क्अ इइ,६७।१०-६८२२७ रो इइइ,१६८-१७१ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । कर्मकर्तरि कर्तृत्वम् स्वातन्त्र्यस्य विवक्षितत्वात् । कर्मकर्तरि कर्तृत्वम् अस्ति । कुतः । स्वातन्त्र्यस्य विवक्षितत्वात् । स्वातन्त्र्येण एव अत्र कर्ता विवक्षितः । किम् पुनः सतः स्वातन्त्र्यस्य विवक्षा आहोस्वित् विवक्षामात्रम् । सतः इति आह । कथम् ज्ञायते । भिद्यते कुशूलेन इति । न च अन्यः कर्ता दृश्यते क्रिया च उपलभ्यते । किम् च भोः विग्रहवता एव क्रियायाः कर्त्रा भवितव्यम् न पुनः वातातपकालाः अपि कर्तारः स्युः । भवेत् सिद्धम् यदि वातातपकालानाम् अन्यतमः कर्ता स्यात् । यः तु खलु निवाते निरभिवर्षे अचिरकालकृतः कुशूलः भिद्यते तस्य न अन्यः कर्ता भवति अन्यत् अतः कुशूलात् । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् यत्र अन्यः कर्ता न अस्ति इह तु कथम् न स्यात् लूयते केदारः स्वयम् एव इति यत्र असु देवदत्तः दात्रहस्तः समन्ततः विपरिपतन् दृश्यते । अत्र अपि या असौ सुकरता नाम तस्याः न अन्यत् कर्ता भवति अन्यत् अतः केदारात् । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र लान्तस्य कर्मवदनुदेशः । तत्र लान्तस्य कर्मवदनुदेशः कर्तव्यः । लान्तस्य कर्ता कर्मवत् भवति इति वक्तव्यम् । इतरथा हि कृत्यक्तखलर्थेषु प्रतिषेधः । अक्रियमाणे हि लग्रहणे कृत्यक्तखलर्थेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् । कृत्य । भेत्तव्यः कुशूलः इति कर्म । सः यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षितः तदा अस्य कर्मवद्भावः स्यात् । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । तस्मिन् प्रतिषिद्धि अकर्मकाणाम् भावे कृत्या भवन्ति इति भावे यथा स्यात् । भेत्तव्यम् कुशूलेन इति । क्त । भिन्नः कुशूलः इति कर्म । सः यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षितः तदा अस्य कर्मवद्भावः स्यात् । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । तस्मिन् प्रतिषिद्धि अकर्मकाणाम् भावे क्तः भवति इति भावे क्तः यथा स्यात् । भिन्नम् कुशूलेन । खलर्थः । ईषद्भेद्यः कुशूलः इति कर्म । सः यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षितः तदा अस्य कर्मवद्भावः स्यात् । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । तस्मिन् प्रतिषिद्धे अकर्मकाणाम् भावे खल् भवति इति भावे यथा स्यात् । ईषद्भेद्यम् कुशूलेन इति । तत् तर्हि लग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्यासे एव । लिङि आशिषि अङ् इति द्विलकारकः निर्देशः । सिद्धम् तु प्राकृतकर्मत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्राकृतकर्मत्वात् । प्राकृतम् एव एतत् कर्म यथा कटम् करोति शकटम् करोति । कथम् पुनः ज्ञायते प्राकृतम् एव एतत् कर्म इति । आत्मसंयोगे अकर्मकर्तुः कर्मदर्शनात् । आत्मसंयोगे अकर्मकर्तुः कर्म दृश्यते । क्व । हन्ति आत्मानम् । हन्यत आत्मना इति । विषमः उपन्यासः । हन्ति आत्मानम् इति कर्म दृश्यते । कर्ता न दृश्यते । आत्मना हन्यते इति कर्ता दृश्यते । कर्म न दृश्यते । पदलोपः च । पदलोपः च द्रष्टव्यः । हन्ति आत्मानम् आत्मना । आत्मना हन्यते आत्मा इति । कः पुनः आत्मानम् हन्ति कः वा आत्मना हन्यते । द्वौ आत्मानौ अन्तरात्मा शरीरात्मा च । अन्तरात्मा तत् कर्म करोति येन शरीरात्मा सुखदुःके अनुभवति । शरीरात्मा तत् कर्म करोति येन अन्तरात्मा सुखदुःके अनुभवति ।
KA II,67.10-68227 Ro III,168-171 kimartham punaḥ idam ucyate . karmakartari kartṛtvam svātantryasya vivakṣitatvāt . karmakartari kartṛtvam asti . kutaḥ . svātantryasya vivakṣitatvāt . svātantryeṇa eva atra kartā vivakṣitaḥ . kim punaḥ sataḥ svātantryasya vivakṣā āhosvit vivakṣāmātram . sataḥ iti āha . katham jñāyate . bhidyate kuśūlena iti . na ca anyaḥ kartā dṛśyate kriyā ca upalabhyate . kim ca bhoḥ vigrahavatā eva kriyāyāḥ kartrā bhavitavyam na punaḥ vātātapakālāḥ api kartāraḥ syuḥ . bhavet siddham yadi vātātapakālānām anyatamaḥ kartā syāt . yaḥ tu khalu nivāte nirabhivarṣe acirakālakṛtaḥ kuśūlaḥ bhidyate tasya na anyaḥ kartā bhavati anyat ataḥ kuśūlāt . yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra anyaḥ kartā na asti iha tu katham na syāt lūyate kedāraḥ svayam eva iti yatra asu devadattaḥ dātrahastaḥ samantataḥ viparipatan dṛśyate . atra api yā asau sukaratā nāma tasyāḥ na anyat kartā bhavati anyat ataḥ kedārāt . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra lāntasya karmavadanudeśaḥ . tatra lāntasya karmavadanudeśaḥ kartavyaḥ . lāntasya kartā karmavat bhavati iti vaktavyam . itarathā hi kṛtyaktakhalartheṣu pratiṣedhaḥ . akriyamāṇe hi lagrahaṇe kṛtyaktakhalartheṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt . kṛtya . bhettavyaḥ kuśūlaḥ iti karma . saḥ yadā svātantryeṇa vivakṣitaḥ tadā asya karmavadbhāvaḥ syāt . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tasmin pratiṣiddhi akarmakāṇām bhāve kṛtyā bhavanti iti bhāve yathā syāt . bhettavyam kuśūlena iti . kta . bhinnaḥ kuśūlaḥ iti karma . saḥ yadā svātantryeṇa vivakṣitaḥ tadā asya karmavadbhāvaḥ syāt . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tasmin pratiṣiddhi akarmakāṇām bhāve ktaḥ bhavati iti bhāve ktaḥ yathā syāt . bhinnam kuśūlena . khalarthaḥ . īṣadbhedyaḥ kuśūlaḥ iti karma . saḥ yadā svātantryeṇa vivakṣitaḥ tadā asya karmavadbhāvaḥ syāt . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tasmin pratiṣiddhe akarmakāṇām bhāve khal bhavati iti bhāve yathā syāt . īṣadbhedyam kuśūlena iti . tat tarhi lagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . kriyate nyāse eva . liṅi āśiṣi aṅ iti dvilakārakaḥ nirdeśaḥ . siddham tu prākṛtakarmatvāt . siddham etat . katham . prākṛtakarmatvāt . prākṛtam eva etat karma yathā kaṭam karoti śakaṭam karoti . katham punaḥ jñāyate prākṛtam eva etat karma iti . ātmasaṃyoge akarmakartuḥ karmadarśanāt . ātmasaṃyoge akarmakartuḥ karma dṛśyate . kva . hanti ātmānam . hanyata ātmanā iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . hanti ātmānam iti karma dṛśyate . kartā na dṛśyate . ātmanā hanyate iti kartā dṛśyate . karma na dṛśyate . padalopaḥ ca . padalopaḥ ca draṣṭavyaḥ . hanti ātmānam ātmanā . ātmanā hanyate ātmā iti . kaḥ punaḥ ātmānam hanti kaḥ vā ātmanā hanyate . dvau ātmānau antarātmā śarīrātmā ca . antarātmā tat karma karoti yena śarīrātmā sukhaduḥke anubhavati . śarīrātmā tat karma karoti yena antarātmā sukhaduḥke anubhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.