क्अ इ,४२७।७-४२८।१६ रो इइ,७१९-७२४ द्वित्राः त्रिचतुराः इति कः अयम् समासः । बहुव्रीहिः इति आह । कः अस्य विग्रहः । द्वौ वा त्रयः वा इति । भवेत् यदा बहूनाम् आनयनम् तदा बहुवचनम् उपपन्नम् यदा तु खलु द्वौ आनीयेते तदा न सिध्यति । तदा अपि सिध्यति । कथम् । के चित् तावत् आहुः : अनिर्ज्ञाते अर्थे बहुवचनम् प्रयोक्तव्यम् इति । तत् यथा : कति भवतः पुत्राः । कति भवतः भार्याः इति । अपरः आह : द्वौ वा इति उक्ते त्रयः वा इति गम्यते । त्रयः वा इति उक्ते द्वौ वा इति गम्यते । सा एषा पञ्चाधिष्ठाना वाक् । अत्र युक्तम् बहुवचनम् । अथ द्विदशाः त्रिदशाः इति कः अयम् समासः । बहुव्रीहिः इति आह । कः अस्य विग्रहः । द्विः दश द्विशशाः इति । सङ्ख्यासमासे सुजन्तत्वात् सङ्ख्याप्रसिद्धिः । सङ्ख्यासमासे सुजन्तत्वात् सङ्ख्या इति अप्रसिद्धिः । न हि सुजन्ता सङ्ख्या अस्ति । एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते । द्वौ दशतौ द्विदशाः इति । एवम् अपि अत्कारान्तत्वात् सङ्ख्या इति अप्रसिद्धिः । न हि अत्कारान्ता सङ्ख्या अस्ति । अस्तु तर्हि अयम् एव विग्रहः द्विः दश द्विशशाः इति । ननु च उक्तम् सङ्ख्यासमासे सुजन्तत्वात् सङ्ख्या इति अप्रसिद्धिः इति । न वा असुजन्तत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । असुजन्तत्वात् । सुजन्ता इति उच्यते । न च अत्र सुजन्तम् पश्यामः । किम् पुनः कारणम् वाक्ये सुच् दृश्यते समासे तु न दृश्यते । सुजभावः अहिहितार्थत्वात् समासे । समासे सुचः अभावः । किम् कारणम् । अहिहितार्थत्वात् । अभिहितः सुजर्थः समासेन इति कृत्वा समासे सुच् न भविष्यति ।किम् च भोः सुजर्थे इति समासः उच्यते । न खलु सुजर्थे इति उच्यते गम्यते तु सुजर्थः । कथम् । यावता सङ्ख्येयः यः सङ्ख्यया सङ्ख्यायते सः च क्रियाभ्यावृत्त्यर्थः । सः च उक्तः समासेन इति कृत्वा समासे सुच् न भविष्यति । अशिष्यः सङ्ख्योत्तरपदः सङ्ख्येयवाभिध्यायित्वात् । अशिष्यः सङ्ख्योत्तरपदः बहुव्रीहिः । किम् कारणम् । सङ्ख्येयवाभिध्यायित्वात् । सङ्ख्येयम् वार्थः च अभिदीयते । तत्र अन्यपदार्थे इति एव सिद्धम् । भवेत् सिद्धम् अधिकविंशाः अधिकत्रिंशाः इति यत्र एतत् विचार्यते । विशत्यादयः दशदर्थे वा स्युः परिमाणिनि वा इति । इदम् तु न सिध्यति अधिकदशाः इति यत्र नियोगतः सङ्ख्येये एव वर्तते । अथ उपदशाः इति कः अयम् समासः । बहुव्रीहिः इति आह । कः अस्य विग्रहः । दशानाम् समीपे उपदशाः इति । कस्य पुनः सामीप्यम् अर्थः । उपस्य । यदि एवम् न अन्यपदार्थः भवति । तत्र प्रथानिर्दिष्टम् सङ्ख्याग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । मत्वर्थे वा पूर्वस्य विधानात् । अथ वा मत्वर्थे पूर्वः योगः । अमत्वर्थः अयम् आरम्भः । कबभावार्थम् वा । अथ व कप् मा भूत् इति ।
KA I,427.7-428.16 Ro II,719-724 dvitrāḥ tricaturāḥ iti kaḥ ayam samāsaḥ . bahuvrīhiḥ iti āha . kaḥ asya vigrahaḥ . dvau vā trayaḥ vā iti . bhavet yadā bahūnām ānayanam tadā bahuvacanam upapannam yadā tu khalu dvau ānīyete tadā na sidhyati . tadā api sidhyati . katham . ke cit tāvat āhuḥ : anirjñāte arthe bahuvacanam prayoktavyam iti . tat yathā : kati bhavataḥ putrāḥ . kati bhavataḥ bhāryāḥ iti . aparaḥ āha : dvau vā iti ukte trayaḥ vā iti gamyate . trayaḥ vā iti ukte dvau vā iti gamyate . sā eṣā pañcādhiṣṭhānā vāk . atra yuktam bahuvacanam . atha dvidaśāḥ tridaśāḥ iti kaḥ ayam samāsaḥ . bahuvrīhiḥ iti āha . kaḥ asya vigrahaḥ . dviḥ daśa dviśaśāḥ iti . saṅkhyāsamāse sujantatvāt saṅkhyāprasiddhiḥ . saṅkhyāsamāse sujantatvāt saṅkhyā iti aprasiddhiḥ . na hi sujantā saṅkhyā asti . evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate . dvau daśatau dvidaśāḥ iti . evam api atkārāntatvāt saṅkhyā iti aprasiddhiḥ . na hi atkārāntā saṅkhyā asti . astu tarhi ayam eva vigrahaḥ dviḥ daśa dviśaśāḥ iti . nanu ca uktam saṅkhyāsamāse sujantatvāt saṅkhyā iti aprasiddhiḥ iti . na vā asujantatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . asujantatvāt . sujantā iti ucyate . na ca atra sujantam paśyāmaḥ . kim punaḥ kāraṇam vākye suc dṛśyate samāse tu na dṛśyate . sujabhāvaḥ ahihitārthatvāt samāse . samāse sucaḥ abhāvaḥ . kim kāraṇam . ahihitārthatvāt . abhihitaḥ sujarthaḥ samāsena iti kṛtvā samāse suc na bhaviṣyati .kim ca bhoḥ sujarthe iti samāsaḥ ucyate . na khalu sujarthe iti ucyate gamyate tu sujarthaḥ . katham . yāvatā saṅkhyeyaḥ yaḥ saṅkhyayā saṅkhyāyate saḥ ca kriyābhyāvṛttyarthaḥ . saḥ ca uktaḥ samāsena iti kṛtvā samāse suc na bhaviṣyati . aśiṣyaḥ saṅkhyottarapadaḥ saṅkhyeyavābhidhyāyitvāt . aśiṣyaḥ saṅkhyottarapadaḥ bahuvrīhiḥ . kim kāraṇam . saṅkhyeyavābhidhyāyitvāt . saṅkhyeyam vārthaḥ ca abhidīyate . tatra anyapadārthe iti eva siddham . bhavet siddham adhikaviṃśāḥ adhikatriṃśāḥ iti yatra etat vicāryate . viśatyādayaḥ daśadarthe vā syuḥ parimāṇini vā iti . idam tu na sidhyati adhikadaśāḥ iti yatra niyogataḥ saṅkhyeye eva vartate . atha upadaśāḥ iti kaḥ ayam samāsaḥ . bahuvrīhiḥ iti āha . kaḥ asya vigrahaḥ . daśānām samīpe upadaśāḥ iti . kasya punaḥ sāmīpyam arthaḥ . upasya . yadi evam na anyapadārthaḥ bhavati . tatra prathānirdiṣṭam saṅkhyāgrahaṇam śakyam akartum . matvarthe vā pūrvasya vidhānāt . atha vā matvarthe pūrvaḥ yogaḥ . amatvarthaḥ ayam ārambhaḥ . kababhāvārtham vā . atha va kap mā bhūt iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.