क्अ इ,४३९।२-४४१।१८ रो इइ,७५१-७६२ अनभिहिते इति उच्यते । किम् इदम् अनभिहितम् नाम । उक्तम् निर्दिष्टम् अभिहितम् इति अनर्थान्तरम् । यावत् ब्रूयात् अनुक्ते अनिर्दिष्टे इति तावत् अनभिहिते इति । अनभिहितवचनम् अनर्थकम् अन्यत्र अपि विहितस्य अभावात् अभिहिते । अनभिहितवचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । अन्यत्र अपि विहितस्य अभावात् अभिहिते । अन्यत्र अपि अभिहिते विहितम् न भवति । क्व अन्यत्र । चित्रगुः शबलगुः । बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य मत्वर्थीयः न भवति । गर्गाः वत्साः विदाः उर्वाः । यञञ्भ्याम् उक्तत्वात् अपत्यार्थस्य न्याय्योत्पत्तिः न भवति । सप्तपर्णः अष्टापदमिति । समासेन उक्तत्वात् वीप्सायाः द्विर्वचनम् न भवति । यत् तावत् उच्यते चित्रगुः शबल्गुः बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य मत्वर्थीयः न भवति इति । अस्तिना सामानाधिकरण्ये मतुप् विधीयते । न च अत्र अस्तिना सामानाधिकरण्यम् । यत् अपि उच्यते गर्गाः वत्साः विदाः उर्वाः यञञ्भ्याम् उक्तत्वात् अपत्यार्थस्य न्याय्योत्पत्तिः न भवति इति । समर्थानाम् प्रथमात् वा इति वर्तते । न च एतत् समर्थानाम् प्रथमम् । किं तर्हि । द्वितीयम् अर्थमुपसंक्रान्तम् । यत् अपि उच्यते सप्तपर्णः अष्टापदम् इति समासेन उक्तत्वात् वीप्सायाः द्विर्वचनम् न भवति इति । यत् अत्र वीप्सायुक्तम् न अदः प्रयुज्यते । किम् पुनः तत् । पर्वणि पर्वणि सप्त पर्णानि अस्य । पङ्क्तौ पङ्क्तौ अष्टौ पदानि इति । श्नम्बहुजकक्षु तर्हि । श्नम् : भिनत्ति छिनत्ति । श्नमा उक्तत्वात् कर्तृत्वस्य कर्तरि शप् न भवति । बहुच् : बहुकृतम् , बहुभिन्नम् इति । बहुचा उक्तत्वात् ईषदस्माप्तेः कल्पबादयः न भवन्ति इति । अकच् : उच्चकैः , नीचकैः इति । अकचा उक्तत्वात् कुत्सादीनाम् कादयः न भवन्ति । ननु च श्नम्बहुजकचः अपवादाः ते अपवादत्वात् बाधकाः भविष्यन्ति । श्नम्बहुजकक्षु नानादेशत्वात् उत्सर्गाप्रतिषेधः । समानदेशैः अपवादैः उत्सर्गाणाम् बाधनम् भवति । नानादेशत्वात् न प्राप्नोति । किम् पुनः इह अकर्तव्यः अनभिहिताधिकारः क्रियते आहोस्वित् अन्यत्र कर्तव्यः न क्रियते । इह अकर्तव्यः क्रियते । एषः एव हि न्याय्यः पक्षः यत् अभिहिते विहितम् न स्यात् । अनभितः तु विभक्त्यर्थः तस्मात् अनभिहितवचनम् । अनभिहितः तु विभक्त्यर्थः । कः पुनः विभक्त्यर्थः । एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः तेषु अनभिहितेषु कर्मादयः भिहिताः विभक्तीनाम् उत्पत्तौ निमित्तत्वाय मा भूवन् इति । तस्मात् अनभिहितवचनम् । तस्मात् अनभिहिताधिकारः क्रियते । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः इति । अभिहिते प्रथमाभावः । यः हि मन्यते कर्मादयः विभक्त्यर्थाः तेषु अभिहितेषु सामर्थ्यात् मे विभक्तीनाम् उत्पत्तिः न भविष्यति इति प्रथमा तस्य न प्राप्नोति । क्व । वृक्षः प्लक्षः ।किं कारणम् । प्रातिपदिकेन उक्तः प्रातिपदिकार्थः इति । न क्व चित् प्रातिपदिकेन अनुक्तः प्रातिपदिकार्थः उच्यते च प्रथमा । सा वचनात् भविष्यति । तव एव तु खलु एषः दोषः यस्य ते एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः अभिहिते प्रथमाभावः इति । प्रथमा ते न प्राप्नोति । क्व । पचति ओदनम् देवदत्तः इति । किम् कारणम् । तिङा उक्ताः एकत्वादयः इति । अनभिहिताधिकारम् च त्वम् करोषि परिगणनम् च । न क्व चित् तिङा एकत्वादीनाम् अनभिधानम् उच्यते च प्रथमा । सा वचनात् भविष्यति । ननु च इह अनभिधानम् वृक्षः प्लक्षः इति । अत्र अपि अभिधानम् अस्ति । कथम् । वक्ष्यति एतत् : अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति इति । वृक्षः प्लक्षः । अस्ति इति गम्यते । तव एव तु खलु एषः दोषः यस्य ते कर्मादयः विभक्त्यार्थाः अभिहिते प्रथमाभावः इति । प्रथमा ते प्राप्नोति । क्व । कटम् करोति भीष्मम् उदारम् शोभनम् दर्शनीयम् इति । कटशब्दात् उत्पद्यमानया द्वितीयया अभिहितम् कर्म इति कृत्वा भीषादिभ्यः द्वितीया न प्राप्नोति । का तर्हि प्राप्नोति । प्रथमा । तत् यथा । कृतः कटः भीष्मः उदारः शोभनः दर्शनीयः इति । करोतेः उत्पद्यमानेन क्तेन अभिहितम्
KA I,439.2-441.18 Ro II,751-762 anabhihite iti ucyate . kim idam anabhihitam nāma . uktam nirdiṣṭam abhihitam iti anarthāntaram . yāvat brūyāt anukte anirdiṣṭe iti tāvat anabhihite iti . anabhihitavacanam anarthakam anyatra api vihitasya abhāvāt abhihite . anabhihitavacanam anarthakam . kim kāraṇam . anyatra api vihitasya abhāvāt abhihite . anyatra api abhihite vihitam na bhavati . kva anyatra . citraguḥ śabalaguḥ . bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya matvarthīyaḥ na bhavati . gargāḥ vatsāḥ vidāḥ urvāḥ . yañañbhyām uktatvāt apatyārthasya nyāyyotpattiḥ na bhavati . saptaparṇaḥ aṣṭāpadamiti . samāsena uktatvāt vīpsāyāḥ dvirvacanam na bhavati . yat tāvat ucyate citraguḥ śabalguḥ bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya matvarthīyaḥ na bhavati iti . astinā sāmānādhikaraṇye matup vidhīyate . na ca atra astinā sāmānādhikaraṇyam . yat api ucyate gargāḥ vatsāḥ vidāḥ urvāḥ yañañbhyām uktatvāt apatyārthasya nyāyyotpattiḥ na bhavati iti . samarthānām prathamāt vā iti vartate . na ca etat samarthānām prathamam . kiṃ tarhi . dvitīyam arthamupasaṃkrāntam . yat api ucyate saptaparṇaḥ aṣṭāpadam iti samāsena uktatvāt vīpsāyāḥ dvirvacanam na bhavati iti . yat atra vīpsāyuktam na adaḥ prayujyate . kim punaḥ tat . parvaṇi parvaṇi sapta parṇāni asya . paṅktau paṅktau aṣṭau padāni iti . śnambahujakakṣu tarhi . śnam : bhinatti chinatti . śnamā uktatvāt kartṛtvasya kartari śap na bhavati . bahuc : bahukṛtam , bahubhinnam iti . bahucā uktatvāt īṣadasmāpteḥ kalpabādayaḥ na bhavanti iti . akac : uccakaiḥ , nīcakaiḥ iti . akacā uktatvāt kutsādīnām kādayaḥ na bhavanti . nanu ca śnambahujakacaḥ apavādāḥ te apavādatvāt bādhakāḥ bhaviṣyanti . śnambahujakakṣu nānādeśatvāt utsargāpratiṣedhaḥ . samānadeśaiḥ apavādaiḥ utsargāṇām bādhanam bhavati . nānādeśatvāt na prāpnoti . kim punaḥ iha akartavyaḥ anabhihitādhikāraḥ kriyate āhosvit anyatra kartavyaḥ na kriyate . iha akartavyaḥ kriyate . eṣaḥ eva hi nyāyyaḥ pakṣaḥ yat abhihite vihitam na syāt . anabhitaḥ tu vibhaktyarthaḥ tasmāt anabhihitavacanam . anabhihitaḥ tu vibhaktyarthaḥ . kaḥ punaḥ vibhaktyarthaḥ . ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ teṣu anabhihiteṣu karmādayaḥ bhihitāḥ vibhaktīnām utpattau nimittatvāya mā bhūvan iti . tasmāt anabhihitavacanam . tasmāt anabhihitādhikāraḥ kriyate . avaśyam ca etat evam vijñeyam ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ iti . abhihite prathamābhāvaḥ . yaḥ hi manyate karmādayaḥ vibhaktyarthāḥ teṣu abhihiteṣu sāmarthyāt me vibhaktīnām utpattiḥ na bhaviṣyati iti prathamā tasya na prāpnoti . kva . vṛkṣaḥ plakṣaḥ .kiṃ kāraṇam . prātipadikena uktaḥ prātipadikārthaḥ iti . na kva cit prātipadikena anuktaḥ prātipadikārthaḥ ucyate ca prathamā . sā vacanāt bhaviṣyati . tava eva tu khalu eṣaḥ doṣaḥ yasya te ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ abhihite prathamābhāvaḥ iti . prathamā te na prāpnoti . kva . pacati odanam devadattaḥ iti . kim kāraṇam . tiṅā uktāḥ ekatvādayaḥ iti . anabhihitādhikāram ca tvam karoṣi parigaṇanam ca . na kva cit tiṅā ekatvādīnām anabhidhānam ucyate ca prathamā . sā vacanāt bhaviṣyati . nanu ca iha anabhidhānam vṛkṣaḥ plakṣaḥ iti . atra api abhidhānam asti . katham . vakṣyati etat : astiḥ bhavantīparaḥ prathamapuruṣaḥ aprayujyamānaḥ api asti iti . vṛkṣaḥ plakṣaḥ . asti iti gamyate . tava eva tu khalu eṣaḥ doṣaḥ yasya te karmādayaḥ vibhaktyārthāḥ abhihite prathamābhāvaḥ iti . prathamā te prāpnoti . kva . kaṭam karoti bhīṣmam udāram śobhanam darśanīyam iti . kaṭaśabdāt utpadyamānayā dvitīyayā abhihitam karma iti kṛtvā bhīṣādibhyaḥ dvitīyā na prāpnoti . kā tarhi prāpnoti . prathamā . tat yathā . kṛtaḥ kaṭaḥ bhīṣmaḥ udāraḥ śobhanaḥ darśanīyaḥ iti . karoteḥ utpadyamānena ktena abhihitam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.