क्अ इ,३६१।२५-३६३।२८ रो इइ,५०५-५१६ अथ क्रियमाणे अपि समर्थग्रहणे समर्थम् इति उच्यते किम् समर्थम् नाम । पृथगर्थानाम् एकार्थीभावः समर्थवचनम् । पृथगर्थानाम् पदानम् एकार्थीभावः समर्थम् इति उच्यते । वाक्ये पृथगर्थानि राज्ञः पुरुषः इति । समासे पुनः एकार्थानि राजपुरुषः इति । किम् उच्यते पृथगर्थानि इति यावता राज्ञः पुरुषः आनीयताम् इति उक्ते राजपुरुषः इति च सः एव । न अपि ब्रूमः अन्यस्य आनयनम् भवति इति । कः तर्हि एकार्थीभावकृतः विशेषः । सुबलोपः व्यवधानम् यथेष्टम् अन्यतरेण अभिसम्बन्धः स्वरः । सुपः अलोपः भवति वाक्ये । राज्ञः पुरुषः इति । समासे पुनः न भवति । राजपुरुषः इति । व्यवधानम् च भवति वाक्ये । राज्ञः ऋद्धस्य पुरुषः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । यथेष्टम् अन्यतरेण अभिसम्बन्धः भवति वाक्ये । रज्ञः पुरुषः पुरुषः राज्ञः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । द्वौ स्वरौ भवतः वाक्ये । रज्ञः पुरुषः । समासे पुनः एकः एव । राजपुरुषः इति । न एते एकार्थीभावकृताः विशेषाः । किम् तर्हि । वाचनिकानि एतानि । आह हि भगवान् सुपः धातुप्रातिपदिकयोः उपसर्जनम् पूर्वम् समासस्य अन्तः उदात्तः भवति इति । इमे तर्हि एकार्थीभाव्कृताः विशेषाः । सङ्ख्याविशेषः व्यक्ताभिदानम् ल्कुपसर्जनविशेषणम् चयोगः इति । सङ्ख्याविशेषः भवति वाक्ये । राज्ञः पुरुषः राज्ञोः पुरुषः राज्ञाम् पुरुषः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । अस्ति कारणम् येन एतत् एवम् भवति । किम् कारणम् । यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् । अङ्ग हि भवान् तम् उच्चारयतु गंस्यते सः विशेषः । ननु च न एतेन एवम् भवितव्यम् । न हि शब्दकृतेन नाम अर्थेन भवितव्यम् । अर्थकृतेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तत् एतत् एवम् दृश्यताम् । अर्थरूपम् एव एतत् एवञ्जातीयकम् येन अत्र विशेषः न गम्यते इति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । यः हि मन्यते यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् अत्र विशेषः न गम्यते इति इह तस्य विशेषः गम्येत : अप्सुचरः गोषुचरः वर्षासुजः इति । व्यक्ताभिधानम् भवति वाक्ये । ब्राह्मणस्य कम्बलः तिष्ठति इति । समासे पुनः अव्यक्तम् । ब्राह्मणकम्बलः तिष्ठति इति । सन्देहः भवति सम्बुद्धिः स्यात् षष्ठीसमासः वा इति । एषः अपि अविशेषः । भवति हि किम् चित् वाक्ये अव्यक्तम् तत् च समासे व्यक्तम् । वाक्ये तावत् अव्यक्तम् । अर्धम् पशोः देवदत्तस्य इति । सन्देहः भवति पशुगुणस्य वा देवदत्तस्य यत् अर्धम् अर्थ वा यः असौ सञ्ज्ञीभूतः पशुः नाम तस्य यत् अर्धम् इति । तत् च समासे व्यक्तम् भवति । अर्ध्हपशुः देवदत्तस्य इति । उपसर्जनविशेषणम् भवति वाक्ये । ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । एषः अपि अदोषः । समासे अपि उपसर्जनविशेषणम् भवति । तत् यथा देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदत्तस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दासभार्या इति । चयोगः भवति वाक्ये । स्वचयोगः स्वामिचयोगः च । स्वचयोगः राज्ञः गौः च अश्वः च पुरुषः च इति । समासे न भवति । राज्ञः गवाश्वपुरुषाः इति । स्वामिचयोगः देवदत्तस्य च यज्ञदत्तस्य च विष्णुमित्रस्य च गौः इति । समासे न भवति । देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्राणाम् गौः इति । अथ एतस्मिन् एकार्थीभाव्कृते विशेषे किम् स्वाभाविकम् शब्दैः अर्थाभिधानम् आहोस्वित् वाचनिकम् । स्वाभाविकम् इति आह । कुतः एतत् । अर्थानादेशात् । न हि अर्थाः आदिश्यन्ते । कथम् पुनः अर्थान् आदिशन् एवम् ब्रूयात् न अर्थाः आदिश्यन्ते इत् । यत् आह भवान् अनेकम् अन्यपदार्थे चार्थे द्वन्द्वः अपत्ये रक्ते निर्वृत्ते इति । न एतानि अर्थादेशनानि । स्वभावतः एतेषाम् शब्दानाम् एतेषु अर्थेषु अभिनिविष्टानाम् निमित्तत्वेन अन्वाख्यानम् क्रियते । तत् यथा । कूपे हस्तदक्षिणः पन्थाः । अभ्रे चन्द्रमसम् पश्य इति । स्वभावतः तत्रस्थस्य पथः चन्द्रमसः च निमित्तत्वेन अन्वाख्यानम् क्रियते । एवम् इह अपि चार्थे यः सः द्वन्द्वसमासः अन्यपदार्थः यः सः बहुव्रीहिः इति । किम् पुन कारणम् न आदिश्यन्ते । तत् च लघ्वर्थम् । लघ्वर्थम् हि अर्थाः न आदिश्यन्ते । अवश्यम् हि अनेन अर्थान् आदिशता केन चित् शब्देन निर्देशः कर्तव्यः स्यात् । तस्य च तावत् केन कृतः येन असौ क्रियते । अथ तस्य केन चित् कृतः तस्य केन कृतः इति अनवस्था । असम्भवः खलु अपि आदेशः तस्य । कः हि नाम समर्थः धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानाम् अर्थान् आदेष्टुम् । न च एतत् मन्तव्यम् प्रत्ययार्थे निर्दिष्टे प्रकृत्यर्थः अनिर्दिष्टः इति । भवति हि गुणाभिधाने गुणिनः सम्प्रत्ययः । तत् यथा शुक्लः कृष्णः इति
KA I,361.25-363.28 Ro II,505-516 atha kriyamāṇe api samarthagrahaṇe samartham iti ucyate kim samartham nāma . pṛthagarthānām ekārthībhāvaḥ samarthavacanam . pṛthagarthānām padānam ekārthībhāvaḥ samartham iti ucyate . vākye pṛthagarthāni rājñaḥ puruṣaḥ iti . samāse punaḥ ekārthāni rājapuruṣaḥ iti . kim ucyate pṛthagarthāni iti yāvatā rājñaḥ puruṣaḥ ānīyatām iti ukte rājapuruṣaḥ iti ca saḥ eva . na api brūmaḥ anyasya ānayanam bhavati iti . kaḥ tarhi ekārthībhāvakṛtaḥ viśeṣaḥ . subalopaḥ vyavadhānam yatheṣṭam anyatareṇa abhisambandhaḥ svaraḥ . supaḥ alopaḥ bhavati vākye . rājñaḥ puruṣaḥ iti . samāse punaḥ na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . vyavadhānam ca bhavati vākye . rājñaḥ ṛddhasya puruṣaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . yatheṣṭam anyatareṇa abhisambandhaḥ bhavati vākye . rajñaḥ puruṣaḥ puruṣaḥ rājñaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . dvau svarau bhavataḥ vākye . rajñaḥ puruṣaḥ . samāse punaḥ ekaḥ eva . rājapuruṣaḥ iti . na ete ekārthībhāvakṛtāḥ viśeṣāḥ . kim tarhi . vācanikāni etāni . āha hi bhagavān supaḥ dhātuprātipadikayoḥ upasarjanam pūrvam samāsasya antaḥ udāttaḥ bhavati iti . ime tarhi ekārthībhāvkṛtāḥ viśeṣāḥ . saṅkhyāviśeṣaḥ vyaktābhidānam lkupasarjanaviśeṣaṇam cayogaḥ iti . saṅkhyāviśeṣaḥ bhavati vākye . rājñaḥ puruṣaḥ rājñoḥ puruṣaḥ rājñām puruṣaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . asti kāraṇam yena etat evam bhavati . kim kāraṇam . yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt . aṅga hi bhavān tam uccārayatu gaṃsyate saḥ viśeṣaḥ . nanu ca na etena evam bhavitavyam . na hi śabdakṛtena nāma arthena bhavitavyam . arthakṛtena nāma śabdena bhavitavyam . tat etat evam dṛśyatām . artharūpam eva etat evañjātīyakam yena atra viśeṣaḥ na gamyate iti . avaśyam ca etat evam vijñeyam . yaḥ hi manyate yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt atra viśeṣaḥ na gamyate iti iha tasya viśeṣaḥ gamyeta : apsucaraḥ goṣucaraḥ varṣāsujaḥ iti . vyaktābhidhānam bhavati vākye . brāhmaṇasya kambalaḥ tiṣṭhati iti . samāse punaḥ avyaktam . brāhmaṇakambalaḥ tiṣṭhati iti . sandehaḥ bhavati sambuddhiḥ syāt ṣaṣṭhīsamāsaḥ vā iti . eṣaḥ api aviśeṣaḥ . bhavati hi kim cit vākye avyaktam tat ca samāse vyaktam . vākye tāvat avyaktam . ardham paśoḥ devadattasya iti . sandehaḥ bhavati paśuguṇasya vā devadattasya yat ardham artha vā yaḥ asau sañjñībhūtaḥ paśuḥ nāma tasya yat ardham iti . tat ca samāse vyaktam bhavati . ardhhapaśuḥ devadattasya iti . upasarjanaviśeṣaṇam bhavati vākye . ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . eṣaḥ api adoṣaḥ . samāse api upasarjanaviśeṣaṇam bhavati . tat yathā devadattasya gurukulam devadattasya guruputraḥ devadattasya dāsabhāryā iti . cayogaḥ bhavati vākye . svacayogaḥ svāmicayogaḥ ca . svacayogaḥ rājñaḥ gauḥ ca aśvaḥ ca puruṣaḥ ca iti . samāse na bhavati . rājñaḥ gavāśvapuruṣāḥ iti . svāmicayogaḥ devadattasya ca yajñadattasya ca viṣṇumitrasya ca gauḥ iti . samāse na bhavati . devadattayajñadattaviṣṇumitrāṇām gauḥ iti . atha etasmin ekārthībhāvkṛte viśeṣe kim svābhāvikam śabdaiḥ arthābhidhānam āhosvit vācanikam . svābhāvikam iti āha . kutaḥ etat . arthānādeśāt . na hi arthāḥ ādiśyante . katham punaḥ arthān ādiśan evam brūyāt na arthāḥ ādiśyante it . yat āha bhavān anekam anyapadārthe cārthe dvandvaḥ apatye rakte nirvṛtte iti . na etāni arthādeśanāni . svabhāvataḥ eteṣām śabdānām eteṣu artheṣu abhiniviṣṭānām nimittatvena anvākhyānam kriyate . tat yathā . kūpe hastadakṣiṇaḥ panthāḥ . abhre candramasam paśya iti . svabhāvataḥ tatrasthasya pathaḥ candramasaḥ ca nimittatvena anvākhyānam kriyate . evam iha api cārthe yaḥ saḥ dvandvasamāsaḥ anyapadārthaḥ yaḥ saḥ bahuvrīhiḥ iti . kim puna kāraṇam na ādiśyante . tat ca laghvartham . laghvartham hi arthāḥ na ādiśyante . avaśyam hi anena arthān ādiśatā kena cit śabdena nirdeśaḥ kartavyaḥ syāt . tasya ca tāvat kena kṛtaḥ yena asau kriyate . atha tasya kena cit kṛtaḥ tasya kena kṛtaḥ iti anavasthā . asambhavaḥ khalu api ādeśaḥ tasya . kaḥ hi nāma samarthaḥ dhātuprātipadikapratyayanipātānām arthān ādeṣṭum . na ca etat mantavyam pratyayārthe nirdiṣṭe prakṛtyarthaḥ anirdiṣṭaḥ iti . bhavati hi guṇābhidhāne guṇinaḥ sampratyayaḥ . tat yathā śuklaḥ kṛṣṇaḥ iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.