क्अ इ,३५९।२१-३६१।२४ रो इइ,४९६-५०४ अथ समर्थग्रहणम् किमर्थम् । वक्ष्यति द्वितीया श्रितादिभिः समस्यते । कष्टश्रितः नरकश्रितः इति । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । पश्य देवदत्त कष्टम् । श्रितः विष्णुमित्रः गुरुकुलम् । तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । शङ्कुलाखण्डः किरिकाणः । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । तिष्ठ त्वम् शङ्कुलया । खण्डः धावति मुसलेन । चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः । गोहितम् अश्रहितम् । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । सुखम् गोभ्यः । हितम् देवदत्ताय । पञ्चमी भयेन । वृकभयम् दस्युभयम् चोरभयम् । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । गच्छ त्वम् मा वृकेभ्यः । भयम् देवदत्तस्य यज्ञदत्तात् । षष्ठी सुबन्तेन समस्यते : राजपुरुषः , ब्राह्मणकम्बलः । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । भार्या राज्ञः । पुरुषः देवदत्तस्य । सप्तमी शौण्डैः : अक्षशौण्डः , स्त्रीशौण्डः । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । कुशलः देवदत्तः अक्षेषु । शौण्डः पिबति पानागारे । अथ क्रियमाणे अपि समर्थग्रहणे इह कस्मात् न भवति महत् कष्टम् श्रितः इति । न वा भवति महाकष्टश्रितः इति । भवति यदा एतत् वाक्यम् भवति : महत् कष्टम् महाकष्टम् , महाकष्टम् श्रितः महाकष्टश्रितः इति । यदा तु एतत् वाक्यम् भवति : महत् कष्टम् श्रितः इति तदा न भवितव्यम् तदा च प्रप्नोति । तदा कस्मात् न भवति । कस्य कस्मात् न भवति । किम् द्वयोः आहोस्वित् बहूनाम् । बहूनाम् कस्मात् न भवति । सुप् सुपा इति वर्तते । ननु च भोः आकृतौ शास्त्राणि प्रवर्तन्ते । तत् यथा प्रातिपदिकात् इति वर्तमाने अन्यस्मात् च अन्यस्मात् च प्रातिपदिकात् उत्पत्तिः भवति । सत्यम् एतत् । आकृतिः तु प्रत्येकम् परिसमाप्यते । यावति एतत् परिसमाप्यते प्रातिपदिकात् इति तावतः उत्पत्त्या भवितव्यम् । प्रत्येकम् च एतत् परिसमाप्यते न समुदाये । एवम् इह अपि यावति एतत् परिसमाप्यते सुप् सुपा इति तावतः समासेन भवितव्यम् । द्वयोः द्वयोः च एतत् परिसमाप्यते न बहुषु । द्वयोः तर्हि कस्मात् न भवति । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । यदि सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति उच्यते राजपुरुषः अभिरूपः राजपुरुषः दर्शनीयः अत्र वृत्तिः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । प्रधानम् अत्र सापेक्षम् । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः । यत्र तर्हि अप्रधानम् सापेक्षम् भवति तत्र ते वृत्तिः न प्राप्नोति : देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः , देवदत्तस्य दासभार्या इति । न एषः दोषः । समुदायपेक्षा अत्र षष्ट्ःई सर्वम् गुरुकुलम् अपेक्षते । यत्र तर्हि न समुदायपेक्षा षष्ट्ःई तत्र वृत्तिः न प्राप्नोति : किम् ओदनः शालीनाम् । सक्त्वाढकम् आपणीयानाम् । कुतः भवान् पाटलिपुत्रकः । इह च अपि : देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः , देवदत्तस्य दासभार्या इति : यदि एषा समुदायपेक्षा षष्ट्ःई स्यात् न एतत् नियोगतः गम्येत देवदत्तस्य यः गुरुः तस्य यः पुत्रः इति । किम् तर्हि । अन्यस्य अपि गुरुपुत्रः देवदत्तस्य किम् चित् इति एषः अर्थः गम्येत । यतः तु नियोगतः देवदत्तस्य यः गुरुः तस्य यः पुत्रः इति एषः अर्थः गम्यते अतः मन्यामहे न समुदायपेक्षा षष्ट्ःई इति । अन्यत्र खलु अपि समर्थग्रहणे सापेक्षस्य अपि कार्यम् भवति । क्व अन्यत्र । इसुसोः सामर्थ्ये । ब्राहमणस्य सर्पिः करोति इति । तस्मात् न अएत शक्यक् वक्तुम् सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । वृत्तिः तर्हि कस्मात् न भवति महत् कष्टम् श्रितः इति । सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति वक्तव्यम् । यदि सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति उच्यते देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदत्तस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दासभार्या इति अत्र वृत्तिः न प्राप्नोति । अगुरुकुलपुत्रादीनाम् इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते अगुरुकुलपुत्रादीनाम् इति । न वक्तव्यम् । वृत्तिः तर्हि कस्मात् न भवति । अगमकत्वात् । इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यम् समासेन च । यः च इह अर्थः वाक्येन गम्यते महत् कष्टम् श्रितः इति न जातु चित् समासेन असौ गम्यते महत् कष्टश्रितः इति । एतस्मात् हेतोः ब्रूमः अगमकत्वात् इति । न ब्रूमः अपशब्दः स्यात् इति । यत्र गमकः भवति भवति तत्र वृत्तिः । तत् यथा : देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः , देवदत्तस्य दासभार्या इति । यदि अगमकत्वम् हेतुः न अर्थः समर्थग्रहणेन । इह अपि भार्या राज्ञः पुरुषः देवदत्तस्य इति यः अर्थः वाक्येन गम्यते न असौ जातु चित् समासेन असौ गम्यते भार्य राजपुरुषः देवदत्तस्य इति । तस्मात् न अर्थः समर्थग्रहणेन । इदम्
KA I,359.21-361.24 Ro II,496-504 atha samarthagrahaṇam kimartham . vakṣyati dvitīyā śritādibhiḥ samasyate . kaṣṭaśritaḥ narakaśritaḥ iti . samarthagrahaṇam kimartham . paśya devadatta kaṣṭam . śritaḥ viṣṇumitraḥ gurukulam . tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena . śaṅkulākhaṇḍaḥ kirikāṇaḥ . samarthagrahaṇam kimartham . tiṣṭha tvam śaṅkulayā . khaṇḍaḥ dhāvati musalena . caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ . gohitam aśrahitam . samarthagrahaṇam kimartham . sukham gobhyaḥ . hitam devadattāya . pañcamī bhayena . vṛkabhayam dasyubhayam corabhayam . samarthagrahaṇam kimartham . gaccha tvam mā vṛkebhyaḥ . bhayam devadattasya yajñadattāt . ṣaṣṭhī subantena samasyate : rājapuruṣaḥ , brāhmaṇakambalaḥ . samarthagrahaṇam kimartham . bhāryā rājñaḥ . puruṣaḥ devadattasya . saptamī śauṇḍaiḥ : akṣaśauṇḍaḥ , strīśauṇḍaḥ . samarthagrahaṇam kimartham . kuśalaḥ devadattaḥ akṣeṣu . śauṇḍaḥ pibati pānāgāre . atha kriyamāṇe api samarthagrahaṇe iha kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti . na vā bhavati mahākaṣṭaśritaḥ iti . bhavati yadā etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam mahākaṣṭam , mahākaṣṭam śritaḥ mahākaṣṭaśritaḥ iti . yadā tu etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam śritaḥ iti tadā na bhavitavyam tadā ca prapnoti . tadā kasmāt na bhavati . kasya kasmāt na bhavati . kim dvayoḥ āhosvit bahūnām . bahūnām kasmāt na bhavati . sup supā iti vartate . nanu ca bhoḥ ākṛtau śāstrāṇi pravartante . tat yathā prātipadikāt iti vartamāne anyasmāt ca anyasmāt ca prātipadikāt utpattiḥ bhavati . satyam etat . ākṛtiḥ tu pratyekam parisamāpyate . yāvati etat parisamāpyate prātipadikāt iti tāvataḥ utpattyā bhavitavyam . pratyekam ca etat parisamāpyate na samudāye . evam iha api yāvati etat parisamāpyate sup supā iti tāvataḥ samāsena bhavitavyam . dvayoḥ dvayoḥ ca etat parisamāpyate na bahuṣu . dvayoḥ tarhi kasmāt na bhavati . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . yadi sāpekṣam asamartham bhavati iti ucyate rājapuruṣaḥ abhirūpaḥ rājapuruṣaḥ darśanīyaḥ atra vṛttiḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . pradhānam atra sāpekṣam . bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ . yatra tarhi apradhānam sāpekṣam bhavati tatra te vṛttiḥ na prāpnoti : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti . na eṣaḥ doṣaḥ . samudāyapekṣā atra ṣaṣṭḥī sarvam gurukulam apekṣate . yatra tarhi na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī tatra vṛttiḥ na prāpnoti : kim odanaḥ śālīnām . saktvāḍhakam āpaṇīyānām . kutaḥ bhavān pāṭaliputrakaḥ . iha ca api : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti : yadi eṣā samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī syāt na etat niyogataḥ gamyeta devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti . kim tarhi . anyasya api guruputraḥ devadattasya kim cit iti eṣaḥ arthaḥ gamyeta . yataḥ tu niyogataḥ devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti eṣaḥ arthaḥ gamyate ataḥ manyāmahe na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī iti . anyatra khalu api samarthagrahaṇe sāpekṣasya api kāryam bhavati . kva anyatra . isusoḥ sāmarthye . brāhamaṇasya sarpiḥ karoti iti . tasmāt na aeta śakyak vaktum sāpekṣam asamartham bhavati iti . vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti . saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti vaktavyam . yadi saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti ucyate devadattasya gurukulam devadattasya guruputraḥ devadattasya dāsabhāryā iti atra vṛttiḥ na prāpnoti . agurukulaputrādīnām iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate agurukulaputrādīnām iti . na vaktavyam . vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati . agamakatvāt . iha samānārthena vākyena bhavitavyam samāsena ca . yaḥ ca iha arthaḥ vākyena gamyate mahat kaṣṭam śritaḥ iti na jātu cit samāsena asau gamyate mahat kaṣṭaśritaḥ iti . etasmāt hetoḥ brūmaḥ agamakatvāt iti . na brūmaḥ apaśabdaḥ syāt iti . yatra gamakaḥ bhavati bhavati tatra vṛttiḥ . tat yathā : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti . yadi agamakatvam hetuḥ na arthaḥ samarthagrahaṇena . iha api bhāryā rājñaḥ puruṣaḥ devadattasya iti yaḥ arthaḥ vākyena gamyate na asau jātu cit samāsena asau gamyate bhārya rājapuruṣaḥ devadattasya iti . tasmāt na arthaḥ samarthagrahaṇena . idam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.