Patanjali: Vyakaranamahabhasya 4.1.15

क्अ इइ,२०८।२-१७ रो इइइ,४७८-४७९ ढग्रहणे सानुबन्धकस्य उपसङ्ख्यानम् । ढग्रहणे सानुबन्धकस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । कारिकेयी हारिकेयी । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्य । अननुबन्धकग्रहणे हि सानुबन्धकस्य ग्रहणम् न भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । तव्यग्रहणे तव्यद्ग्रहणम् मा भूत् । दिव्ग्रहणे दिवुग्रहणम् मा भूत् । ननु च इयम् अपि कर्तव्या तदनुबन्धकग्रहणे अतदनुबन्धकस्य ने इति । कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । यद्ग्रहणे ण्यद्ग्रहणम् मा भूत् । अङ्ग्रहणे चङ्ग्रहणम् मा भूत् । अज्ग्रहणे ण्यज्ग्रहणम् मा भूत् । तत् द्वे एते परिभाषे कर्तव्ये । न कर्तव्ये । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवतः एते परिभाषे यत् अयम् वामदेवात् ड्यड्ड्यौ इति ययतौ डितौ करोति । तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अननुबन्धकः ढशब्दः स्त्रियाम् न अस्ति इति कृत्वा सानुबन्धकस्य ग्रहणम् विज्ञास्यते । ननु च अयम् अस्ति शिलायाः ढः इति । न एषः स्त्रियाम् वर्तते । अयम् तर्हि सभायाः ढः छन्दसि इति । एषः अपि न स्त्रियाम् वर्तते । किम् कारणम् । तत्र साधुः इति वर्तते । कथम् स्त्री नाम सभायाम् साध्वी स्यात् ।

KA II,208.2-17 Ro III,478-479 ḍhagrahaṇe sānubandhakasya upasaṅkhyānam . ḍhagrahaṇe sānubandhakasya upasaṅkhyānam kartavyam . kārikeyī hārikeyī . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . ananubandhakagrahaṇe hi na sānubandhakasya . ananubandhakagrahaṇe hi sānubandhakasya grahaṇam na bhavati iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . tavyagrahaṇe tavyadgrahaṇam mā bhūt . divgrahaṇe divugrahaṇam mā bhūt . nanu ca iyam api kartavyā tadanubandhakagrahaṇe atadanubandhakasya ne iti . kāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . yadgrahaṇe ṇyadgrahaṇam mā bhūt . aṅgrahaṇe caṅgrahaṇam mā bhūt . ajgrahaṇe ṇyajgrahaṇam mā bhūt . tat dve ete paribhāṣe kartavye . na kartavye . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavataḥ ete paribhāṣe yat ayam vāmadevāt ḍyaḍḍyau iti yayatau ḍitau karoti . tat tarhi upasaṅkhyānam kartavyam . na kartavyam . ananubandhakaḥ ḍhaśabdaḥ striyām na asti iti kṛtvā sānubandhakasya grahaṇam vijñāsyate . nanu ca ayam asti śilāyāḥ ḍhaḥ iti . na eṣaḥ striyām vartate . ayam tarhi sabhāyāḥ ḍhaḥ chandasi iti . eṣaḥ api na striyām vartate . kim kāraṇam . tatra sādhuḥ iti vartate . katham strī nāma sabhāyām sādhvī syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,२०८।१८-२०९।५ रो इइइ,४७९-४८० अञ्ग्रहणम् अनर्थकम् तदन्तात् हि ङीन्विधानम् । अञ्ग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । तदन्तात् हि ङीन्विधानम् । तदन्तात् हि अञन्तात् ङीन् विधीयते । शार्ङ्गरवाद्यञः ङीन् इति । न च अस्ति विशेषः अञन्तात् ङीनः वा ङीपः वा । तत् एव रूपम् सः एव स्वरः । न वा जात्यधिकारात् । न वा अनर्थकम् । किम् कारणम् । जात्यधिकारात् । जातेः इति तत्र अनुवर्तते । अजात्यर्थः अयम् आरम्भः । औत्सी औदपानी । तत् च अवश्यम् जातिग्रहणम् अनुवर्त्यम् । अनधिकारे हि पुंयोगात् आख्यायाम् ङीन्प्रसङ्गः । अननुवर्तमाने हि जातिग्रहणे पुंयोगात् आख्यायाम् ङीन् प्रसज्येत : बैदस्य स्त्री बैदी । यदि तर्हि अस्य निबन्धनम् अस्ति इदम् एव कर्तव्यम् । तत् न कर्तव्यम् । तत् अपि अवश्यम् कर्तव्यम् । अक्रियमाणे हि तस्मिन् बैदस्य भगिनी बैदी परत्वात् जातिलक्षणः ङीष् ङीपम् बाधेत । ङीनि पुनः सति परत्वात् ङीन् ङीषम् बाधेत ।

KA II,208.18-209.5 Ro III,479-480 añgrahaṇam anarthakam tadantāt hi ṅīnvidhānam . añgrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . tadantāt hi ṅīnvidhānam . tadantāt hi añantāt ṅīn vidhīyate . śārṅgaravādyañaḥ ṅīn iti . na ca asti viśeṣaḥ añantāt ṅīnaḥ vā ṅīpaḥ vā . tat eva rūpam saḥ eva svaraḥ . na vā jātyadhikārāt . na vā anarthakam . kim kāraṇam . jātyadhikārāt . jāteḥ iti tatra anuvartate . ajātyarthaḥ ayam ārambhaḥ . autsī audapānī . tat ca avaśyam jātigrahaṇam anuvartyam . anadhikāre hi puṃyogāt ākhyāyām ṅīnprasaṅgaḥ . ananuvartamāne hi jātigrahaṇe puṃyogāt ākhyāyām ṅīn prasajyeta : baidasya strī baidī . yadi tarhi asya nibandhanam asti idam eva kartavyam . tat na kartavyam . tat api avaśyam kartavyam . akriyamāṇe hi tasmin baidasya bhaginī baidī paratvāt jātilakṣaṇaḥ ṅīṣ ṅīpam bādheta . ṅīni punaḥ sati paratvāt ṅīn ṅīṣam bādheta .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,२०९।६-११ रो इइइ,४८०-४८१ ख्युनः उपसङ्ख्यानम् । ख्युनः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । आढ्यङ्करणी सुभगङ्करणी । अत्यल्पम् इदम् उच्यते : ख्युनः इति । नञ्स्नञीकख्युंस्तरुणतलुनानाम् उपसङ्ख्यानम् । नञ्स्नञीकख्युंस्तरुणतलुनानाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । नञ् स्नञ् : स्त्रैणी पौंस्नी । ईकक् : शाक्तीकी याष्टीकी । ख्युन् : आढ्यङ्करणी सुभगङ्करणी । तरुण तलुन : तरुणी तलुनी ।

KA II,209.6-11 Ro III,480-481 khyunaḥ upasaṅkhyānam . khyunaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . āḍhyaṅkaraṇī subhagaṅkaraṇī . atyalpam idam ucyate : khyunaḥ iti . nañsnañīkakhyuṃstaruṇatalunānām upasaṅkhyānam . nañsnañīkakhyuṃstaruṇatalunānām upasaṅkhyānam kartavyam . nañ snañ : straiṇī pauṃsnī . īkak : śāktīkī yāṣṭīkī . khyun : āḍhyaṅkaraṇī subhagaṅkaraṇī . taruṇa taluna : taruṇī talunī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.