क्अ इ,३६५।१५-३६७।९ रो इइ,५२५-५३१ अथ यदि एव एकार्थीभावः सामर्थ्यम् अथ अपि व्यपेक्षा सामर्थ्यम् किम् गतम् एतत् इयता सूत्रेण आहोस्वित् अन्यतरस्मिन् पक्षे भूयः सूत्रम् कर्तव्यम् । गतम् इति आह । कथम् । समः अयम् अर्थशब्देन सह समासः । सम् च उपसर्गः । उपसर्गाः च पुनः एवमात्मकाः यत्र कः चित् क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते तत्र क्रियाविशेषम् आहुः । न च इह कः चित् क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते येन समः सामर्थ्यम् स्यात् । तत्र प्रयोगात् एतत् गन्तव्यम् नूनम् अत्र कः चित् प्रयोगार्हः शब्दः न प्रयुज्यते येन समः सामर्थ्यम् इति । तत् यथा । धूमम् दृष्ट्वा अग्निः अत्र इति गम्यते त्रिविष्टब्धकम् च दृष्ट्वा परिव्राजकः इति । कः पुनः असौ प्रयोगार्हः शब्दः । उच्यते । सङ्गतार्थम् समर्थम् संसृष्टार्थम् समर्थम् सम्प्रेक्षितम् अर्थम् समर्थम् सम्बद्धार्थम् समर्थम् इति । तत् यदा तावत् एकार्थीभावः सामर्थ्यम् तदा एवम् विग्रहः करिष्यते सङ्गतार्थः संसृष्टार्थः समर्थः इति । तत् यथा सङ्गतम् घृतम् सङ्गतम् तैलम् इति उच्यते । एकीभूतम् इति गम्यते । यदा व्यपेक्षा सामर्थ्यम् तदा एवम् विग्रहः करिष्यते सम्प्रेक्षितार्थः समर्थः सम्बद्धार्थः समर्थः इति । कः पुनः इह बध्नात्यर्थः । सम्बद्धः इति उच्यते यः रज्ज्वा अयसा वा कीले व्यतिषिक्तः भवति । न अवश्यम् बध्नातिः व्यतिषङ्गे एव वर्तते । किम् तर्हि । अहानौ अपि वर्तते । तत् यथा सम्बद्धौ इमौ दम्यौ इति उच्येते यौ अन्योन्यम् न जहीतः । अथ वा भवति च एवञ्जातीयकेषु बध्नातिः वर्तते । तत् यथा । अस्ति नः गर्गैः सम्बन्धः । अस्ति नः वत्सैः सम्बन्धः । संयोगः इति अर्थः । अथ एतस्मिन् व्यपेक्षायाम् सामर्थ्ये यः असौ एकार्थीभाव्कृतः विशेषः स वक्तव्यः । तत्र नानाकारकात् निघातयुष्मदस्मदादेशेप्रतिषेधः । तत्र एतस्मिन् व्यपेक्षायाम् सामर्थ्ये नानाकारकात् निघातयुष्मदस्मदादेशाः प्राप्नुवन्ति । तेषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । निघातः । अयम् दण्डः । हर अनेन । अस्ति दण्डस्य हरतेः च व्यपेक्षा इति कृत्वा निघातः प्राप्नोति । युष्मदस्मदादेशाः । ओदनम् पच । तव भविष्यति । ओदनम् पच मम भविष्यति । अस्ति ओदनस्य युष्मदस्मदोः च व्यपेक्षा इति कृत्वा वाम्नावादयः प्राप्नुवन्ति । तेषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् उच्यते नानाकारकात् इति यदा तेन एव आसज्य ह्रियते । न अपि ब्रूमः अन्येन आसज्य ह्रियते इति । किम् तर्हि । शब्दप्रमाणकाः वयम् । यत् शब्दः आह तत् अस्माकम् प्रमाणम् । शब्दः च इह सत्ताम् आह । अयम् दण्डः । अस्ति इति गम्यते । सः दण्डः कर्ता भूत्वा अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः करणम् सम्पद्यते । तत् यथा । कः चित् कम् चित् पृच्छति । क्व देवदत्तः इति । सः तस्मै आचष्टे । असौ वृक्षे इति । कतरस्मिन् । यः तिष्ठति इति । सः वृक्षः अधिकरणम् भूत्वा अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः कर्ता सम्पद्यते । प्रचये समासप्रतिषेधः । प्रचये समासप्रतिषेधः वक्तव्यः । राज्ञः गौः च अश्वः च पुरुषः च राजगवाश्वपुरुषाः इति । समर्थतराणाम् वा । समर्थतराणाम् वा पदानाम् समासः भविष्यति । कानि पुनः समर्थतराणि । यानि द्वन्द्वभावीनि । कुतः एतत् । एषाम् हि आशुतरा वृत्तिः प्राप्नोति । तत् यथा समर्थतरः अयम् माणवकः अध्ययनाय इति उच्यते । आश्रुतरग्रन्थः इति गम्यते । अपरः आह : समर्थतराणाम् वा पदानाम् समासः भविष्यति । कानि पुनः समर्थतराणि । यानि द्वन्द्वभावीनि । कुतः एतत् । एतानि समानविभक्तीनि अन्यविभक्तिः राजा । भवति विशेषः स्वस्मिन् भ्रातरि पितृव्यपुत्रे च । समुदायसामर्थ्यात् वा सिद्धम् षमुदायसामर्थ्यात् वा पुनः सिद्धम् एतत् । समुदायेन राज्ञः सामर्थ्यम् भवति न अवयवेन । अपरः आह । समर्थतराणाम् वा समुदायसामर्थ्यात् । समर्थतराणाम् वा पदानाम् समासः भवति । कुतः एतत् । समुदायसामर्थ्यात् एव । अस्मिन् पक्षे वा इति एतत् असमर्थितम् भवति । एतत् च समर्थितम् । कथम् । न एव वा पुनः अत्र राज्ञः अश्वपुरुषौ अपेक्षमाणस्य गवा सह समासः भवति । किम् तर्हि । गोः राजानम् अपेक्षमाणस्य आस्वपुरुषाभ्याम् समासः समासः भवति । प्रधानम् अत्र तद गौः भवति । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः ।
KA I,365.15-367.9 Ro II,525-531 atha yadi eva ekārthībhāvaḥ sāmarthyam atha api vyapekṣā sāmarthyam kim gatam etat iyatā sūtreṇa āhosvit anyatarasmin pakṣe bhūyaḥ sūtram kartavyam . gatam iti āha . katham . samaḥ ayam arthaśabdena saha samāsaḥ . sam ca upasargaḥ . upasargāḥ ca punaḥ evamātmakāḥ yatra kaḥ cit kriyāvācī śabdaḥ prayujyate tatra kriyāviśeṣam āhuḥ . na ca iha kaḥ cit kriyāvācī śabdaḥ prayujyate yena samaḥ sāmarthyam syāt . tatra prayogāt etat gantavyam nūnam atra kaḥ cit prayogārhaḥ śabdaḥ na prayujyate yena samaḥ sāmarthyam iti . tat yathā . dhūmam dṛṣṭvā agniḥ atra iti gamyate triviṣṭabdhakam ca dṛṣṭvā parivrājakaḥ iti . kaḥ punaḥ asau prayogārhaḥ śabdaḥ . ucyate . saṅgatārtham samartham saṃsṛṣṭārtham samartham samprekṣitam artham samartham sambaddhārtham samartham iti . tat yadā tāvat ekārthībhāvaḥ sāmarthyam tadā evam vigrahaḥ kariṣyate saṅgatārthaḥ saṃsṛṣṭārthaḥ samarthaḥ iti . tat yathā saṅgatam ghṛtam saṅgatam tailam iti ucyate . ekībhūtam iti gamyate . yadā vyapekṣā sāmarthyam tadā evam vigrahaḥ kariṣyate samprekṣitārthaḥ samarthaḥ sambaddhārthaḥ samarthaḥ iti . kaḥ punaḥ iha badhnātyarthaḥ . sambaddhaḥ iti ucyate yaḥ rajjvā ayasā vā kīle vyatiṣiktaḥ bhavati . na avaśyam badhnātiḥ vyatiṣaṅge eva vartate . kim tarhi . ahānau api vartate . tat yathā sambaddhau imau damyau iti ucyete yau anyonyam na jahītaḥ . atha vā bhavati ca evañjātīyakeṣu badhnātiḥ vartate . tat yathā . asti naḥ gargaiḥ sambandhaḥ . asti naḥ vatsaiḥ sambandhaḥ . saṃyogaḥ iti arthaḥ . atha etasmin vyapekṣāyām sāmarthye yaḥ asau ekārthībhāvkṛtaḥ viśeṣaḥ sa vaktavyaḥ . tatra nānākārakāt nighātayuṣmadasmadādeśepratiṣedhaḥ . tatra etasmin vyapekṣāyām sāmarthye nānākārakāt nighātayuṣmadasmadādeśāḥ prāpnuvanti . teṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nighātaḥ . ayam daṇḍaḥ . hara anena . asti daṇḍasya harateḥ ca vyapekṣā iti kṛtvā nighātaḥ prāpnoti . yuṣmadasmadādeśāḥ . odanam paca . tava bhaviṣyati . odanam paca mama bhaviṣyati . asti odanasya yuṣmadasmadoḥ ca vyapekṣā iti kṛtvā vāmnāvādayaḥ prāpnuvanti . teṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim ucyate nānākārakāt iti yadā tena eva āsajya hriyate . na api brūmaḥ anyena āsajya hriyate iti . kim tarhi . śabdapramāṇakāḥ vayam . yat śabdaḥ āha tat asmākam pramāṇam . śabdaḥ ca iha sattām āha . ayam daṇḍaḥ . asti iti gamyate . saḥ daṇḍaḥ kartā bhūtvā anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ karaṇam sampadyate . tat yathā . kaḥ cit kam cit pṛcchati . kva devadattaḥ iti . saḥ tasmai ācaṣṭe . asau vṛkṣe iti . katarasmin . yaḥ tiṣṭhati iti . saḥ vṛkṣaḥ adhikaraṇam bhūtvā anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ kartā sampadyate . pracaye samāsapratiṣedhaḥ . pracaye samāsapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . rājñaḥ gauḥ ca aśvaḥ ca puruṣaḥ ca rājagavāśvapuruṣāḥ iti . samarthatarāṇām vā . samarthatarāṇām vā padānām samāsaḥ bhaviṣyati . kāni punaḥ samarthatarāṇi . yāni dvandvabhāvīni . kutaḥ etat . eṣām hi āśutarā vṛttiḥ prāpnoti . tat yathā samarthataraḥ ayam māṇavakaḥ adhyayanāya iti ucyate . āśrutaragranthaḥ iti gamyate . aparaḥ āha : samarthatarāṇām vā padānām samāsaḥ bhaviṣyati . kāni punaḥ samarthatarāṇi . yāni dvandvabhāvīni . kutaḥ etat . etāni samānavibhaktīni anyavibhaktiḥ rājā . bhavati viśeṣaḥ svasmin bhrātari pitṛvyaputre ca . samudāyasāmarthyāt vā siddham ṣamudāyasāmarthyāt vā punaḥ siddham etat . samudāyena rājñaḥ sāmarthyam bhavati na avayavena . aparaḥ āha . samarthatarāṇām vā samudāyasāmarthyāt . samarthatarāṇām vā padānām samāsaḥ bhavati . kutaḥ etat . samudāyasāmarthyāt eva . asmin pakṣe vā iti etat asamarthitam bhavati . etat ca samarthitam . katham . na eva vā punaḥ atra rājñaḥ aśvapuruṣau apekṣamāṇasya gavā saha samāsaḥ bhavati . kim tarhi . goḥ rājānam apekṣamāṇasya āsvapuruṣābhyām samāsaḥ samāsaḥ bhavati . pradhānam atra tada gauḥ bhavati . bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.