क्अ इ,४४९।५-४५०।३ रो इइ,७८४-७८७ चतुर्थीविधाने तादर्थ्ये उपसङ्ख्यानम् । चतुर्थीविधाने तादर्थ्ये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । यूपाय दारु कुण्डलाय हिरण्यम् । किम् इदम् तादर्थ्यम् इति । तदर्थस्य भावः तादर्थ्यम् । तदर्थम् पुनः किम् । सर्वनाम्नः अयम् चतुर्थ्यन्तस्य अर्थशब्देन सह समासः । कथम् च अत्र चतुर्थी । अनेन एव । यदि एवम् इतरेतराश्रयम् भवति । का इतरेतराश्रयता । निर्देशोत्तरकालम् चतुर्थ्या भवितव्यम् चतुर्थ्या च निर्देशः तत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति अर्थशब्देन योगे चतुर्थी इति यत् अयम् चर्तुर्थी तदर्थार्थ इति चतुर्थ्यन्तस्य अर्थशब्देन सह समासम् शास्ति । न खलु अपि अवश्यं चतुर्थ्यन्तस्य एव अर्थशब्देन सह समासः भवति । किम् तर्हि । षष्ठ्यन्तस्य अपि भवति । तत् यथा । गुरोः इदम् गुर्वर्थम् इति । यदि तादर्थ्ये उपसङ्ख्यानम् क्रियते न अर्थः सम्प्रदानग्रहणेन । यः अपि हि उपाध्यायाय गौः दीयते उपाध्यायार्थः सः भवति । तत्र तादर्थ्ये इति एव सिद्धम् । अवश्यम् संप्रदानग्रहणम् कर्तव्यम् या अन्येन लक्षणेन सम्प्रदानसञ्ज्ञा तदर्थम् । छात्राय रुचितम् । छात्राय स्वदितम् इति । तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति तादर्थ्ये चतुर्थी इति यत् अयम् चतुर्थी तदर्थार्थ इति चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थेन सह समासम् शास्ति । कॢपि सम्पद्यमाने । कॢपि सम्पद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या । मूत्राय कल्पते यवागूः । उच्चाराय कल्पते यवान्नम् इति । उत्पातेन ज्ञाप्यमाने । उत्पातेन ज्ञाप्यमाने चतुर्थी वक्तव्या । वाताय कपिला विद्युत् आतपाय अतिलोहिनी पीता भवति सस्याय दुर्भिक्षाय सिता भवेत् । मांसौदनाय व्याहरति मृगः । हितयोगे च । हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या । । हितम् अरोचकिने हितम् आमयाविने ।
KA I,449.5-450.3 Ro II,784-787 caturthīvidhāne tādarthye upasaṅkhyānam . caturthīvidhāne tādarthye upasaṅkhyānam kartavyam . yūpāya dāru kuṇḍalāya hiraṇyam . kim idam tādarthyam iti . tadarthasya bhāvaḥ tādarthyam . tadartham punaḥ kim . sarvanāmnaḥ ayam caturthyantasya arthaśabdena saha samāsaḥ . katham ca atra caturthī . anena eva . yadi evam itaretarāśrayam bhavati . kā itaretarāśrayatā . nirdeśottarakālam caturthyā bhavitavyam caturthyā ca nirdeśaḥ tat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati arthaśabdena yoge caturthī iti yat ayam carturthī tadarthārtha iti caturthyantasya arthaśabdena saha samāsam śāsti . na khalu api avaśyaṃ caturthyantasya eva arthaśabdena saha samāsaḥ bhavati . kim tarhi . ṣaṣṭhyantasya api bhavati . tat yathā . guroḥ idam gurvartham iti . yadi tādarthye upasaṅkhyānam kriyate na arthaḥ sampradānagrahaṇena . yaḥ api hi upādhyāyāya gauḥ dīyate upādhyāyārthaḥ saḥ bhavati . tatra tādarthye iti eva siddham . avaśyam saṃpradānagrahaṇam kartavyam yā anyena lakṣaṇena sampradānasañjñā tadartham . chātrāya rucitam . chātrāya svaditam iti . tat tarhi upasaṅkhyānam kartavyam . na kartavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati tādarthye caturthī iti yat ayam caturthī tadarthārtha iti caturthyantasya tadarthena saha samāsam śāsti . kḷpi sampadyamāne . kḷpi sampadyamāne caturthī vaktavyā . mūtrāya kalpate yavāgūḥ . uccārāya kalpate yavānnam iti . utpātena jñāpyamāne . utpātena jñāpyamāne caturthī vaktavyā . vātāya kapilā vidyut ātapāya atilohinī pītā bhavati sasyāya durbhikṣāya sitā bhavet . māṃsaudanāya vyāharati mṛgaḥ . hitayoge ca . hitayoge caturthī vaktavyā . | hitam arocakine hitam āmayāvine .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.