क्अ इ,३८४।२२-३८५।२२ रो इइ,५८९-५९२ तत्कृतार्थेन इति किमर्थम् । दध्ना पटुः घृतेन पटुः । न एतत् अस्ति । असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । न हि दध्नः पटुना सामर्थ्यम् । केन तर्हि । भुजिना । दध्ना भुङ्क्ते पटुः इति । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । शङ्कुलाखण्डः किरिकाणः इति । अत्र अपि न शङ्कुलायाः खण्डेन सामर्थ्यम् । केन तर्हि । करोतिना । शङ्कुलया कृतः खण्डः इति । वचनात् भविष्यति । इह अपि वचनात् भविष्यति दध्ना पटुः घृतेन पटुः इति । तस्मात् तत्कृतार्थग्रहणम् कर्तव्यम् । गुणवचनेन इति किमर्थम् । गोभिः वपावान् धान्येन धनवान् । किम् पुनः इह उदाहरणम् । शङ्कुलाखण्डः देवदत्तः इति । कथम् पुनः गुणवचनेन समासः उच्यमानः द्रव्यवचनेन स्यात् । इह तृतीया तत्कृतार्थेन गुणेन इति इयता सिद्धम् । सः अयम् एवम् सिद्धे सति यत् वचनग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् एवम् यथा विज्ञायेत गुणम् उक्तवता गुणवचनेन इति । कथम् पुनः अयम् गुणवचनः सन् द्रव्यवचनः सम्पद्यते । आरभ्यते तत्र मतुब्लोपः गुणवचनेभ्यः मतुपः लुक् इति । तत् यथा शुक्लगुणः शुक्लः कृष्णगुणः कृष्णः एवम् खण्डगुणः खण्डः । यदि एवम् न अर्थः कृतार्थग्रहणेन । भवति हि शङ्कुलायाः खण्डेन सामर्थ्यम् । असामर्थ्यात् च अत्र न भविष्यति दध्ना पटुः घृतेन पटुः इति । तस्मत् न अर्थः तत्कृतार्थग्रहणेन । तृतीयासमासे अर्थग्रहणम् अनर्थकम् अर्थगतिः हि अवचनात् । तृतीयासमासे अर्थग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । अर्थगतिः हि अवचनात् । अन्तरेण अपि वचनम् अर्थगतिः भविष्यति । निर्देश्यम् इति चेत् तृतीयार्थनिर्देशः अपि । अथ एवम् अपि निर्देशः कर्तव्यः इति चेत् तृतीयार्थनिर्देशः अपि कर्तव्यः स्यात् । तृतीया तदर्थकृतार्थेन इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न अयम् अर्थनिर्देशः । किम् तर्हि । योगाङ्गम् इदम् निर्दिश्यते । सति च योगाङ्गे योगविभागः करिष्यते । तृतीया तत्कृतेन गुणवचनेन समस्यते । ततः अर्थेन । अर्थशब्देन च तृतीया समस्यते । धान्याऋथः वसनार्थः । पूर्वसदृशसमोनार्थ इति अर्थग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।
KA I,384.22-385.22 Ro II,589-592 tatkṛtārthena iti kimartham . dadhnā paṭuḥ ghṛtena paṭuḥ . na etat asti . asāmarthyāt atra na bhaviṣyati . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . na hi dadhnaḥ paṭunā sāmarthyam . kena tarhi . bhujinā . dadhnā bhuṅkte paṭuḥ iti . iha api tarhi na prāpnoti . śaṅkulākhaṇḍaḥ kirikāṇaḥ iti . atra api na śaṅkulāyāḥ khaṇḍena sāmarthyam . kena tarhi . karotinā . śaṅkulayā kṛtaḥ khaṇḍaḥ iti . vacanāt bhaviṣyati . iha api vacanāt bhaviṣyati dadhnā paṭuḥ ghṛtena paṭuḥ iti . tasmāt tatkṛtārthagrahaṇam kartavyam . guṇavacanena iti kimartham . gobhiḥ vapāvān dhānyena dhanavān . kim punaḥ iha udāharaṇam . śaṅkulākhaṇḍaḥ devadattaḥ iti . katham punaḥ guṇavacanena samāsaḥ ucyamānaḥ dravyavacanena syāt . iha tṛtīyā tatkṛtārthena guṇena iti iyatā siddham . saḥ ayam evam siddhe sati yat vacanagrahaṇam karoti tasya etat prayojanam evam yathā vijñāyeta guṇam uktavatā guṇavacanena iti . katham punaḥ ayam guṇavacanaḥ san dravyavacanaḥ sampadyate . ārabhyate tatra matublopaḥ guṇavacanebhyaḥ matupaḥ luk iti . tat yathā śuklaguṇaḥ śuklaḥ kṛṣṇaguṇaḥ kṛṣṇaḥ evam khaṇḍaguṇaḥ khaṇḍaḥ . yadi evam na arthaḥ kṛtārthagrahaṇena . bhavati hi śaṅkulāyāḥ khaṇḍena sāmarthyam . asāmarthyāt ca atra na bhaviṣyati dadhnā paṭuḥ ghṛtena paṭuḥ iti . tasmat na arthaḥ tatkṛtārthagrahaṇena . tṛtīyāsamāse arthagrahaṇam anarthakam arthagatiḥ hi avacanāt . tṛtīyāsamāse arthagrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . arthagatiḥ hi avacanāt . antareṇa api vacanam arthagatiḥ bhaviṣyati . nirdeśyam iti cet tṛtīyārthanirdeśaḥ api . atha evam api nirdeśaḥ kartavyaḥ iti cet tṛtīyārthanirdeśaḥ api kartavyaḥ syāt . tṛtīyā tadarthakṛtārthena iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . na ayam arthanirdeśaḥ . kim tarhi . yogāṅgam idam nirdiśyate . sati ca yogāṅge yogavibhāgaḥ kariṣyate . tṛtīyā tatkṛtena guṇavacanena samasyate . tataḥ arthena . arthaśabdena ca tṛtīyā samasyate . dhānyāṛthaḥ vasanārthaḥ . pūrvasadṛśasamonārtha iti arthagrahaṇam na kartavyam bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.