Library·Patanjali: Vyakaranamahabhasya·2·2.2·2.2.34

Patanjali: Vyakaranamahabhasya 2.2.34

क्अ इ,४३५।१८-४३६।१४ रो इइ,७४४-७४६ किम् अयम् तन्त्रम् तरनिर्देशः आहोस्वित् अतन्त्रम् । किम् च अतः । यदि तन्त्रम् द्वयोः नियमः बहुषु अनियमः । तत्र कः दोषः । शङ्खदुन्दुभिवीङानाम् इति न सिध्यति । दुन्दुभिशब्दस्य अपि पूर्व्निपातः प्राप्नोति । अथ अतन्त्रम् मृदङ्गशङ्खतूणवाः पृथक् नदन्ति संसदि। प्रासादे धनपतिरामकेशवानाम् इति एतत् न सिध्यति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् तन्त्रम् । ननु च उक्तम् द्वयोः नियमः बहुषु अनियमः इति । तत्र शङ्खदुन्दुभिवीङानाम् इति न सिध्यति । दुन्दुभिशब्दस्य अपि पूर्व्निपातः प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । यत् एतत् अल्पाच्तरम् इति तत् अल्पाच् इति वक्ष्यामि । अथ वा पुनः अस्तु अतन्त्रम् । ननु च उक्तम् मृदङ्गशङ्खतूणवाः पृथक् नदन्ति संसदि। प्रासादे धनपतिरामकेशवानाम् इति एतत् न सिध्यति इति । अतन्त्रे तरनिर्देशे शङ्खतूणवयोः मृदङ्गेन समासः । अतन्त्रे तरनिर्देशे शङ्खतूणवयोः मृदङ्गेन समासः करिष्यते । शङ्खः च तूणवः च शण्खतूणवौ । मृदङ्गः च शण्खतूणवौ च मृदङ्गशङ्खतूणवाः । रामः च केशवः च रामकेशवौ धनपतिः च रामकेशवौ च धनपतिरामकेशवाः तेषाम् धनपतिरामकेशवानाम् इति । अथ यत्र बहूनाम् पूर्वनिपातप्रसङ्गः किम् तत्र एकस्य नियमः भवति अहोस्वित् अविशेषेण । अनेकप्राप्तौ एकस्य नियमः अनियमः शेषेषु । अनेकप्राप्तौ एकस्य नियमः अनियमः शेषेषु । पटुमृदुशुक्लाः पटुशुक्लमृदवः इति ।

KA I,435.18-436.14 Ro II,744-746 kim ayam tantram taranirdeśaḥ āhosvit atantram . kim ca ataḥ . yadi tantram dvayoḥ niyamaḥ bahuṣu aniyamaḥ . tatra kaḥ doṣaḥ . śaṅkhadundubhivīṅānām iti na sidhyati . dundubhiśabdasya api pūrvnipātaḥ prāpnoti . atha atantram mṛdaṅgaśaṅkhatūṇavāḥ pṛthak nadanti saṃsadi. prāsāde dhanapatirāmakeśavānām iti etat na sidhyati . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat tantram . nanu ca uktam dvayoḥ niyamaḥ bahuṣu aniyamaḥ iti . tatra śaṅkhadundubhivīṅānām iti na sidhyati . dundubhiśabdasya api pūrvnipātaḥ prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat etat alpāctaram iti tat alpāc iti vakṣyāmi . atha vā punaḥ astu atantram . nanu ca uktam mṛdaṅgaśaṅkhatūṇavāḥ pṛthak nadanti saṃsadi. prāsāde dhanapatirāmakeśavānām iti etat na sidhyati iti . atantre taranirdeśe śaṅkhatūṇavayoḥ mṛdaṅgena samāsaḥ . atantre taranirdeśe śaṅkhatūṇavayoḥ mṛdaṅgena samāsaḥ kariṣyate . śaṅkhaḥ ca tūṇavaḥ ca śaṇkhatūṇavau . mṛdaṅgaḥ ca śaṇkhatūṇavau ca mṛdaṅgaśaṅkhatūṇavāḥ . rāmaḥ ca keśavaḥ ca rāmakeśavau dhanapatiḥ ca rāmakeśavau ca dhanapatirāmakeśavāḥ teṣām dhanapatirāmakeśavānām iti . atha yatra bahūnām pūrvanipātaprasaṅgaḥ kim tatra ekasya niyamaḥ bhavati ahosvit aviśeṣeṇa . anekaprāptau ekasya niyamaḥ aniyamaḥ śeṣeṣu . anekaprāptau ekasya niyamaḥ aniyamaḥ śeṣeṣu . paṭumṛduśuklāḥ paṭuśuklamṛdavaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४३६।१५-४३७।७ रो इइ,७४६-७४७ ऋतुनक्षत्राणाम् आनुपूर्व्येण समानाक्षराणाम् । ऋतुनक्षत्राणाम् आनुपूर्व्येण समानाक्षराणाम् पूर्वनिपातः वक्तव्यः । शिशिरवसन्तौ उदगयनस्थौ कृत्तिकारोहिण्यः । अभ्यर्हितम् । अभ्यर्हितम् पूर्वम् निपतति इति वक्तव्यम् । मातापितरौ श्रद्धामेधे । लघ्वक्षरम् । लघ्वक्षरम् पूर्वम् निपतति इति वक्तव्यम् । कुशकाशम् शरशीर्यम् । अपरः आह : सर्वत्र एव अभ्यर्हितम् पूर्वम् निपतति इति वक्तव्यम् । लघ्वक्षरात् अपि इति । श्रद्धातपसी दीक्षातपसी । वर्णानाम् आनुपूर्व्येण । वर्णानाम् आनुपूर्व्येण पूर्वनिपातः भवति इति वक्तव्यम् । ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः । भ्रातुः च ज्यायसः । भ्रातुः च ज्यायसः पूर्वनिपातः भवति इति वक्तव्यम् । युधिष्ठिरार्जुनौ । सङ्ख्यायाः अल्पीयसः । सङ्ख्यायाः अल्पीयसः पूर्वनिपातः वक्तव्यः । एकादश द्वादश । धर्मादिषु उभयम् । धर्मादिषु उभयम् पूर्वम् निपतति इति वक्तव्यम् । धर्मार्थौ अर्थधर्मौ कामार्थौ अर्थकामौ गुणवृद्धी वृद्धिगुणौ आद्यन्तौ अन्तादी

KA I,436.15-437.7 Ro II,746-747 ṛtunakṣatrāṇām ānupūrvyeṇa samānākṣarāṇām . ṛtunakṣatrāṇām ānupūrvyeṇa samānākṣarāṇām pūrvanipātaḥ vaktavyaḥ . śiśiravasantau udagayanasthau kṛttikārohiṇyaḥ . abhyarhitam . abhyarhitam pūrvam nipatati iti vaktavyam . mātāpitarau śraddhāmedhe . laghvakṣaram . laghvakṣaram pūrvam nipatati iti vaktavyam . kuśakāśam śaraśīryam . aparaḥ āha : sarvatra eva abhyarhitam pūrvam nipatati iti vaktavyam . laghvakṣarāt api iti . śraddhātapasī dīkṣātapasī . varṇānām ānupūrvyeṇa . varṇānām ānupūrvyeṇa pūrvanipātaḥ bhavati iti vaktavyam . brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrāḥ . bhrātuḥ ca jyāyasaḥ . bhrātuḥ ca jyāyasaḥ pūrvanipātaḥ bhavati iti vaktavyam . yudhiṣṭhirārjunau . saṅkhyāyāḥ alpīyasaḥ . saṅkhyāyāḥ alpīyasaḥ pūrvanipātaḥ vaktavyaḥ . ekādaśa dvādaśa . dharmādiṣu ubhayam . dharmādiṣu ubhayam pūrvam nipatati iti vaktavyam . dharmārthau arthadharmau kāmārthau arthakāmau guṇavṛddhī vṛddhiguṇau ādyantau antādī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.