क्अ इ,४०७।११-४०८।२० रो इइ,६५७-६६० अन्यतरस्याङ्ग्रहणम् किमर्थम् । अन्यतरस्याम् समासः यथा स्यात् । समासेन मुक्ते वाक्यम् अपि यथा स्यात् । द्वितीयम् भिक्षायाः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रकृता महाविभाषा । तया वाक्यम् अपि भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । एकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासः अपि यथा स्यात् । भिक्षाद्वितीयम् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अयम् अपि विभाषा षष्ठीसमासः अपि । तौ उभौ वचनात् भविष्यतः । अतः उत्तरम् पठति । द्वितीयादीनाम् विभाषाप्रकरणे विभाषावचनम् ज्ञापकम् अवयवविधाने सामान्यविधानाभावस्य । द्वितीयादीनाम् विभाषाप्रकरणे विभाषावचनम् क्रियते ज्ञापार्थम् । किम् ज्ञाप्यते । एतत् ज्ञापयति आचार्यः । अवयवविधौ सामान्यविधिः न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । भिनत्ति छिनत्ति । श्नमि कृते शप् न भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । शबादेशाः श्यनादयः करिष्यन्ते । तत् तर्हि शपः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् ।प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । कर्तरि शप् इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । रुधादिभ्यः इति एषा पञ्चमी शप् इति प्रथमायाः षष्थीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति । प्रत्ययविधिः अयम् न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति । न अयम् प्रत्ययविधिः । विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः यत्र उत्सर्गापवादम् विभाषा तत्र अपवादेन मुक्ते उत्सर्गः न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । दिक्पूर्वपदात् ङीप् । प्राङ्मुखी प्राङ्मुखा प्रत्यङ्मुखी प्रत्यङ्मुखा । ङीप मुक्ते ङीष् न भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति एतत् । दिक्पूर्वपदात् ङीषः अनुदात्तत्वम् ङीब्विधाने हि अन्यत्र अपि ङीष्विषयात् ङीप्प्रसङ्गः इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । अर्धपिप्पली अर्धकोशातकी । एकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासः न भवति । उन्मत्तगङ्गम् लोहितगङ्गम् । अव्ययीभावेन मुक्ते बहुव्रीहिः न भवति । दाक्षिः प्लाक्षिः । इञा मुक्ते अण् न भवति । यदि एतत् ज्ञाप्यते उपगोः अपत्यम् औपगवः । तद्धितेन मुक्ते उपग्वपत्यम् इति न सिध्यति । अस्ति अत्र विशेषः । द्वे हि अत्र विभाषा । दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाण्ठेविद्धिभ्यः अन्यतरस्याम् इति समर्थानाम् प्रथमात् वा इति च । तत्र एकय वृत्तिः भविष्यति अपरय वृत्तिविषये विभाषपवादः । क्रियमाणे अपि वै अन्यतरस्याङ्ग्रहणे षष्ठीसमासः न प्राप्नोति । किम् कारणम् । पूरणेन इति प्रतिषेधात् । न एतत् पूरणान्तम् । अना एतत् पर्यवपन्नम् । एतत् अपि पूरणान्तम् एव । कथ। पूरणम् नाम अर्थः तम् आह तीयशब्दः । अतः पूरणम् । यः असौ पूरणान्तात् स्वार्थे भागे अन् सः अपि पूरणम् एव । एवम् तर्हि अन्यतरस्याङ्ग्रहणसामर्थ्यात् षष्ठीसमासः अपि भविष्यति ।
KA I,407.11-408.20 Ro II,657-660 anyatarasyāṅgrahaṇam kimartham . anyatarasyām samāsaḥ yathā syāt . samāsena mukte vākyam api yathā syāt . dvitīyam bhikṣāyāḥ iti . na etat asti prayojanam . prakṛtā mahāvibhāṣā . tayā vākyam api bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . ekadeśisamāsena mukte ṣaṣṭhīsamāsaḥ api yathā syāt . bhikṣādvitīyam iti . etat api na asti prayojanam . ayam api vibhāṣā ṣaṣṭhīsamāsaḥ api . tau ubhau vacanāt bhaviṣyataḥ . ataḥ uttaram paṭhati . dvitīyādīnām vibhāṣāprakaraṇe vibhāṣāvacanam jñāpakam avayavavidhāne sāmānyavidhānābhāvasya . dvitīyādīnām vibhāṣāprakaraṇe vibhāṣāvacanam kriyate jñāpārtham . kim jñāpyate . etat jñāpayati ācāryaḥ . avayavavidhau sāmānyavidhiḥ na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . bhinatti chinatti . śnami kṛte śap na bhavati . na etat asti prayojanam . śabādeśāḥ śyanādayaḥ kariṣyante . tat tarhi śapaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam .prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . kartari śap iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . rudhādibhyaḥ iti eṣā pañcamī śap iti prathamāyāḥ ṣaṣthīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti . pratyayavidhiḥ ayam na ca pratyayavidhau pañcamyaḥ prakalpikāḥ bhavanti . na ayam pratyayavidhiḥ . vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ yatra utsargāpavādam vibhāṣā tatra apavādena mukte utsargaḥ na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . dikpūrvapadāt ṅīp . prāṅmukhī prāṅmukhā pratyaṅmukhī pratyaṅmukhā . ṅīpa mukte ṅīṣ na bhavati . na etat asti prayojanam . vakṣyati etat . dikpūrvapadāt ṅīṣaḥ anudāttatvam ṅībvidhāne hi anyatra api ṅīṣviṣayāt ṅīpprasaṅgaḥ iti . idam tarhi prayojanam . ardhapippalī ardhakośātakī . ekadeśisamāsena mukte ṣaṣṭhīsamāsaḥ na bhavati . unmattagaṅgam lohitagaṅgam . avyayībhāvena mukte bahuvrīhiḥ na bhavati . dākṣiḥ plākṣiḥ . iñā mukte aṇ na bhavati . yadi etat jñāpyate upagoḥ apatyam aupagavaḥ . taddhitena mukte upagvapatyam iti na sidhyati . asti atra viśeṣaḥ . dve hi atra vibhāṣā . daivayajñiśaucivṛkṣisātyamugrikāṇṭheviddhibhyaḥ anyatarasyām iti samarthānām prathamāt vā iti ca . tatra ekaya vṛttiḥ bhaviṣyati aparaya vṛttiviṣaye vibhāṣapavādaḥ . kriyamāṇe api vai anyatarasyāṅgrahaṇe ṣaṣṭhīsamāsaḥ na prāpnoti . kim kāraṇam . pūraṇena iti pratiṣedhāt . na etat pūraṇāntam . anā etat paryavapannam . etat api pūraṇāntam eva . katha. pūraṇam nāma arthaḥ tam āha tīyaśabdaḥ . ataḥ pūraṇam . yaḥ asau pūraṇāntāt svārthe bhāge an saḥ api pūraṇam eva . evam tarhi anyatarasyāṅgrahaṇasāmarthyāt ṣaṣṭhīsamāsaḥ api bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.