क्अ इइ,१९८।२०-२००।२२ रो इइइ,४५२-४५८ कथम् पुनः इदम् विज्ञायते । स्त्रियाम् अभिधेयायाम् टाबादयः भवन्ति इति आहोस्वित् स्त्रीसमानाधिकरणात् प्रातिपदिकात् इति । कः च अत्र विशेषः । स्त्रियाम् इति स्त्र्यर्थाभिधाने चेत् टाबादयः द्विवचनबहुवचनानेकप्रत्ययानुपपत्तिः । स्त्रियाम् इति स्त्र्यर्थाभिधाने चेत् टाबादयः भवन्ति द्विवचनबहुवचनयोः अनुपपत्तिः । कुमार्यौ कुमार्यः किशोर्यौ किशोर्यः । किम् कारणम् । एकः अयम् अर्थः स्त्रीत्वम् नाम । तस्य एकत्वात् एकवचनम् एव प्राप्नोति । अनेकप्रत्ययानुपपत्तिः च । अनेकः च प्रत्ययः न उपपद्यते । गार्ग्यायणी कारीषगन्ध्या कालितरा इति । किम् कारणम् । एकत्वात् स्त्रीत्वस्य । एकः अयम् अर्थः स्त्रीत्वम् नाम । तस्य एकेन उक्तत्वात् द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । स्त्र्यर्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वात् स्त्रियाम् इति लिङ्गानुपपत्तिः । स्त्र्यर्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वात् स्त्रियाम् इति अधिकारः न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि स्त्रीसमानाधिकरणात् प्रातिपदिकात् इति । स्त्रीसमानाधिकरणात् इति चेत् भूतादिषु अतिप्रसङ्गः । स्त्रीसमानाधिकरणात् इति चेत् भूतादिषु अतिप्रसङ्गः भवति । भूतम् इयम् ब्राह्मणी । कारणम् इयम् ब्राह्मणी इति । आवपनम् इयम् उष्ट्रिका इति । स्त्र्यर्थाभिधाने पुनः टाबादिषु सत्सु इह तावत् भूतम् इयम् ब्राह्मणी इति न अत्र स्त्रीत्वम् विवक्षितम् । किम् तर्हि । पौतन्यम् । कारणम् इयम् ब्राह्मणी इति न अत्र स्त्रीत्वम् विवक्षितम् । किम् तर्हि । प्राधान्यम् । आवपनम् इयम् उष्ट्रिका इति न अत्र स्त्रीत्वम् विवक्षितम् । किम् तर्हि । सम्भवनम् । षट्सञ्ज्ञकेभ्यः च प्रतिषेधः । षट्सञ्ज्ञकेभ्यः च प्रतिषेधः वक्तव्यः । पञ्च ब्राह्मण्यः दश ब्राह्मण्यः । स्त्र्यर्थाभिधाने पुनः टाबादिषु सत्सु न अत्र स्त्रीत्वम् विवक्षितम् । किम् तर्हि भेदः विवक्षितः सङ्ख्या । इह च स्त्री : ईकारः न प्राप्नोति । न हि तेन एव तस्य सामानाधिकरण्यम् अस्ति । सिद्धम् तु स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् स्वार्थे टाबादयः । सिद्धम् एतत् । कथम् । स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् । प्रातिपदिकविशेषणम् स्त्रीग्रहणम् । स्वार्थिकाः टाबादयः । न एवम् विज्ञायते स्त्रियाम् अभिधेयायाम् इति न अपि स्त्रीसमानाधिकरणात् इति । कथम् तर्हि । स्त्रियाम् यत् प्रातिपदिकम् वर्तते तस्मात् टाबादयः भवन्ति । कस्मिन् अर्थे । स्वार्थे इति । अथ वा पुनः अस्तु स्त्रियाम् अभिधेयायाम् इति । ननु च उक्तम् स्त्रियाम् इति स्त्र्यर्थाभिधाने चेत् टाबादयः द्विवचनबहुवचनानेकप्रत्ययानुपपत्तिः । स्त्र्यर्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वात् स्त्रियाम् इति लिङ्गानुपपत्तिः । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते द्विवचनबहुवचनयोः अनुपपत्तिः इति । गुणवचनस्य च आश्रयतः लिङ्गवचनभावात् । गुणवचनानाम् हि शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति । तत् यथा शुक्लम् वस्त्रम् , शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति । यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति । एवम् इह अपि यत् अदः द्रव्यम् श्रितम् भवति स्त्रीत्वम् तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् स्त्रीत्वस्य अपि भविष्यति । यत् अपि उच्यते अनेकप्रत्ययानुपपत्तिः इति । भावस्य च भावयुक्तत्वात् । भावः भावेन युज्यते । तत् यथ इषिः इषिणा निमन्त्रिः च निमन्त्रिणा । विषमः उपन्यासः । युक्तम् तत्र अन्यत्वम् साधनभेदात् कालभेदात् च । उक्तम् तत्र एकस्य बाह्यम् साधनम् सर्वकालः च प्रत्ययः अपरस्य आभ्यन्तरम् साधनम् वर्तमानकालः च प्रत्ययः इति । इह पुनः एकम् स्त्रीत्वम् । अथ एकम् उपलभ्यते । किम् च अतः यदि एकम् उपलभ्यते द्वितीयम् अपि उपलभ्यताम् । अथ एकम् अपि अनुमानगम्यम् द्व्तीयम् अपि अनुमानात् गम्यताम् । कस्य तावत् भवान् एवम् गुणम् न्याय्यम् मन्यते स्त्रीत्वम् नाम । द्रव्यस्य । द्रव्ये च भवतः कः सम्प्रत्ययः । यदि तावत् गुअणसमुदायः द्रव्यम् का गतिः ये एते भावाः कृदभिहिताः तद्धिताभिहिताः च । चिकीर्षा गोता इति । अथ मतम् एतत् कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् भवति इति स्त्रीत्वम् अपि स्त्रीत्वेन अभिहितम् द्रव्यवत् भविष्यति । क्व च तावत् दोषः स्यात् । दृष्टस्य हि
KA II,198.20-200.22 Ro III,452-458 katham punaḥ idam vijñāyate . striyām abhidheyāyām ṭābādayaḥ bhavanti iti āhosvit strīsamānādhikaraṇāt prātipadikāt iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . striyām iti stryarthābhidhāne cet ṭābādayaḥ dvivacanabahuvacanānekapratyayānupapattiḥ . striyām iti stryarthābhidhāne cet ṭābādayaḥ bhavanti dvivacanabahuvacanayoḥ anupapattiḥ . kumāryau kumāryaḥ kiśoryau kiśoryaḥ . kim kāraṇam . ekaḥ ayam arthaḥ strītvam nāma . tasya ekatvāt ekavacanam eva prāpnoti . anekapratyayānupapattiḥ ca . anekaḥ ca pratyayaḥ na upapadyate . gārgyāyaṇī kārīṣagandhyā kālitarā iti . kim kāraṇam . ekatvāt strītvasya . ekaḥ ayam arthaḥ strītvam nāma . tasya ekena uktatvāt dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . stryarthasya ca prātipadikārthatvāt striyām iti liṅgānupapattiḥ . stryarthasya ca prātipadikārthatvāt striyām iti adhikāraḥ na prāpnoti . astu tarhi strīsamānādhikaraṇāt prātipadikāt iti . strīsamānādhikaraṇāt iti cet bhūtādiṣu atiprasaṅgaḥ . strīsamānādhikaraṇāt iti cet bhūtādiṣu atiprasaṅgaḥ bhavati . bhūtam iyam brāhmaṇī . kāraṇam iyam brāhmaṇī iti . āvapanam iyam uṣṭrikā iti . stryarthābhidhāne punaḥ ṭābādiṣu satsu iha tāvat bhūtam iyam brāhmaṇī iti na atra strītvam vivakṣitam . kim tarhi . pautanyam . kāraṇam iyam brāhmaṇī iti na atra strītvam vivakṣitam . kim tarhi . prādhānyam . āvapanam iyam uṣṭrikā iti na atra strītvam vivakṣitam . kim tarhi . sambhavanam . ṣaṭsañjñakebhyaḥ ca pratiṣedhaḥ . ṣaṭsañjñakebhyaḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pañca brāhmaṇyaḥ daśa brāhmaṇyaḥ . stryarthābhidhāne punaḥ ṭābādiṣu satsu na atra strītvam vivakṣitam . kim tarhi bhedaḥ vivakṣitaḥ saṅkhyā . iha ca strī : īkāraḥ na prāpnoti . na hi tena eva tasya sāmānādhikaraṇyam asti . siddham tu striyāḥ prātipadikaviśeṣaṇatvāt svārthe ṭābādayaḥ . siddham etat . katham . striyāḥ prātipadikaviśeṣaṇatvāt . prātipadikaviśeṣaṇam strīgrahaṇam . svārthikāḥ ṭābādayaḥ . na evam vijñāyate striyām abhidheyāyām iti na api strīsamānādhikaraṇāt iti . katham tarhi . striyām yat prātipadikam vartate tasmāt ṭābādayaḥ bhavanti . kasmin arthe . svārthe iti . atha vā punaḥ astu striyām abhidheyāyām iti . nanu ca uktam striyām iti stryarthābhidhāne cet ṭābādayaḥ dvivacanabahuvacanānekapratyayānupapattiḥ . stryarthasya ca prātipadikārthatvāt striyām iti liṅgānupapattiḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate dvivacanabahuvacanayoḥ anupapattiḥ iti . guṇavacanasya ca āśrayataḥ liṅgavacanabhāvāt . guṇavacanānām hi śabdānām āśrayataḥ liṅgavacanāni bhavanti . tat yathā śuklam vastram , śuklā śāṭī śuklaḥ kambalaḥ śuklau kambalau śuklāḥ kambalāḥ iti . yat asau dravyam śritaḥ bhavati guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati . evam iha api yat adaḥ dravyam śritam bhavati strītvam tasya yat liṅgam vacanam ca tat strītvasya api bhaviṣyati . yat api ucyate anekapratyayānupapattiḥ iti . bhāvasya ca bhāvayuktatvāt . bhāvaḥ bhāvena yujyate . tat yatha iṣiḥ iṣiṇā nimantriḥ ca nimantriṇā . viṣamaḥ upanyāsaḥ . yuktam tatra anyatvam sādhanabhedāt kālabhedāt ca . uktam tatra ekasya bāhyam sādhanam sarvakālaḥ ca pratyayaḥ aparasya ābhyantaram sādhanam vartamānakālaḥ ca pratyayaḥ iti . iha punaḥ ekam strītvam . atha ekam upalabhyate . kim ca ataḥ yadi ekam upalabhyate dvitīyam api upalabhyatām . atha ekam api anumānagamyam dvtīyam api anumānāt gamyatām . kasya tāvat bhavān evam guṇam nyāyyam manyate strītvam nāma . dravyasya . dravye ca bhavataḥ kaḥ sampratyayaḥ . yadi tāvat guaṇasamudāyaḥ dravyam kā gatiḥ ye ete bhāvāḥ kṛdabhihitāḥ taddhitābhihitāḥ ca . cikīrṣā gotā iti . atha matam etat kṛdabhihitaḥ bhāvaḥ dravyavat bhavati iti strītvam api strītvena abhihitam dravyavat bhaviṣyati . kva ca tāvat doṣaḥ syāt . dṛṣṭasya hi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.