क्अ इ,४१७।८-४१८।१३ रो इइ,६९०-६९६ अतिङ् इति किमर्थम् । कारकः व्रजति । हारकः व्रजति । अतिङ् इति शक्यम् अकर्तुम् । कस्मात् न भवति । कारकः व्रजति । हारकः व्रजति इति । सुप् सुपा इति वर्तते । अतः उत्तरम् पठति । उपपदम् अतिङ् इति तदर्थप्रतिषेधः । उपपदम् अतिङ् इति तदर्थस्य अयम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । कस्य । तिङर्थस्य । कः पुनः तिङर्थः । क्रिया । क्रियाप्रतिषेधः वा । अथ वा व्यक्तम् एव इदम् पठितव्यम् उपपदम् अक्रियया इति । अथ अक्रियया इति किम् प्रत्युदाह्रियते । कारकः गतः हारकः गतः । न एतत् क्रियावाचि । किम् तर्हि। द्रव्यवाचि । इदम् तर्हि कारकस्य गतिः कारकस्य व्रज्या । एतत् अपि द्रव्य्वाचि । कथम् । कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् भवति इति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अतिङ् इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अनयोः योगयोः निवृत्तम् सुप् सुपा इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः समासः भवति इति एषा परिभाषा न कर्तव्या भवति । यदि एतत् ज्ञाप्यते केन इदानीम् समासः भविष्यति । समर्थेन । यदि एवम् धातूपसर्गयोः अपि समासः प्राप्नोति । पूर्वम् धातुः उपसर्गेण युज्यते पश्चात् साधनेन इति । न एतत् अस्ति । पूर्वम् धातुः साधनेन युज्यते पश्चात् उपसर्गेण । साधनम् हि क्रियाम् निर्वर्तयति । ताम् उपसर्गः विशिनष्टि । अभिनिर्वृत्तस्य च अर्थस्य उपसर्गेण विशेषः शक्यः वक्तुम् । षष्ठीसमासात् उपसर्गसमासः विप्रतिषेधेन । षष्ठीसमासात् उपसर्गसमासः विप्रतिषेधेन । षष्ठीसमासस्य अवकाशः राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः । उपपदसमासस्य अवकाशः स्तम्बेरमः कर्णेजपः । इह उभयम् प्राप्नोति । कुम्भकारः नगरकारः । उपपदसमासः भवति विप्रतिषेधेन । न वा षष्ठीसमासाभावाद् उपपदसमासः । न वा अर्थः विप्रतिषेधेन । किम् कारणम् । न वा षष्ठीसमासाभावाद् उपपदसमासः भविष्यति । कथम् । गतिकारकोपदानाम् कृद्भिः सह समासवनचम् प्राक् सुबुत्पत्तेः इति वचनात् । अथ वा विभाषा षष्ठीसमासः । यदा न षष्ठीसमासः तदा उपपदसमासः भविष्यति । अनेन एव यथा स्यात् तेन मा भूत् इति । कः च अत्र विशेषः तेन वा स्यात् अनेन वा । उपपदसमासः नित्यसमासः षष्ठीसमासः पुनः विभाषा । ननु च नित्यम् यः समासः सः नित्यसमासः । यस्य विग्रहः न अस्ति । न इति आह । नित्याधिकारे यः समासः सः नित्यसमासः । न एवम् शक्यम् । अव्ययीभावस्य हि अनित्यसमासता प्रसज्येत । तस्मात् नित्यः समासः नित्यसमासः । यस्य विग्रहः न अस्ति ।
KA I,417.8-418.13 Ro II,690-696 atiṅ iti kimartham . kārakaḥ vrajati . hārakaḥ vrajati . atiṅ iti śakyam akartum . kasmāt na bhavati . kārakaḥ vrajati . hārakaḥ vrajati iti . sup supā iti vartate . ataḥ uttaram paṭhati . upapadam atiṅ iti tadarthapratiṣedhaḥ . upapadam atiṅ iti tadarthasya ayam pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kasya . tiṅarthasya . kaḥ punaḥ tiṅarthaḥ . kriyā . kriyāpratiṣedhaḥ vā . atha vā vyaktam eva idam paṭhitavyam upapadam akriyayā iti . atha akriyayā iti kim pratyudāhriyate . kārakaḥ gataḥ hārakaḥ gataḥ . na etat kriyāvāci . kim tarhi. dravyavāci . idam tarhi kārakasya gatiḥ kārakasya vrajyā . etat api dravyvāci . katham . kṛdabhihitaḥ bhāvaḥ dravyavat bhavati iti . evam tarhi siddhe sati yat atiṅ iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ anayoḥ yogayoḥ nivṛttam sup supā iti . kim etasya jñāpane prayojanam . gatikārakopapadānām kṛdbhiḥ samāsaḥ bhavati iti eṣā paribhāṣā na kartavyā bhavati . yadi etat jñāpyate kena idānīm samāsaḥ bhaviṣyati . samarthena . yadi evam dhātūpasargayoḥ api samāsaḥ prāpnoti . pūrvam dhātuḥ upasargeṇa yujyate paścāt sādhanena iti . na etat asti . pūrvam dhātuḥ sādhanena yujyate paścāt upasargeṇa . sādhanam hi kriyām nirvartayati . tām upasargaḥ viśinaṣṭi . abhinirvṛttasya ca arthasya upasargeṇa viśeṣaḥ śakyaḥ vaktum . ṣaṣṭhīsamāsāt upasargasamāsaḥ vipratiṣedhena . ṣaṣṭhīsamāsāt upasargasamāsaḥ vipratiṣedhena . ṣaṣṭhīsamāsasya avakāśaḥ rājñaḥ puruṣaḥ rājapuruṣaḥ . upapadasamāsasya avakāśaḥ stamberamaḥ karṇejapaḥ . iha ubhayam prāpnoti . kumbhakāraḥ nagarakāraḥ . upapadasamāsaḥ bhavati vipratiṣedhena . na vā ṣaṣṭhīsamāsābhāvād upapadasamāsaḥ . na vā arthaḥ vipratiṣedhena . kim kāraṇam . na vā ṣaṣṭhīsamāsābhāvād upapadasamāsaḥ bhaviṣyati . katham . gatikārakopadānām kṛdbhiḥ saha samāsavanacam prāk subutpatteḥ iti vacanāt . atha vā vibhāṣā ṣaṣṭhīsamāsaḥ . yadā na ṣaṣṭhīsamāsaḥ tadā upapadasamāsaḥ bhaviṣyati . anena eva yathā syāt tena mā bhūt iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ tena vā syāt anena vā . upapadasamāsaḥ nityasamāsaḥ ṣaṣṭhīsamāsaḥ punaḥ vibhāṣā . nanu ca nityam yaḥ samāsaḥ saḥ nityasamāsaḥ . yasya vigrahaḥ na asti . na iti āha . nityādhikāre yaḥ samāsaḥ saḥ nityasamāsaḥ . na evam śakyam . avyayībhāvasya hi anityasamāsatā prasajyeta . tasmāt nityaḥ samāsaḥ nityasamāsaḥ . yasya vigrahaḥ na asti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.