क्अ इ,३७०।१-३७१।२४ रो इइ,५४०-५४६ समानाधिकरणेषु उपसङ्ख्यानम् असमर्थत्वात् । समानाधिकरणेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वीरः पूरुषः वीरपुरुषः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । असमर्थत्वात् । कथम् असमर्थत्वम् । द्रव्यम् पदार्थः इति चेत्। यदि द्रव्यम् पदार्थः न भवति तदा सामर्थ्यम् । अथ हि गुणः पदार्थः भवति तदा सामर्थ्यम् । अन्यः हि वीरत्वम् गुणः अन्यः हि पुरुषत्वम् । न अन्यत्वम् अस्ति इति इयता सामर्थ्यम् भवति । अन्यः हि देवदत्तः गोभ्यः अश्वेभ्यः च न च तस्य एतावता सामर्थम् भवति । कः वा विशेषः यत् गुणे पदार्थे सामर्थ्यम् स्यात् द्रव्ये च न स्यात् । एषः विशेषः । एकम् तयोः अधिकरणम् अन्यः च वीरत्वम् गुणः अन्यः पुरुषत्वम् । द्रव्यपदार्थिकस्य अपि तर्हि गुणभेदात् सामर्थ्यम् भविष्यति । अशक्यः द्रव्यपदार्थिकेन द्रव्यस्य गुणकृतः उपकारः प्रतिज्ञातुम् । ननु च अभ्यन्तरः असौ भवति । यदि अपि अभ्यन्तरः न तु गम्यते । न हि गुडः इति उक्ते मधुरत्वम् गम्यते शृङ्गवेरम् इति वा कटुकत्वम् । गुणपदार्थिकेन अपि तर्हि अशक्यः गुणस्य द्रव्यकृतः उपकारः प्रतिज्ञातुम् । अथ गुणपदार्थिकः प्रतिजानीते द्रव्यपदार्थिकः अपि कस्मात् न प्रतिजानीते । एवम् अनयोः सामर्थ्यम् स्यात् वा न वा । क्व च तावत् इदम् स्यात् समानाधिकरणेन इति । यत्र सर्वम् समामन् : इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरन्दरः । कन्दुः कोष्ठः कुशूलः इति । न एवञ्जातीयकानाम् समासेन भवितव्यम् प्रत्ययेन वा उत्पत्तव्यम् । किम् कारणम् । अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थम् प्रत्याययिष्यामि इति शब्दः प्रयुज्यते । तत्र एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति भृत्यभरणीयः इति । न एतौ समानार्थौ । एकः अत्र शक्यार्थे कृत्यः भवति अपरः अर्हत्यर्थे : शक्यः भर्तुम् भृत्यः । अर्हति भृतिम् भरणीयः । भृत्यः भरणीयः भृत्यभरणीयः इति । यदि तर्हि यत्र किम् चित् समानम् कः चित् विशेषः तत्र भवितव्यम् इह अपि तर्हि प्राप्नोति । दर्शनीयायाः माता दर्शनीयमाता इति । अत्र अपि किम् चित् समानम् कः चित् विशेषः । किम् पुनः तत् । सद्भावान्यभावौ । न क्व चित् सद्भावान्यभावौ न स्तः उच्यते च समानाधिकरणेन इति । तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते : यत्र साधीयः सामानाधिकरण्यम् । क्व च साधीयः सामानाधिकरण्यम् । यत्र सर्वम् समानम् सद्भावान्यभावौ द्रव्यम् च। अथ वा समानाधिकरणेन इति तत् समानम् आश्रीयते यत् समानम् भवति न च भवति । न च एतत् समानम् क्व चित् अपि न भवति । अथ वा यावत् ब्रूयात् समानद्रव्येण इति तावत् समानाधिकरणेन इति । द्रव्यम् हि लोके अधिकरणम् इति उच्यते । तत् यथा । एकस्मिन् द्रव्ये व्युदितम् । एकस्मिन् अधिकरणे व्युदितम् इति । तथा व्याकरणे विप्रतिषिद्धम् च अनधिकरणवाचि इति अद्रव्यवाचि इति गम्यते । एवम् अपि इदम् अवश्यम् कर्तव्यम् समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति । किम् प्रयोजनम् । सर्पिः कालकम् यजुः पीतकम् इति एवमर्थम् । यदि समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति उच्यते सर्पिः पीयते यजुः क्रियते इति अत्र षत्वम् न प्राप्नोति । अधात्वभिहितम् इति एवम् तत् । एवम् च कृत्वा समानाधिकरणेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वीरः पूरुषः वीरपुरुषः । किम् कारणम् असमर्थत्वात् । न वा वचनप्रामाण्यात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । वचनप्रामाण्यात् । वचनप्रामाण्यात् अत्र समासः भविष्यति । किम् वचनप्रामाण्यम् । समानमध्यमध्यमवीराः च इति । लुप्ताख्यातेषु च । लुप्ताख्यातेषु च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः । लुप्ताख्यातेषु च । किम् । वचनप्रामाण्यात् । किम् वचनप्रामाण्यम् । कुगतिप्रादयः च इति । अस्ति अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । सुराजा अतिराजा इति । न ब्रूमः वृत्तिसूत्रवचनप्रामाण्यात् इति । किम् तर्हि । वार्त्तिकवचनप्रामाण्यात् इति । सिद्धम् तु क्वाङ्क्स्वतिदुर्गतिवचनात् प्रादयः क्तार्थे इति । तदर्थगतेः वा । तदर्थगतेः वा पुनः सिद्धम् एतत् । किम् इदम् तदर्थगतेः इति । तस्य अर्थः तदर्थः तदर्थस्य गतिः तदर्थगतिः तदर्थगतेः इति । यस्य अर्थस्य कौशाम्ब्या सामर्थ्यम् सः निसा उच्यते । अथ वा सः अर्थः तदर्थः तदर्थस्य गतिः तदर्थगतिः तदर्थगतेः इति । यः अर्थः कौशाम्ब्या समर्थः सः निसा उच्यते ।
KA I,370.1-371.24 Ro II,540-546 samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam asamarthatvāt . samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . vīraḥ pūruṣaḥ vīrapuruṣaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . asamarthatvāt . katham asamarthatvam . dravyam padārthaḥ iti cet. yadi dravyam padārthaḥ na bhavati tadā sāmarthyam . atha hi guṇaḥ padārthaḥ bhavati tadā sāmarthyam . anyaḥ hi vīratvam guṇaḥ anyaḥ hi puruṣatvam . na anyatvam asti iti iyatā sāmarthyam bhavati . anyaḥ hi devadattaḥ gobhyaḥ aśvebhyaḥ ca na ca tasya etāvatā sāmartham bhavati . kaḥ vā viśeṣaḥ yat guṇe padārthe sāmarthyam syāt dravye ca na syāt . eṣaḥ viśeṣaḥ . ekam tayoḥ adhikaraṇam anyaḥ ca vīratvam guṇaḥ anyaḥ puruṣatvam . dravyapadārthikasya api tarhi guṇabhedāt sāmarthyam bhaviṣyati . aśakyaḥ dravyapadārthikena dravyasya guṇakṛtaḥ upakāraḥ pratijñātum . nanu ca abhyantaraḥ asau bhavati . yadi api abhyantaraḥ na tu gamyate . na hi guḍaḥ iti ukte madhuratvam gamyate śṛṅgaveram iti vā kaṭukatvam . guṇapadārthikena api tarhi aśakyaḥ guṇasya dravyakṛtaḥ upakāraḥ pratijñātum . atha guṇapadārthikaḥ pratijānīte dravyapadārthikaḥ api kasmāt na pratijānīte . evam anayoḥ sāmarthyam syāt vā na vā . kva ca tāvat idam syāt samānādhikaraṇena iti . yatra sarvam samāman : indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ . kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti . na evañjātīyakānām samāsena bhavitavyam pratyayena vā utpattavyam . kim kāraṇam . arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ . artham pratyāyayiṣyāmi iti śabdaḥ prayujyate . tatra ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . na tarhi idānīm idam bhavati bhṛtyabharaṇīyaḥ iti . na etau samānārthau . ekaḥ atra śakyārthe kṛtyaḥ bhavati aparaḥ arhatyarthe : śakyaḥ bhartum bhṛtyaḥ . arhati bhṛtim bharaṇīyaḥ . bhṛtyaḥ bharaṇīyaḥ bhṛtyabharaṇīyaḥ iti . yadi tarhi yatra kim cit samānam kaḥ cit viśeṣaḥ tatra bhavitavyam iha api tarhi prāpnoti . darśanīyāyāḥ mātā darśanīyamātā iti . atra api kim cit samānam kaḥ cit viśeṣaḥ . kim punaḥ tat . sadbhāvānyabhāvau . na kva cit sadbhāvānyabhāvau na staḥ ucyate ca samānādhikaraṇena iti . tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : yatra sādhīyaḥ sāmānādhikaraṇyam . kva ca sādhīyaḥ sāmānādhikaraṇyam . yatra sarvam samānam sadbhāvānyabhāvau dravyam ca. atha vā samānādhikaraṇena iti tat samānam āśrīyate yat samānam bhavati na ca bhavati . na ca etat samānam kva cit api na bhavati . atha vā yāvat brūyāt samānadravyeṇa iti tāvat samānādhikaraṇena iti . dravyam hi loke adhikaraṇam iti ucyate . tat yathā . ekasmin dravye vyuditam . ekasmin adhikaraṇe vyuditam iti . tathā vyākaraṇe vipratiṣiddham ca anadhikaraṇavāci iti adravyavāci iti gamyate . evam api idam avaśyam kartavyam samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti . kim prayojanam . sarpiḥ kālakam yajuḥ pītakam iti evamartham . yadi samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti ucyate sarpiḥ pīyate yajuḥ kriyate iti atra ṣatvam na prāpnoti . adhātvabhihitam iti evam tat . evam ca kṛtvā samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . vīraḥ pūruṣaḥ vīrapuruṣaḥ . kim kāraṇam asamarthatvāt . na vā vacanaprāmāṇyāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . vacanaprāmāṇyāt . vacanaprāmāṇyāt atra samāsaḥ bhaviṣyati . kim vacanaprāmāṇyam . samānamadhyamadhyamavīrāḥ ca iti . luptākhyāteṣu ca . luptākhyāteṣu ca upasaṅkhyānam kartavyam . niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ . luptākhyāteṣu ca . kim . vacanaprāmāṇyāt . kim vacanaprāmāṇyam . kugatiprādayaḥ ca iti . asti anyat etasya vacane prayojanam . kim . surājā atirājā iti . na brūmaḥ vṛttisūtravacanaprāmāṇyāt iti . kim tarhi . vārttikavacanaprāmāṇyāt iti . siddham tu kvāṅksvatidurgativacanāt prādayaḥ ktārthe iti . tadarthagateḥ vā . tadarthagateḥ vā punaḥ siddham etat . kim idam tadarthagateḥ iti . tasya arthaḥ tadarthaḥ tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ tadarthagateḥ iti . yasya arthasya kauśāmbyā sāmarthyam saḥ nisā ucyate . atha vā saḥ arthaḥ tadarthaḥ tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ tadarthagateḥ iti . yaḥ arthaḥ kauśāmbyā samarthaḥ saḥ nisā ucyate .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.