क्अ इ,३६४।६-३६५।१४ रो इइ,५१७-५२५ अथ ये वृत्तिम् वर्तयन्ति किम् ते आहुः । परार्थाभिधानम् वृत्तिः इति आहुः । अथ तेषाम् एवम् ब्रुवताम् किम् जहत्स्वार्था वृत्तिः आहोस्वित् अजहत्स्वार्था । किम् च अतः । यदि जहत्स्वार्था वृत्तिः राजपुरुषम् आनय इति उक्ते पुरुषमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति औपगवम् आनय इति उक्ते अपत्यमात्रस्य । अथ अजहत्स्वार्था वृत्तिः उभयोः विद्यमानस्वार्थयोः द्वयोः द्विवचनम् इति द्विवचनम् प्राप्नोति । का पुनः वृत्तिः न्याय्या । जहत्स्वार्था । युक्तम् पुनः यत् जहत्स्वार्था नाम वृत्तिः स्यात् । बाढम् युक्तम् । एवम् हि दृश्यते लोके । पुरुषः अयम् परकर्मणि प्रवर्तमानः स्वम् कर्म जहाति । तत् यथा तक्षा राजकर्मणि वर्तमानः स्वम् कर्म जहाति । एवम् युक्तम् यत् राजा पुरुषार्थे वर्तमानः स्वम् अर्थम् जह्यात् उपगुः च अपर्त्यार्थे वर्तमानः स्वम् अर्थम् जह्यात् । ननु च उक्तम् राजपुरुषम् आनय इति उक्ते पुरुषमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति औपगवम् आनय इति उक्ते अपत्यमात्रस्य इति । न एषः दोषः । जहत् अपि असौ स्वार्थम् न अत्यन्ताय जहाति । यः परार्थविरोधी स्वार्थः तम् जहाति । तत् यथा तक्षा राजकर्मणि वर्तमानः स्वम् तक्षकर्म जहाति न हिक्कितहसितकण्डूयितानि । न च अयम् अर्थः परार्थविरोधी विशेषणम् नाम । तस्मात् न हास्यति । अथ वा अन्वयात् विशेषणम् भविष्यति । तत् यथा । घृतघटः तैलघटः इति निषिक्ते घृते तैले वा अन्व्ययात् विशेषणम् भवति अयम् घृतघटः अयम् तैलघटः इति । विषमः उपन्यासः । भवति हि तत्र या च यावती च अर्थमात्रा । अङ्ग हि भवान् अग्नौ निष्टप्य घृतघटम् तृणकूर्चेन प्रक्षालयतु । न गंस्यते सः विशेषः । यथा तर्हि मल्लिकापुटः चम्पकपुतः इति निष्कीर्णासु अपि सुमनःसु अन्वयात् विशेषणम् भवति अयम् मल्लिकपुटः अयम् चम्पकपुटः इति । अथ वा समर्थाधिकारः अयम् वृत्तौ क्रियते । सामर्थम् नम भेदः संसर्गः वा । अपरः आह : भेदसंसर्गौ वा सामर्थ्यम् इति । कः पुनः भेदः संसर्गः वा । इह राज्ञः इति उक्ते सर्वम् स्वम् प्रसक्तम् पुरुषः इति उक्ते सर्वः स्वामि प्रसक्तः । इह इदानीम् राजपुरुषः इति उक्ते राजा पुरुषम् निवर्तयति अन्येभ्यः स्वामिभ्यः पुरुषः अपि राजानम् अन्येभ्यः स्वेभ्यः । एवम् एतस्मिन् उभयतः व्यवच्छिन्ने यदि जहाति कामम् जहातु । न जातु चित् पुरुषमात्रस्य आनयनम् भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु अजहत्स्वार्था वृत्तिः । युक्तम् पुनः यत् अजहत्स्वार्था नाम वृत्तिः स्यात् । बाढम् युक्तम् । एवम् हि दृश्यते लोके । भिक्षुकः अयम् द्वितीयाम् भिक्षाम् आसाद्य पूर्वाम् न जहाति सञ्चयाय प्रवर्तते । ननु च उक्तम् उभयोः विद्यमानस्वार्थयोः द्वयोः द्विवचनम् इति द्विवचनम् प्राप्नोति इति । कस्याः पुनः द्विवचनम् प्राप्नोति । प्रथामायाः । न प्रथमासमर्थः राजा । षष्ठ्याः तर्हि । न षष्ठीसमर्थः पुरुषः । प्रथमायाः एव तर्हि प्राप्नोति । ननु च उक्तम् न प्रथमासमर्थः राजा इति । अभिनिहितः सः सः अर्थः अन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्नः । तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमा इति प्रथमायाः एव द्विवचनम् प्राप्नोति । सङ्घातस्य ऐकार्थ्यात् न अवयवसङ्ख्यातः सुबुत्पत्तिः । सङ्घातस्य एकत्वम् अर्थः । तेन अवयवसङ्ख्यातः सुबुत्पत्तिः न भविष्यति । परस्परव्यपेक्षा सामर्थ्येम् एके । परस्परव्यपेक्षा सामर्थ्येम् एके इच्छन्ति । का पुनः शब्दयोः व्यपेक्षा । न ब्रूमः शब्दयोः इति । किम् तर्हि । अर्थयोः । इह राज्ञः पुरुषः इति उक्ते राजा पुरुषम् अपेक्षते मम अयम् इति । पुरुषः अपि राजानम् अपेक्षते अहम् अस्य इति । तयोः अभिसम्बन्धस्य षष्ठी वाचिका भवति । तथा कष्टम् श्रितः इति क्रियाकारकयोः अभिसम्बन्धस्य द्वितीया वाचिका भवति ।
KA I,364.6-365.14 Ro II,517-525 atha ye vṛttim vartayanti kim te āhuḥ . parārthābhidhānam vṛttiḥ iti āhuḥ . atha teṣām evam bruvatām kim jahatsvārthā vṛttiḥ āhosvit ajahatsvārthā . kim ca ataḥ . yadi jahatsvārthā vṛttiḥ rājapuruṣam ānaya iti ukte puruṣamātrasya ānayanam prāpnoti aupagavam ānaya iti ukte apatyamātrasya . atha ajahatsvārthā vṛttiḥ ubhayoḥ vidyamānasvārthayoḥ dvayoḥ dvivacanam iti dvivacanam prāpnoti . kā punaḥ vṛttiḥ nyāyyā . jahatsvārthā . yuktam punaḥ yat jahatsvārthā nāma vṛttiḥ syāt . bāḍham yuktam . evam hi dṛśyate loke . puruṣaḥ ayam parakarmaṇi pravartamānaḥ svam karma jahāti . tat yathā takṣā rājakarmaṇi vartamānaḥ svam karma jahāti . evam yuktam yat rājā puruṣārthe vartamānaḥ svam artham jahyāt upaguḥ ca apartyārthe vartamānaḥ svam artham jahyāt . nanu ca uktam rājapuruṣam ānaya iti ukte puruṣamātrasya ānayanam prāpnoti aupagavam ānaya iti ukte apatyamātrasya iti . na eṣaḥ doṣaḥ . jahat api asau svārtham na atyantāya jahāti . yaḥ parārthavirodhī svārthaḥ tam jahāti . tat yathā takṣā rājakarmaṇi vartamānaḥ svam takṣakarma jahāti na hikkitahasitakaṇḍūyitāni . na ca ayam arthaḥ parārthavirodhī viśeṣaṇam nāma . tasmāt na hāsyati . atha vā anvayāt viśeṣaṇam bhaviṣyati . tat yathā . ghṛtaghaṭaḥ tailaghaṭaḥ iti niṣikte ghṛte taile vā anvyayāt viśeṣaṇam bhavati ayam ghṛtaghaṭaḥ ayam tailaghaṭaḥ iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . bhavati hi tatra yā ca yāvatī ca arthamātrā . aṅga hi bhavān agnau niṣṭapya ghṛtaghaṭam tṛṇakūrcena prakṣālayatu . na gaṃsyate saḥ viśeṣaḥ . yathā tarhi mallikāpuṭaḥ campakaputaḥ iti niṣkīrṇāsu api sumanaḥsu anvayāt viśeṣaṇam bhavati ayam mallikapuṭaḥ ayam campakapuṭaḥ iti . atha vā samarthādhikāraḥ ayam vṛttau kriyate . sāmartham nama bhedaḥ saṃsargaḥ vā . aparaḥ āha : bhedasaṃsargau vā sāmarthyam iti . kaḥ punaḥ bhedaḥ saṃsargaḥ vā . iha rājñaḥ iti ukte sarvam svam prasaktam puruṣaḥ iti ukte sarvaḥ svāmi prasaktaḥ . iha idānīm rājapuruṣaḥ iti ukte rājā puruṣam nivartayati anyebhyaḥ svāmibhyaḥ puruṣaḥ api rājānam anyebhyaḥ svebhyaḥ . evam etasmin ubhayataḥ vyavacchinne yadi jahāti kāmam jahātu . na jātu cit puruṣamātrasya ānayanam bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu ajahatsvārthā vṛttiḥ . yuktam punaḥ yat ajahatsvārthā nāma vṛttiḥ syāt . bāḍham yuktam . evam hi dṛśyate loke . bhikṣukaḥ ayam dvitīyām bhikṣām āsādya pūrvām na jahāti sañcayāya pravartate . nanu ca uktam ubhayoḥ vidyamānasvārthayoḥ dvayoḥ dvivacanam iti dvivacanam prāpnoti iti . kasyāḥ punaḥ dvivacanam prāpnoti . prathāmāyāḥ . na prathamāsamarthaḥ rājā . ṣaṣṭhyāḥ tarhi . na ṣaṣṭhīsamarthaḥ puruṣaḥ . prathamāyāḥ eva tarhi prāpnoti . nanu ca uktam na prathamāsamarthaḥ rājā iti . abhinihitaḥ saḥ saḥ arthaḥ antarbhūtaḥ prātipadikārthaḥ sampannaḥ . tatra prātipadikārthe prathamā iti prathamāyāḥ eva dvivacanam prāpnoti . saṅghātasya aikārthyāt na avayavasaṅkhyātaḥ subutpattiḥ . saṅghātasya ekatvam arthaḥ . tena avayavasaṅkhyātaḥ subutpattiḥ na bhaviṣyati . parasparavyapekṣā sāmarthyem eke . parasparavyapekṣā sāmarthyem eke icchanti . kā punaḥ śabdayoḥ vyapekṣā . na brūmaḥ śabdayoḥ iti . kim tarhi . arthayoḥ . iha rājñaḥ puruṣaḥ iti ukte rājā puruṣam apekṣate mama ayam iti . puruṣaḥ api rājānam apekṣate aham asya iti . tayoḥ abhisambandhasya ṣaṣṭhī vācikā bhavati . tathā kaṣṭam śritaḥ iti kriyākārakayoḥ abhisambandhasya dvitīyā vācikā bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.