरस्मिन् पक्षे भूयः सूत्रम् कर्तव्यम् । गतम् इति आह । कथम् । समः अयम् अर्थशब्देन सह समासः । सम् च उपसर्गः । उपसर्गाः च पुनः एवमात्मकाः यत्र कः चित् क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते तत्र क्रियाविशेषम् आहुः । न च इह कः चित् क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते येन समः सामर्थ्यम् स्यात् । तत्र प्रयोगात् एतत् गन्तव्यम् नूनम् अत्र कः चित् प्रयोगार्हः शब्दः न प्रयुज्यते येन समः सामर्थ्यम् इति । तत् यथा । धूमम् दृष्ट्वा अग्निः अत्र इति गम्यते त्रिविष्टब्धकम् च दृष्ट्वा परिव्राजकः इति । कः पुनः असौ प्रयोगार्हः शब्दः । उच्यते । सङ्गतार्थम् समर्थम् संसृष्टार्थम् समर्थम् सम्प्रेक्षितम् अर्थम् समर्थम् सम्बद्धार्थम् समर्थम् इति । तत् यदा तावत् एकार्थीभावः सामर्थ्यम् तदा एवम् विग्रहः करिष्यते सङ्गतार्थः संसृष्टार्थः समर्थः इति । तत् यथा सङ्गतम् घृतम् सङ्गतम् तैलम् इति उच्यते । एकीभूतम् इति गम्यते । यदा व्यपेक्षा सामर्थ्यम् तदा एवम् विग्रहः करिष्यते सम्प्रेक्षितार्थः समर्थः सम्बद्धार्थः समर्थः इति । कः पुनः इह बध्नात्यर्थः । सम्बद्धः इति उच्यते यः रज्ज्वा अयसा वा कीले व्यतिषिक्तः भवति । न अवश्यम् बध्नातिः व्यतिषङ्गे एव वर्तते । किम् तर्हि । अहानौ अपि वर्तते । तत् यथा सम्बद्धौ इमौ दम्यौ इति उच्येते यौ अन्योन्यम् न जहीतः । अथ वा भवति च एवञ्जातीयकेषु बध्नातिः वर्तते । तत् यथा । अस्ति नः गर्गैः सम्बन्धः । अस्ति नः वत्सैः सम्बन्धः । संयोगः इति अर्थः । अथ एतस्मिन् व्यपेक्षायाम् सामर्थ्ये यः असौ एकार्थीभाव्कृतः विशेषः स वक्तव्यः । तत्र नानाकारकात् निघातयुष्मदस्मदादेशेप्रतिषेधः । तत्र एतस्मिन् व्यपेक्षायाम् सामर्थ्ये नानाकारकात् निघातयुष्मदस्मदादेशाः प्राप्नुवन्ति । तेषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । निघातः । अयम् दण्डः । हर अनेन । अस्ति दण्डस्य हरतेः च व्यपेक्षा इति कृत्वा निघातः प्राप्नोति । युष्मदस्मदादेशाः । ओदनम् पच । तव भविष्यति । ओदनम् पच मम भविष्यति । अस्ति ओदनस्य युष्मदस्मदोः च व्यपेक्षा इति कृत्वा वाम्नावादयः प्राप्नुवन्ति । तेषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् उच्यते नानाकारकात् इति यदा तेन एव आसज्य ह्रियते । न अपि ब्रूमः अन्येन आसज्य ह्रियते इति । किम् तर्हि । शब्दप्रमाणकाः वयम् । यत् शब्दः आह तत् अस्माकम् प्रमाणम् । शब्दः च इह सत्ताम् आह । अयम् दण्डः । अस्ति इति गम्यते । सः दण्डः कर्ता भूत्वा अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः करणम् सम्पद्यते । तत् यथा । कः चित् कम् चित् पृच्छति । क्व देवदत्तः इति । सः तस्मै आचष्टे । असौ वृक्षे इति । कतरस्मिन् । यः तिष्ठति इति । सः वृक्षः अधिकरणम् भूत्वा अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः कर्ता सम्पद्यते । प्रचये समासप्रतिषेधः । प्रचये समासप्रतिषेधः वक्तव्यः । राज्ञः गौः च अश्वः च पुरुषः च राजगवाश्वपुरुषाः इति । समर्थतराणाम् वा । समर्थतराणाम् वा पदानाम् समासः भविष्यति । कानि पुनः समर्थतराणि । यानि द्वन्द्वभावीनि । कुतः एतत् । एषाम् हि आशुतरा वृत्तिः प्राप्नोति । तत् यथा समर्थतरः अयम् माणवकः अध्ययनाय इति उच्यते । आश्रुतरग्रन्थः इति गम्यते । अपरः आह : समर्थतराणाम् वा पदानाम् समासः भविष्यति । कानि पुनः समर्थतराणि । यानि द्वन्द्वभावीनि । कुतः एतत् । एतानि समानविभक्तीनि अन्यविभक्तिः राजा । भवति विशेषः स्वस्मिन् भ्रातरि पितृव्यपुत्रे च । समुदायसामर्थ्यात् वा सिद्धम् षमुदायसामर्थ्यात् वा पुनः सिद्धम् एतत् । समुदायेन राज्ञः सामर्थ्यम् भवति न अवयवेन । अपरः आह । समर्थतराणाम् वा समुदायसामर्थ्यात् । समर्थतराणाम् वा पदानाम् समासः भवति । कुतः एतत् । समुदायसामर्थ्यात् एव । अस्मिन् पक्षे वा इति एतत् असमर्थितम् भवति । एतत् च समर्थितम् । कथम् । न एव वा पुनः अत्र राज्ञः अश्वपुरुषौ अपेक्षमाणस्य गवा सह समासः भवति । किम् तर्हि । गोः राजानम् अपेक्षमाणस्य आस्वपुरुषाभ्याम् समासः समासः भवति । प्रधानम् अत्र तद गौः भवति । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः ।

KA I,365.15-367.9 Ro II,525-531 atha yadi eva ekārthībhāvaḥ sāmarthyam atha api vyapekṣā sāmarthyam kim gatam etat iyatā sūtreṇa āhosvit anyatarasmin pakṣe bhūyaḥ sūtram kartavyam . gatam iti āha . katham . samaḥ ayam arthaśabdena saha samāsaḥ . sam ca upasargaḥ . upasargāḥ ca punaḥ evamātmakāḥ yatra kaḥ cit kriyāvācī śabdaḥ prayujyate tatra kriyāviśeṣam āhuḥ . na ca iha kaḥ cit kriyāvācī śabdaḥ prayujyate yena samaḥ sāmarthyam syāt . tatra prayogāt etat gantavyam nūnam atra kaḥ cit prayogārhaḥ śabdaḥ na prayujyate yena samaḥ sāmarthyam iti . tat yathā . dhūmam dṛṣṭvā agniḥ atra iti gamyate triviṣṭabdhakam ca dṛṣṭvā parivrājakaḥ iti . kaḥ punaḥ asau prayogārhaḥ śabdaḥ . ucyate . saṅgatārtham samartham saṃsṛṣṭārtham samartham samprekṣitam artham samartham sambaddhārtham samartham iti . tat yadā tāvat ekārthībhāvaḥ sāmarthyam tadā evam vigrahaḥ kariṣyate saṅgatārthaḥ saṃsṛṣṭārthaḥ samarthaḥ iti . tat yathā saṅgatam ghṛtam saṅgatam tailam iti ucyate . ekībhūtam iti gamyate . yadā vyapekṣā sāmarthyam tadā evam vigrahaḥ kariṣyate samprekṣitārthaḥ samarthaḥ sambaddhārthaḥ samarthaḥ iti . kaḥ punaḥ iha badhnātyarthaḥ . sambaddhaḥ iti ucyate yaḥ rajjvā ayasā vā kīle vyatiṣiktaḥ bhavati . na avaśyam badhnātiḥ vyatiṣaṅge eva vartate . kim tarhi . ahānau api vartate . tat yathā sambaddhau imau damyau iti ucyete yau anyonyam na jahītaḥ . atha vā bhavati ca evañjātīyakeṣu badhnātiḥ vartate . tat yathā . asti naḥ gargaiḥ sambandhaḥ . asti naḥ vatsaiḥ sambandhaḥ . saṃyogaḥ iti arthaḥ . atha etasmin vyapekṣāyām sāmarthye yaḥ asau ekārthībhāvkṛtaḥ viśeṣaḥ sa vaktavyaḥ . tatra nānākārakāt nighātayuṣmadasmadādeśepratiṣedhaḥ . tatra etasmin vyapekṣāyām sāmarthye nānākārakāt nighātayuṣmadasmadādeśāḥ prāpnuvanti . teṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nighātaḥ . ayam daṇḍaḥ . hara anena . asti daṇḍasya harateḥ ca vyapekṣā iti kṛtvā nighātaḥ prāpnoti . yuṣmadasmadādeśāḥ . odanam paca . tava bhaviṣyati . odanam paca mama bhaviṣyati . asti odanasya yuṣmadasmadoḥ ca vyapekṣā iti kṛtvā vāmnāvādayaḥ prāpnuvanti . teṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim ucyate nānākārakāt iti yadā tena eva āsajya hriyate . na api brūmaḥ anyena āsajya hriyate iti . kim tarhi . śabdapramāṇakāḥ vayam . yat śabdaḥ āha tat asmākam pramāṇam . śabdaḥ ca iha sattām āha . ayam daṇḍaḥ . asti iti gamyate . saḥ daṇḍaḥ kartā bhūtvā anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ karaṇam sampadyate . tat yathā . kaḥ cit kam cit pṛcchati . kva devadattaḥ iti . saḥ tasmai ācaṣṭe . asau vṛkṣe iti . katarasmin . yaḥ tiṣṭhati iti . saḥ vṛkṣaḥ adhikaraṇam bhūtvā anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ kartā sampadyate . pracaye samāsapratiṣedhaḥ . pracaye samāsapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . rājñaḥ gauḥ ca aśvaḥ ca puruṣaḥ ca rājagavāśvapuruṣāḥ iti . samarthatarāṇām vā . samarthatarāṇām vā padānām samāsaḥ bhaviṣyati . kāni punaḥ samarthatarāṇi . yāni dvandvabhāvīni . kutaḥ etat . eṣām hi āśutarā vṛttiḥ prāpnoti . tat yathā samarthataraḥ ayam māṇavakaḥ adhyayanāya iti ucyate . āśrutaragranthaḥ iti gamyate . aparaḥ āha : samarthatarāṇām vā padānām samāsaḥ bhaviṣyati . kāni punaḥ samarthatarāṇi . yāni dvandvabhāvīni . kutaḥ etat . etāni samānavibhaktīni anyavibhaktiḥ rājā . bhavati viśeṣaḥ svasmin bhrātari pitṛvyaputre ca . samudāyasāmarthyāt vā siddham ṣamudāyasāmarthyāt vā punaḥ siddham etat . samudāyena rājñaḥ sāmarthyam bhavati na avayavena . aparaḥ āha . samarthatarāṇām vā samudāyasāmarthyāt . samarthatarāṇām vā padānām samāsaḥ bhavati . kutaḥ etat . samudāyasāmarthyāt eva . asmin pakṣe vā iti etat asamarthitam bhavati . etat ca samarthitam . katham . na eva vā punaḥ atra rājñaḥ aśvapuruṣau apekṣamāṇasya gavā saha samāsaḥ bhavati . kim tarhi . goḥ rājānam apekṣamāṇasya āsvapuruṣābhyām samāsaḥ samāsaḥ bhavati . pradhānam atra tada gauḥ bhavati . bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६७।१०-३६८।२४ रो इइ,५३२-५३७ आख्यातम् साव्ययकारकविशेषणम् वाक्यम् । आख्यातम् साव्ययम् सकारकम् सकारकविशेषणम् वाक्यसञ्ज्ञम् भवति वक्तव्यम् । साव्ययम् । उच्चैः पठति । नीचैः पठति । सकारकम् । ओदनम् पचति । सकारकविशेषणम् । ओदनम् मृदु विशदम् पचति । सक्रियाविशेषणम् च इति वक्तव्यम् । सुष्ठु पचति । दुष्ठु पचति । अपरः आह : आख्यातम् सविशेषणम् इति एव । सर्वाणि हि एतानि क्रियाविशेषणानि । एकतिङ् । एकतिङ् वाक्यसञ्ज्ञम् भवति वक्तव्यम् । ब्रूहि ब्रूहि । समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशाः । समानवाक्ये इति प्रकृत्य निघातयुष्मदस्मदादेशाः वक्तव्याः । किम् प्रयोजनम् । नानावाक्ये मा भूवन् निघातादयः इति । अयम् दण्डः । हर अनेन । ओदनम् पच । तव भविष्यति । ओदनम् पच । मम भविष्यति । योगे प्रतिषेधः चादिभिः । चादिभिः योगे प्रतिषेधः वक्तव्यः । ग्रामः तव च स्वम् मम च स्वम् । किमर्थम् इचम् उच्यते । यथान्यासम् एव चादिभिः योगे प्रतिषेधः उच्यते । इदम् अद्य अपूर्वम् क्रियते वाक्यसञ्ज्ञा समानवाक्याधिकारः च । तत् द्वेष्यम् विजानीयात् : सर्वम् एतत् विकल्पते इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे चादिभिः योगे यथान्यासम् एव भवति इति । समर्थनिघाते हि समानाधिकरणयुक्तयुक्तेषु उपसङ्ख्यानम् असमर्थत्वात् । समर्थनिघाते हि समानाधिकरणयुक्तयुक्तेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् स्यात् । समानाधिकरणे । पटवे ते दास्यामि । म्र्दवे ते दास्यामि । समानाधिकरणे । युक्तयुक्ते । नद्याः तिष्ठति कूले । वृक्षस्य लम्बते शाखा । शालीनाम् ते ओदनम् ददामि । शालीनाम् मे ओदनम् ददाति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । असमर्थत्वात् । राजगवीक्षीरे द्विसमासप्रसङ्गः द्विषष्ठीभावात् । राजगवीक्षीरे द्विसमासप्रसङ्गः । किम् कारणम् । द्विषष्ठीभावात् । द्वे हि अत्र षष्ठ्यौ । राज्ञः गोः क्षीरम् इति । किम् उच्यते द्विसमासप्रसङ्गः इति यावता सुप् सह सुपा इति वर्तते । द्विसमासप्रसङ्गः इति न एवम् विज्ञायते द्वयोः सुबन्तयोः समासप्रसङ्गः द्विसमासप्रसङ्गः इति । कथम् तर्हि । द्विप्रकारस्य समासस्य प्रसङ्गः द्विसमासप्रसङ्गः इति । राजगोक्षीरम् इति अपि प्राप्नोति न च एवम् भवितव्यम् । भवितव्यम् च यदा एतत् वाक्यम् भवति गोः क्षीरम् गोक्षीरम् राज्ञः गोक्षीरम् राजगोक्षीरम् इति । यदा तु एतत् वाक्यम् भवति राज्ञः गोः क्षीरम् इति तदा न भवितव्यम् तदा च प्राप्नोति । तदा कस्मात् न भवति । सिद्धम् तु राजविशिष्टायाः गोः क्षीरेण सामर्थ्यात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । राजविशिष्टायाः गोः क्षीरेण सह समासः भवति न केवलायाः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । यथा एव अयम् गवि यतते न क्षीरमात्रेण सन्तोषम् करोति एवम् राजनि अपि यतते । राज्ञः या गौः तस्याः यत् क्षीरम् इति । न एव वा पुनः अत्र गोः राजानम् अपेक्षमाणायाः क्षीरेण सह समासः प्राप्नोति । किम् कारणम् । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । कथम् तर्हि गोः क्षीरम् अपेक्षमाणायाः राज्ञा सह समासः भवति । प्रधानम् अत्र तद गौः भवति । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः ।

KA I,367.10-368.24 Ro II,532-537 ākhyātam sāvyayakārakaviśeṣaṇam vākyam . ākhyātam sāvyayam sakārakam sakārakaviśeṣaṇam vākyasañjñam bhavati vaktavyam . sāvyayam . uccaiḥ paṭhati . nīcaiḥ paṭhati . sakārakam . odanam pacati . sakārakaviśeṣaṇam . odanam mṛdu viśadam pacati . sakriyāviśeṣaṇam ca iti vaktavyam . suṣṭhu pacati . duṣṭhu pacati . aparaḥ āha : ākhyātam saviśeṣaṇam iti eva . sarvāṇi hi etāni kriyāviśeṣaṇāni . ekatiṅ . ekatiṅ vākyasañjñam bhavati vaktavyam . brūhi brūhi . samānavākye nighātayuṣmadasmadādeśāḥ . samānavākye iti prakṛtya nighātayuṣmadasmadādeśāḥ vaktavyāḥ . kim prayojanam . nānāvākye mā bhūvan nighātādayaḥ iti . ayam daṇḍaḥ . hara anena . odanam paca . tava bhaviṣyati . odanam paca . mama bhaviṣyati . yoge pratiṣedhaḥ cādibhiḥ . cādibhiḥ yoge pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . grāmaḥ tava ca svam mama ca svam . kimartham icam ucyate . yathānyāsam eva cādibhiḥ yoge pratiṣedhaḥ ucyate . idam adya apūrvam kriyate vākyasañjñā samānavākyādhikāraḥ ca . tat dveṣyam vijānīyāt : sarvam etat vikalpate iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣṭe cādibhiḥ yoge yathānyāsam eva bhavati iti . samarthanighāte hi samānādhikaraṇayuktayukteṣu upasaṅkhyānam asamarthatvāt . samarthanighāte hi samānādhikaraṇayuktayukteṣu upasaṅkhyānam kartavyam syāt . samānādhikaraṇe . paṭave te dāsyāmi . mrdave te dāsyāmi . samānādhikaraṇe . yuktayukte . nadyāḥ tiṣṭhati kūle . vṛkṣasya lambate śākhā . śālīnām te odanam dadāmi . śālīnām me odanam dadāti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . asamarthatvāt . rājagavīkṣīre dvisamāsaprasaṅgaḥ dviṣaṣṭhībhāvāt . rājagavīkṣīre dvisamāsaprasaṅgaḥ . kim kāraṇam . dviṣaṣṭhībhāvāt . dve hi atra ṣaṣṭhyau . rājñaḥ goḥ kṣīram iti . kim ucyate dvisamāsaprasaṅgaḥ iti yāvatā sup saha supā iti vartate . dvisamāsaprasaṅgaḥ iti na evam vijñāyate dvayoḥ subantayoḥ samāsaprasaṅgaḥ dvisamāsaprasaṅgaḥ iti . katham tarhi . dviprakārasya samāsasya prasaṅgaḥ dvisamāsaprasaṅgaḥ iti . rājagokṣīram iti api prāpnoti na ca evam bhavitavyam . bhavitavyam ca yadā etat vākyam bhavati goḥ kṣīram gokṣīram rājñaḥ gokṣīram rājagokṣīram iti . yadā tu etat vākyam bhavati rājñaḥ goḥ kṣīram iti tadā na bhavitavyam tadā ca prāpnoti . tadā kasmāt na bhavati . siddham tu rājaviśiṣṭāyāḥ goḥ kṣīreṇa sāmarthyāt . siddham etat . katham . rājaviśiṣṭāyāḥ goḥ kṣīreṇa saha samāsaḥ bhavati na kevalāyāḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . yathā eva ayam gavi yatate na kṣīramātreṇa santoṣam karoti evam rājani api yatate . rājñaḥ yā gauḥ tasyāḥ yat kṣīram iti . na eva vā punaḥ atra goḥ rājānam apekṣamāṇāyāḥ kṣīreṇa saha samāsaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . katham tarhi goḥ kṣīram apekṣamāṇāyāḥ rājñā saha samāsaḥ bhavati . pradhānam atra tada gauḥ bhavati . bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६८।२५-३६९।२४ रो इइ,५३७-५४० अथ किमर्थम् पदविधौ समर्थाधिकारः क्रियते । पदविधौ समर्थवचनम् वर्णाश्रये शास्त्रे आनन्तर्यविज्ञानात्। पदविधौ समर्थाधिकारः क्रियते वर्णाश्रये शास्त्रे आनन्तर्यमात्रे कार्यम् यथा विज्ञायेत । तिष्ठतु दधि अशान त्वम् शाकेन । तिष्ठतु कुमारी छत्रम् हर देवदत्त इति । समर्थाधिकारस्य विधेयसामानाधिकरण्यात् निर्देशानर्थक्यम् । समर्थाधिकारः अयम् विधेयेन समानाधिकरणः । किम् च विधेयम् । समासः । यावत् ब्रूयात् समर्थः समासः इति तावत् समर्थः पदविधिः । न च राजपुरुषः इति एतस्याम् अवस्थायाम् समर्थाधिकारेण किम् चित् अपि शक्यम् प्रवर्तयितुम् निवर्तयितुम् वा । समर्थाधिकारस्य विधेयसामानाधिकरण्यात् निर्देशः अनर्थकः । सिद्धम् तु समर्थानाम् इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । समर्थानाम् पदानाम् विधिः इति वक्तव्यम् । एवम् अपि द्व्येकयोः न प्राप्नोति । एकशेषनिर्देशात् वा । अथ वा एकशेषनिर्देशः अयम्। समर्थस्य च समर्थयोः च समर्थानाम् च समर्थानाम् इति । एवम् अपि षट्प्रभृतीनाम् एव प्राप्नोति । षट्प्रभृतिषु हि एकशेषः परिसमाप्यते । न एषः दोषः । प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा इति द्व्येकयोः अपि भविष्यति । एवम् अपि विविभक्तीनाम् न प्राप्नोति । समर्थात् समर्थे पदात् पदे इति । एवम् तर्हि समर्थपदयोः विधिशब्देन सर्वविभक्त्यन्तः समासः : समर्थस्य विधिः समर्थविधिः , समर्थयोः विधिः समर्थविधिः , समर्थात् विधिः समर्थविधिः , समर्थे विधिः समर्थ्विधिः । पदस्य विधिः पदविधिः , पदयोः विधिः पदविधिः , पदानाम् विधिः पदविधिः , पदात् विधिः पदविधिः , पदे विधिः पदविधिः । समर्थविधिः च समर्थविधिः च समर्थविधिः च समर्थविधिः च समर्थविधिः च समर्थविधिः । पदविधिः च पदविधिः च पदविधिः च पदविधिः च पदविधिः च पदविधिः । समर्थविधिः च पदविधिः च समर्थः पदविधिः । पूर्वः समासः उत्तरपदलोपी यादृच्छिकीविभक्तिः ।

KA I,368.25-369.24 Ro II,537-540 atha kimartham padavidhau samarthādhikāraḥ kriyate . padavidhau samarthavacanam varṇāśraye śāstre ānantaryavijñānāt. padavidhau samarthādhikāraḥ kriyate varṇāśraye śāstre ānantaryamātre kāryam yathā vijñāyeta . tiṣṭhatu dadhi aśāna tvam śākena . tiṣṭhatu kumārī chatram hara devadatta iti . samarthādhikārasya vidheyasāmānādhikaraṇyāt nirdeśānarthakyam . samarthādhikāraḥ ayam vidheyena samānādhikaraṇaḥ . kim ca vidheyam . samāsaḥ . yāvat brūyāt samarthaḥ samāsaḥ iti tāvat samarthaḥ padavidhiḥ . na ca rājapuruṣaḥ iti etasyām avasthāyām samarthādhikāreṇa kim cit api śakyam pravartayitum nivartayitum vā . samarthādhikārasya vidheyasāmānādhikaraṇyāt nirdeśaḥ anarthakaḥ . siddham tu samarthānām iti vacanāt . siddham etat . katham . samarthānām padānām vidhiḥ iti vaktavyam . evam api dvyekayoḥ na prāpnoti . ekaśeṣanirdeśāt vā . atha vā ekaśeṣanirdeśaḥ ayam. samarthasya ca samarthayoḥ ca samarthānām ca samarthānām iti . evam api ṣaṭprabhṛtīnām eva prāpnoti . ṣaṭprabhṛtiṣu hi ekaśeṣaḥ parisamāpyate . na eṣaḥ doṣaḥ . pratyekam vākyaparisamāptiḥ dṛṣṭā iti dvyekayoḥ api bhaviṣyati . evam api vivibhaktīnām na prāpnoti . samarthāt samarthe padāt pade iti . evam tarhi samarthapadayoḥ vidhiśabdena sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ : samarthasya vidhiḥ samarthavidhiḥ , samarthayoḥ vidhiḥ samarthavidhiḥ , samarthāt vidhiḥ samarthavidhiḥ , samarthe vidhiḥ samarthvidhiḥ . padasya vidhiḥ padavidhiḥ , padayoḥ vidhiḥ padavidhiḥ , padānām vidhiḥ padavidhiḥ , padāt vidhiḥ padavidhiḥ , pade vidhiḥ padavidhiḥ . samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ . padavidhiḥ ca padavidhiḥ ca padavidhiḥ ca padavidhiḥ ca padavidhiḥ ca padavidhiḥ . samarthavidhiḥ ca padavidhiḥ ca samarthaḥ padavidhiḥ . pūrvaḥ samāsaḥ uttarapadalopī yādṛcchikīvibhaktiḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७०।१-३७१।२४ रो इइ,५४०-५४६ समानाधिकरणेषु उपसङ्ख्यानम् असमर्थत्वात् । समानाधिकरणेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वीरः पूरुषः वीरपुरुषः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । असमर्थत्वात् । कथम् असमर्थत्वम् । द्रव्यम् पदार्थः इति चेत्। यदि द्रव्यम् पदार्थः न भवति तदा सामर्थ्यम् । अथ हि गुणः पदार्थः भवति तदा सामर्थ्यम् । अन्यः हि वीरत्वम् गुणः अन्यः हि पुरुषत्वम् । न अन्यत्वम् अस्ति इति इयता सामर्थ्यम् भवति । अन्यः हि देवदत्तः गोभ्यः अश्वेभ्यः च न च तस्य एतावता सामर्थम् भवति । कः वा विशेषः यत् गुणे पदार्थे सामर्थ्यम् स्यात् द्रव्ये च न स्यात् । एषः विशेषः । एकम् तयोः अधिकरणम् अन्यः च वीरत्वम् गुणः अन्यः पुरुषत्वम् । द्रव्यपदार्थिकस्य अपि तर्हि गुणभेदात् सामर्थ्यम् भविष्यति । अशक्यः द्रव्यपदार्थिकेन द्रव्यस्य गुणकृतः उपकारः प्रतिज्ञातुम् । ननु च अभ्यन्तरः असौ भवति । यदि अपि अभ्यन्तरः न तु गम्यते । न हि गुडः इति उक्ते मधुरत्वम् गम्यते शृङ्गवेरम् इति वा कटुकत्वम् । गुणपदार्थिकेन अपि तर्हि अशक्यः गुणस्य द्रव्यकृतः उपकारः प्रतिज्ञातुम् । अथ गुणपदार्थिकः प्रतिजानीते द्रव्यपदार्थिकः अपि कस्मात् न प्रतिजानीते । एवम् अनयोः सामर्थ्यम् स्यात् वा न वा । क्व च तावत् इदम् स्यात् समानाधिकरणेन इति । यत्र सर्वम् समामन् : इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरन्दरः । कन्दुः कोष्ठः कुशूलः इति । न एवञ्जातीयकानाम् समासेन भवितव्यम् प्रत्ययेन वा उत्पत्तव्यम् । किम् कारणम् । अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थम् प्रत्याययिष्यामि इति शब्दः प्रयुज्यते । तत्र एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति भृत्यभरणीयः इति । न एतौ समानार्थौ । एकः अत्र शक्यार्थे कृत्यः भवति अपरः अर्हत्यर्थे : शक्यः भर्तुम् भृत्यः । अर्हति भृतिम् भरणीयः । भृत्यः भरणीयः भृत्यभरणीयः इति । यदि तर्हि यत्र किम् चित् समानम् कः चित् विशेषः तत्र भवितव्यम् इह अपि तर्हि प्राप्नोति । दर्शनीयायाः माता दर्शनीयमाता इति । अत्र अपि किम् चित् समानम् कः चित् विशेषः । किम् पुनः तत् । सद्भावान्यभावौ । न क्व चित् सद्भावान्यभावौ न स्तः उच्यते च समानाधिकरणेन इति । तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते : यत्र साधीयः सामानाधिकरण्यम् । क्व च साधीयः सामानाधिकरण्यम् । यत्र सर्वम् समानम् सद्भावान्यभावौ द्रव्यम् च। अथ वा समानाधिकरणेन इति तत् समानम् आश्रीयते यत् समानम् भवति न च भवति । न च एतत् समानम् क्व चित् अपि न भवति । अथ वा यावत् ब्रूयात् समानद्रव्येण इति तावत् समानाधिकरणेन इति । द्रव्यम् हि लोके अधिकरणम् इति उच्यते । तत् यथा । एकस्मिन् द्रव्ये व्युदितम् । एकस्मिन् अधिकरणे व्युदितम् इति । तथा व्याकरणे विप्रतिषिद्धम् च अनधिकरणवाचि इति अद्रव्यवाचि इति गम्यते । एवम् अपि इदम् अवश्यम् कर्तव्यम् समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति । किम् प्रयोजनम् । सर्पिः कालकम् यजुः पीतकम् इति एवमर्थम् । यदि समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति उच्यते सर्पिः पीयते यजुः क्रियते इति अत्र षत्वम् न प्राप्नोति । अधात्वभिहितम् इति एवम् तत् । एवम् च कृत्वा समानाधिकरणेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वीरः पूरुषः वीरपुरुषः । किम् कारणम् असमर्थत्वात् । न वा वचनप्रामाण्यात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । वचनप्रामाण्यात् । वचनप्रामाण्यात् अत्र समासः भविष्यति । किम् वचनप्रामाण्यम् । समानमध्यमध्यमवीराः च इति । लुप्ताख्यातेषु च । लुप्ताख्यातेषु च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः । लुप्ताख्यातेषु च । किम् । वचनप्रामाण्यात् । किम् वचनप्रामाण्यम् । कुगतिप्रादयः च इति । अस्ति अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । सुराजा अतिराजा इति । न ब्रूमः वृत्तिसूत्रवचनप्रामाण्यात् इति । किम् तर्हि । वार्त्तिकवचनप्रामाण्यात् इति । सिद्धम् तु क्वाङ्क्स्वतिदुर्गतिवचनात् प्रादयः क्तार्थे इति । तदर्थगतेः वा । तदर्थगतेः वा पुनः सिद्धम् एतत् । किम् इदम् तदर्थगतेः इति । तस्य अर्थः तदर्थः तदर्थस्य गतिः तदर्थगतिः तदर्थगतेः इति । यस्य अर्थस्य कौशाम्ब्या सामर्थ्यम् सः निसा उच्यते । अथ वा सः अर्थः तदर्थः तदर्थस्य गतिः तदर्थगतिः तदर्थगतेः इति । यः अर्थः कौशाम्ब्या समर्थः सः निसा उच्यते ।

KA I,370.1-371.24 Ro II,540-546 samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam asamarthatvāt . samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . vīraḥ pūruṣaḥ vīrapuruṣaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . asamarthatvāt . katham asamarthatvam . dravyam padārthaḥ iti cet. yadi dravyam padārthaḥ na bhavati tadā sāmarthyam . atha hi guṇaḥ padārthaḥ bhavati tadā sāmarthyam . anyaḥ hi vīratvam guṇaḥ anyaḥ hi puruṣatvam . na anyatvam asti iti iyatā sāmarthyam bhavati . anyaḥ hi devadattaḥ gobhyaḥ aśvebhyaḥ ca na ca tasya etāvatā sāmartham bhavati . kaḥ vā viśeṣaḥ yat guṇe padārthe sāmarthyam syāt dravye ca na syāt . eṣaḥ viśeṣaḥ . ekam tayoḥ adhikaraṇam anyaḥ ca vīratvam guṇaḥ anyaḥ puruṣatvam . dravyapadārthikasya api tarhi guṇabhedāt sāmarthyam bhaviṣyati . aśakyaḥ dravyapadārthikena dravyasya guṇakṛtaḥ upakāraḥ pratijñātum . nanu ca abhyantaraḥ asau bhavati . yadi api abhyantaraḥ na tu gamyate . na hi guḍaḥ iti ukte madhuratvam gamyate śṛṅgaveram iti vā kaṭukatvam . guṇapadārthikena api tarhi aśakyaḥ guṇasya dravyakṛtaḥ upakāraḥ pratijñātum . atha guṇapadārthikaḥ pratijānīte dravyapadārthikaḥ api kasmāt na pratijānīte . evam anayoḥ sāmarthyam syāt vā na vā . kva ca tāvat idam syāt samānādhikaraṇena iti . yatra sarvam samāman : indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ . kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti . na evañjātīyakānām samāsena bhavitavyam pratyayena vā utpattavyam . kim kāraṇam . arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ . artham pratyāyayiṣyāmi iti śabdaḥ prayujyate . tatra ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . na tarhi idānīm idam bhavati bhṛtyabharaṇīyaḥ iti . na etau samānārthau . ekaḥ atra śakyārthe kṛtyaḥ bhavati aparaḥ arhatyarthe : śakyaḥ bhartum bhṛtyaḥ . arhati bhṛtim bharaṇīyaḥ . bhṛtyaḥ bharaṇīyaḥ bhṛtyabharaṇīyaḥ iti . yadi tarhi yatra kim cit samānam kaḥ cit viśeṣaḥ tatra bhavitavyam iha api tarhi prāpnoti . darśanīyāyāḥ mātā darśanīyamātā iti . atra api kim cit samānam kaḥ cit viśeṣaḥ . kim punaḥ tat . sadbhāvānyabhāvau . na kva cit sadbhāvānyabhāvau na staḥ ucyate ca samānādhikaraṇena iti . tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : yatra sādhīyaḥ sāmānādhikaraṇyam . kva ca sādhīyaḥ sāmānādhikaraṇyam . yatra sarvam samānam sadbhāvānyabhāvau dravyam ca. atha vā samānādhikaraṇena iti tat samānam āśrīyate yat samānam bhavati na ca bhavati . na ca etat samānam kva cit api na bhavati . atha vā yāvat brūyāt samānadravyeṇa iti tāvat samānādhikaraṇena iti . dravyam hi loke adhikaraṇam iti ucyate . tat yathā . ekasmin dravye vyuditam . ekasmin adhikaraṇe vyuditam iti . tathā vyākaraṇe vipratiṣiddham ca anadhikaraṇavāci iti adravyavāci iti gamyate . evam api idam avaśyam kartavyam samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti . kim prayojanam . sarpiḥ kālakam yajuḥ pītakam iti evamartham . yadi samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti ucyate sarpiḥ pīyate yajuḥ kriyate iti atra ṣatvam na prāpnoti . adhātvabhihitam iti evam tat . evam ca kṛtvā samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . vīraḥ pūruṣaḥ vīrapuruṣaḥ . kim kāraṇam asamarthatvāt . na vā vacanaprāmāṇyāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . vacanaprāmāṇyāt . vacanaprāmāṇyāt atra samāsaḥ bhaviṣyati . kim vacanaprāmāṇyam . samānamadhyamadhyamavīrāḥ ca iti . luptākhyāteṣu ca . luptākhyāteṣu ca upasaṅkhyānam kartavyam . niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ . luptākhyāteṣu ca . kim . vacanaprāmāṇyāt . kim vacanaprāmāṇyam . kugatiprādayaḥ ca iti . asti anyat etasya vacane prayojanam . kim . surājā atirājā iti . na brūmaḥ vṛttisūtravacanaprāmāṇyāt iti . kim tarhi . vārttikavacanaprāmāṇyāt iti . siddham tu kvāṅksvatidurgativacanāt prādayaḥ ktārthe iti . tadarthagateḥ vā . tadarthagateḥ vā punaḥ siddham etat . kim idam tadarthagateḥ iti . tasya arthaḥ tadarthaḥ tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ tadarthagateḥ iti . yasya arthasya kauśāmbyā sāmarthyam saḥ nisā ucyate . atha vā saḥ arthaḥ tadarthaḥ tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ tadarthagateḥ iti . yaḥ arthaḥ kauśāmbyā samarthaḥ saḥ nisā ucyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७१।२५-३७४।१८ रो इइ,५४७-५५४ अथ यत्र बहूनाम् समासप्रसङ्गः किम् तत्र द्वयोः द्वयोः समासः भवति आहोस्वित् अविशेषेण । कः च अत्र विशेषः । समासः द्वयोः द्वयोः चेत् द्वन्द्वे अनेकग्रहणम् । समासः द्वयोः द्वयोः चेत् द्वन्द्वे अनेकग्रहणम् कर्तव्यम् । चर्थे द्वन्द्वः । अनेकम् इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् । प्लक्षन्यग्रोधखदिरपलाशाः इति । न एषः दोषः । अत्र अपि द्वयोः द्वयोः समासः भविष्यति । द्वयोः द्वयोः समासः इति चेत् न बहुषु द्वित्वाभावात् । द्वयोः द्वयोः समासः इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । बहुषु द्वित्वाभावात् । न बहुषु द्वित्वम् अस्ति । न अवश्यम् एवम् विग्रहः कर्तव्यः : प्लक्षः च न्यग्रोधः च खदिरः च पलाशः च इति । किम् तर्हि एवम् विघ्रहः करिष्यते : प्लक्षः च न्यग्रोधः च प्लक्षन्यग्रोधौ खदिरः च पलाशः च खदिरपलाशौ प्लक्षन्यग्रोधौ च खदिरपलाशौ प्लक्षन्यग्रोधखदिरपलाशाः इति । होतृपोतृनेष्टोद्गातारः तर्हि न सिध्यन्ति । होतापोतानेष्टोद्गातारः इति प्राप्नोति । न च एवम् भवितव्यम् । भवितव्यम् च यदा एवम् विग्रहः क्रियते होता च पोता च होतापोतारौ नेष्टा च उद्गाता च नेष्टोद्गातारौ होतापोतारौ च नेष्टोद्गातारौ च होतापोतानेष्टोद्गातारः इति । होतृपोतृनेष्टोद्गातारः तु न सिध्यन्ति । समासान्तप्रतिषेधः च । समासान्तस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः । वाक्त्वक्स्रुग्दृषदम् इति । वाक्त्वचस्रुग्दृषदम् इति प्राप्नोति । न एषः दोषः । अत्र अपि परेण परेण सह समासः भविष्यति । स्रुक् च दृषदम् च स्रुग्दृषदम् त्वक् च स्रुग्दृषदम् च त्वक्स्रुग्दृषदम् वाक् च त्वक्स्रुग्दृषदम् च वाक्त्वक्स्रुग्दृषदम् इति । होतृपोतृनेष्टोद्गातारः एवम् तर्हि सिध्यन्ति । इह च सुसुक्ष्मजटकेशेन सुनताजिवासना समन्तशितिरन्ध्रेण द्वयोः वृत्तौ न सिध्यति । अस्तु तर्हि अविशेषेण । अविशेषेण बहुव्रीहौ अनेकपदप्रसङ्गः । यदि अविशेषेण बहुव्रीहौ अनेकपदप्रसङ्गः । तत्र कः दोषः । तत्र स्वरसमासान्तपुंवद्भावेषु दोषः । तत्र स्वरसमासान्तपुंवद्भावेषु दोषः भवति । स्वर । पूर्वशालाप्रियः अपरशालाप्रियः । स्वर । समासान्त । पञ्चगवप्रियः । समासान्त । पुंवद्भाव । खादिरेतरशम्यम् रौरवेतर्शम्यम् । न वा अवयवतत्पुरुषत्वात्। न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अवयवतत्पुरुषत्वात् । अवयवः अत्र तत्पुरुषसञ्ज्ञः तदाश्रयौ समासान्तपुंवद्भावौ भविष्यतः । स्वरः कथम् । तस्य अन्तोदात्तत्वम् विप्रतिषेधात् । अन्तोदात्तत्वम् क्रियताम् पूर्वपदप्रकृतिस्वरः इति अन्तोदात्तत्वम् भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे परम् इति उच्यते । पूर्वम् च अन्तोदात्तत्वम् परम् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । न परविप्रतिषेधम् ब्रूमः । किम् तर्हि । अन्तरङ्गविप्रतिषेधम् । निमित्तिस्वरबलीयस्त्वात् वा । अथ वा निमित्तस्वरात् निमित्तिस्वरः बलीयान् इति वक्तव्यम् । किम् पुनः निमित्तम् कः वा निमित्ती । बहुव्रीहिः निमित्तम् तत्पुरुषः निमित्ती । तत् तर्हि वक्तव्यम् निमित्तस्वरात् निमित्तिस्वरः बलीयान् इति । न वक्तव्यम् । एकशितिपात्स्वरवचनम् तु ज्ञापकम् निमित्तिस्वरबलीयस्त्वस्य । यत् अयम् युक्तारोह्यादिषु एकशितिपच्छब्दम् पठति तत् ज्ञापयति आचार्यः निमित्तस्वरात् निमित्तिस्वरः बलीयान् इति । कः पुनः अर्हति युक्तारोह्यादिषु एकशितिपच्छब्दम् पठितुम् । एवम् किल नाम पठ्यते एकः शितिः एकशितिः एकः शितिः पादः यस्य इति । तत् च न । एवम् विग्रहः करिष्यते । एकः शितिः एषु ते इमे एकशितयः एकशितयः पादाः यस्य इति । अथ अपि एवम् विग्रहः क्रियते एकः शितिः एकशितिः एकः शितिः पादः यस्य इति एवम् अपि न अर्थः पाठेन । इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः अत्र बाधकः भविष्यति । अस्य तर्हि बहुव्रीह्यवयवस्य तत्पुरुषञ्ज्ञा प्राप्नोति सुसुक्ष्मजटकेशेन सुनताजिवासना समन्तशितिरन्ध्रेण इति । तत्र कः दोषः । तस्य अन्तोदात्तत्वम् विप्रतिषेधात् इति अन्तोदात्तत्वम् स्यात् विप्रतिषेधेन । न एषः दोषः । न इदम् बहुव्रीह्यवयवस्य तत्पुरुषस्य लक्षणम् आरभ्यते । किम् तर्हि । यस्य बहुव्रीह्यवयवस्य तत्पुरुषस्य तत् लक्षणम् अस्ति तस्य अन्तोदात्तत्वम् भविष्यति विप्रतिषेधेन । ननु च अस्य अपि अस्ति किम् विशेषणम् विशेष्येण बहुलम् इति। बहुलवचनात् न भविष्यति । अस्य तर्हि बहुव्रीह्यवयवस्य तत्पुरुषञ्ज्ञा प्राप्नोति । अधिकषष्टिवर्षः

KA I,371.25-374.18 Ro II,547-554 atha yatra bahūnām samāsaprasaṅgaḥ kim tatra dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ bhavati āhosvit aviśeṣeṇa . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . samāsaḥ dvayoḥ dvayoḥ cet dvandve anekagrahaṇam . samāsaḥ dvayoḥ dvayoḥ cet dvandve anekagrahaṇam kartavyam . carthe dvandvaḥ . anekam iti vaktavyam iha api yathā syāt . plakṣanyagrodhakhadirapalāśāḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . atra api dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ bhaviṣyati . dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ iti cet na bahuṣu dvitvābhāvāt . dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ iti cet tat na . kim kāraṇam . bahuṣu dvitvābhāvāt . na bahuṣu dvitvam asti . na avaśyam evam vigrahaḥ kartavyaḥ : plakṣaḥ ca nyagrodhaḥ ca khadiraḥ ca palāśaḥ ca iti . kim tarhi evam vighrahaḥ kariṣyate : plakṣaḥ ca nyagrodhaḥ ca plakṣanyagrodhau khadiraḥ ca palāśaḥ ca khadirapalāśau plakṣanyagrodhau ca khadirapalāśau plakṣanyagrodhakhadirapalāśāḥ iti . hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ tarhi na sidhyanti . hotāpotāneṣṭodgātāraḥ iti prāpnoti . na ca evam bhavitavyam . bhavitavyam ca yadā evam vigrahaḥ kriyate hotā ca potā ca hotāpotārau neṣṭā ca udgātā ca neṣṭodgātārau hotāpotārau ca neṣṭodgātārau ca hotāpotāneṣṭodgātāraḥ iti . hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ tu na sidhyanti . samāsāntapratiṣedhaḥ ca . samāsāntasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . vāktvaksrugdṛṣadam iti . vāktvacasrugdṛṣadam iti prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . atra api pareṇa pareṇa saha samāsaḥ bhaviṣyati . sruk ca dṛṣadam ca srugdṛṣadam tvak ca srugdṛṣadam ca tvaksrugdṛṣadam vāk ca tvaksrugdṛṣadam ca vāktvaksrugdṛṣadam iti . hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ evam tarhi sidhyanti . iha ca susukṣmajaṭakeśena sunatājivāsanā samantaśitirandhreṇa dvayoḥ vṛttau na sidhyati . astu tarhi aviśeṣeṇa . aviśeṣeṇa bahuvrīhau anekapadaprasaṅgaḥ . yadi aviśeṣeṇa bahuvrīhau anekapadaprasaṅgaḥ . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra svarasamāsāntapuṃvadbhāveṣu doṣaḥ . tatra svarasamāsāntapuṃvadbhāveṣu doṣaḥ bhavati . svara . pūrvaśālāpriyaḥ aparaśālāpriyaḥ . svara . samāsānta . pañcagavapriyaḥ . samāsānta . puṃvadbhāva . khādiretaraśamyam rauravetarśamyam . na vā avayavatatpuruṣatvāt. na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . avayavatatpuruṣatvāt . avayavaḥ atra tatpuruṣasañjñaḥ tadāśrayau samāsāntapuṃvadbhāvau bhaviṣyataḥ . svaraḥ katham . tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt . antodāttatvam kriyatām pūrvapadaprakṛtisvaraḥ iti antodāttatvam bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . vipratiṣedhe param iti ucyate . pūrvam ca antodāttatvam param pūrvapadaprakṛtisvaratvam . na paravipratiṣedham brūmaḥ . kim tarhi . antaraṅgavipratiṣedham . nimittisvarabalīyastvāt vā . atha vā nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti vaktavyam . kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī . bahuvrīhiḥ nimittam tatpuruṣaḥ nimittī . tat tarhi vaktavyam nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti . na vaktavyam . ekaśitipātsvaravacanam tu jñāpakam nimittisvarabalīyastvasya . yat ayam yuktārohyādiṣu ekaśitipacchabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti . kaḥ punaḥ arhati yuktārohyādiṣu ekaśitipacchabdam paṭhitum . evam kila nāma paṭhyate ekaḥ śitiḥ ekaśitiḥ ekaḥ śitiḥ pādaḥ yasya iti . tat ca na . evam vigrahaḥ kariṣyate . ekaḥ śitiḥ eṣu te ime ekaśitayaḥ ekaśitayaḥ pādāḥ yasya iti . atha api evam vigrahaḥ kriyate ekaḥ śitiḥ ekaśitiḥ ekaḥ śitiḥ pādaḥ yasya iti evam api na arthaḥ pāṭhena . igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . asya tarhi bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣañjñā prāpnoti susukṣmajaṭakeśena sunatājivāsanā samantaśitirandhreṇa iti . tatra kaḥ doṣaḥ . tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt iti antodāttatvam syāt vipratiṣedhena . na eṣaḥ doṣaḥ . na idam bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣasya lakṣaṇam ārabhyate . kim tarhi . yasya bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣasya tat lakṣaṇam asti tasya antodāttatvam bhaviṣyati vipratiṣedhena . nanu ca asya api asti kim viśeṣaṇam viśeṣyeṇa bahulam iti. bahulavacanāt na bhaviṣyati . asya tarhi bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣañjñā prāpnoti . adhikaṣaṣṭivarṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.